# Ταλαντώσεις και κύματα

> Περίοδος, συχνότητα, μήκος κύματος — και πώς συνδέονται.

Φυσική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/oscillations-waves

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις περίοδο, συχνότητα και πλάτος μιας ταλάντωσης.
- Να συνδέεις μήκος κύματος, συχνότητα και ταχύτητα.
- Να ξεχωρίζεις εγκάρσια από διαμήκη κύματα και να ξέρεις τι μεταφέρει ένα κύμα.

## Κάτι που ταξιδεύει χωρίς να μετακομίζει

Ρίξε μια πέτρα σε λίμνη. Οι κυματισμοί απλώνονται προς τα έξω, αλλά ένας φελλός στην επιφάνεια **δεν ταξιδεύει** μαζί τους: ανεβοκατεβαίνει στη θέση του.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Το κύμα μεταφέρει **ενέργεια**, όχι ύλη.

*Κυματισμοί σε ρηχό νερό. Από κάθε σημείο όπου ταράχτηκε η επιφάνεια απλώνονται κύκλοι, που περνούν ο ένας μέσα από τον άλλον και συνεχίζουν. Το νερό δεν ταξιδεύει μαζί τους: κάθε σημείο της επιφάνειας ανεβοκατεβαίνει στη θέση του, ενώ η διαταραχή προχωρά.*

## Ταλάντωση

**Ταλάντωση** είναι η επαναλαμβανόμενη κίνηση γύρω από μια θέση ισορροπίας: εκκρεμές, χορδή κιθάρας, ελατήριο.

Τρία μεγέθη την περιγράφουν:

- **Περίοδος $T$:** πόσο κρατάει μία πλήρης ταλάντωση, σε δευτερόλεπτα.
- **Συχνότητα $f$:** πόσες ταλαντώσεις γίνονται σε ένα δευτερόλεπτο, σε **Hertz**.
- **Πλάτος:** πόσο μακριά από τη θέση ισορροπίας φτάνει.

$$
T = \frac{1}{f}
$$

Περίοδος και συχνότητα είναι αντίστροφα μεγέθη: αν κάτι επαναλαμβάνεται $4$ φορές το δευτερόλεπτο, κάθε επανάληψη κρατά $0{,}25$ s.

## Κύμα

Όταν μια ταλάντωση **διαδίδεται** σε ένα μέσο, έχεις κύμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα τρία μεγέθη ενός κύματος*

Η θεμελιώδης σχέση:

$$
\upsilon = \lambda \cdot f
$$

> **Κλειδί**
>
> Η ταχύτητα ενός κύματος καθορίζεται από το **μέσο**, όχι από την πηγή.
>
> Ο ήχος ταξιδεύει στον αέρα με περίπου $340$ m/s, όποιο κι αν είναι το όργανο που τον παρήγαγε.
>
> Αν αλλάξεις τη συχνότητα, αλλάζει αντίστοιχα το μήκος κύματος ώστε το γινόμενό τους να μείνει σταθερό.

Δες το τώρα μέσα σε ένα μέσο, π.χ. ένα σχοινί όπου το κύμα τρέχει πάντα με 4 m/s. Εδώ δεν ρυθμίζεις το μήκος κύματος: άλλαξε μόνο τη συχνότητα και κοίτα τι κάνει εκείνο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδιο μέσο, ίδια ταχύτητα*

## Δύο είδη κυμάτων

| Είδος        | Κίνηση σωματιδίων     | Παραδείγματα                 |
| ------------ | --------------------- | ---------------------------- |
| **εγκάρσιο** | κάθετα στη διάδοση    | κύματα σε σχοινί             |
| **διαμήκες** | παράλληλα στη διάδοση | ήχος, συμπιέσεις σε ελατήριο |

Και το φως είναι εγκάρσιο κύμα, αλλά δεν χρειάζεται μέσο: εκεί δεν ταλαντώνονται σωματίδια, αλλά ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο.

Στο διαμήκες κύμα δεν υπάρχουν «κορυφές»: υπάρχουν περιοχές **πύκνωσης** και **αραίωσης**. Ο ήχος είναι ακριβώς αυτό — διαδοχικές συμπιέσεις του αέρα.

> **Πρόσεχε**
>
> Το κύμα δεν μεταφέρει ύλη.
>
> Ο φελλός στη λίμνη ανεβοκατεβαίνει· δεν έρχεται προς εσένα. Το «κύμα» στο γήπεδο ταξιδεύει γύρω από τις κερκίδες, ενώ κανένας θεατής δεν αλλάζει θέση.
>
> Αυτό που ταξιδεύει είναι η **διαταραχή** και η ενέργεια που κουβαλά.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς θυμάσαι τη σχέση $\upsilon = \lambda f$:
>
> Το κύμα προχωρά ένα ολόκληρο μήκος κύματος σε κάθε περίοδο.
>
> Άρα σε ένα δευτερόλεπτο προχωρά τόσα μήκη κύματος όση είναι η συχνότητα — και αυτό ακριβώς είναι η ταχύτητα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Εκκρεμές κάνει 20 πλήρεις ταλαντώσεις σε 10 s. Βρες περίοδο και συχνότητα.

1. **Περίοδος:** ο χρόνος διά το πλήθος των ταλαντώσεων.
   $$
   T = \frac{10}{20} = 0{,}5 \; \text{s}
   $$
2. **Συχνότητα:** το αντίστροφο.
   $$
   f = \frac{1}{0{,}5} = 2 \; \text{Hz}
   $$
3. Δηλαδή δύο πλήρεις ταλαντώσεις κάθε δευτερόλεπτο.
4. **Έλεγχος:** $20$ ταλαντώσεις σε $10$ s είναι όντως $2$ ανά δευτερόλεπτο. Οι δύο υπολογισμοί συμφωνούν.

### Παράδειγμα 2: Κύμα έχει μήκος κύματος 2 m και συχνότητα 50 Hz. Πόση είναι η ταχύτητά του;

1. $$
   \upsilon = \lambda \cdot f = 2 \cdot 50
   $$
2. $$
   \upsilon = 100 \; \text{m/s}
   $$
3. Κάθε δευτερόλεπτο περνούν $50$ πλήρη κύματα, το καθένα μήκους $2$ m.

### Παράδειγμα 3: Ήχος 680 Hz διαδίδεται στον αέρα με 340 m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματός του;

1. Λύνω τη θεμελιώδη σχέση ως προς το μήκος κύματος:
   $$
   \lambda = \frac{\upsilon}{f} = \frac{340}{680}
   $$
2. $$
   \lambda = 0{,}5 \; \text{m}
   $$
3. Αν η συχνότητα διπλασιαστεί στα $1360$ Hz, το μήκος κύματος γίνεται $0{,}25$ m.
4. Η ταχύτητα δεν άλλαξε: παραμένει $340$ m/s, γιατί εξαρτάται μόνο από τον αέρα.

   Στο νερό ο ίδιος ήχος θα ταξίδευε με περίπου $1500$ m/s, και το μήκος κύματός του θα ήταν αντίστοιχα μεγαλύτερο.

## Ερωτήσεις

1. Ταλάντωση έχει συχνότητα $5$ Hz. Πόση είναι η περίοδός της;
   - $0{,}2$ s
   - $5$ s
   - $50$ s
   - $1$ s
2. Κύμα με μήκος κύματος $4$ m και συχνότητα $3$ Hz έχει ταχύτητα:
   - $12$ m/s
   - $1{,}33$ m/s
   - $7$ m/s
   - $0{,}75$ m/s
3. Τι μεταφέρει ένα κύμα;
   - Ενέργεια
   - Ύλη
   - Και τα δύο εξίσου
   - Τίποτα — είναι οπτική εντύπωση
4. Ο ήχος είναι κύμα:
   - Διαμήκες
   - Εγκάρσιο
   - Ούτε το ένα ούτε το άλλο
   - Και τα δύο ταυτόχρονα
5. Διπλασιάζεις τη συχνότητα ενός ήχου στον αέρα. Τι γίνεται η ταχύτητά του;
   - Μένει ίδια, ενώ το μήκος κύματος υποδιπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται, και το μήκος κύματος μένει ίδιο
   - Υποδιπλασιάζεται, όπως και το μήκος κύματος
   - Εξαρτάται από την ένταση του ήχου
6. Τι είναι η περίοδος ενός κύματος;
   - Ο χρόνος για μία πλήρη ταλάντωση
   - Η απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικές κορυφές
   - Ο αριθμός ταλαντώσεων ανά δευτερόλεπτο
   - Το ύψος της κορυφής
7. Ποια σχέση συνδέει ταχύτητα, μήκος κύματος και συχνότητα;
   - $v = \lambda f$
   - $v = \frac{\lambda}{f}$
   - $v = \lambda + f$
   - $\lambda = v f$
8. Διπλασιάζεις τη συχνότητα ενός κύματος. Τι γίνεται η περίοδός του;
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Τετραπλασιάζεται

## Ασκήσεις

1. Ταλάντωση έχει περίοδο $0{,}1$ s. Πόση είναι η συχνότητά της;
2. Μια κούνια κάνει $12$ πλήρεις ταλαντώσεις σε $30$ s. Πόση περίοδος και πόση συχνότητα;
3. Κύμα σε σκοινί έχει μήκος κύματος $0{,}8$ m και συχνότητα $5$ Hz. Πόση είναι η ταχύτητά του;
4. Μια βάρκα είναι αραγμένη ανοιχτά. Τα κύματα τη σηκώνουν και την κατεβάζουν, και μετράς $10$ πλήρη ανεβοκατεβάσματα σε $20$ s. Δύο διαδοχικές κορυφές των κυμάτων απέχουν $6$ m, και η ακτή είναι $90$ m πιο πέρα.
   α) Πόση είναι η συχνότητα του κύματος;
   β) Με πόση ταχύτητα τρέχουν τα κύματα;
   γ) Πόσο θα κάνει μια κορυφή που περνά τώρα κάτω από τη βάρκα να φτάσει στην ακτή;
5. Ανοιχτά στη θάλασσα, τα κύματα έρχονται όλα από την ίδια κατεύθυνση και δύο διαδοχικές κορυφές απέχουν $12$ m. Μια βάρκα με μηχανή πηγαίνει με $2$ m/s κόντρα στα κύματα, αντίθετα από τη διάδοσή τους, και μια κορυφή περνά κάτω από την πλώρη της κάθε $2$ s. Δεν υπάρχει θαλάσσιο ρεύμα, και οι ταχύτητες μετρώνται ως προς την ακτή.
   α) Με πόση ταχύτητα τρέχουν τα κύματα;
   β) Μια σημαδούρα, δεμένη εκεί κοντά, ανεβοκατεβαίνει με τα κύματα. Με ποια περίοδο και ποια συχνότητα;
   γ) Η βάρκα γυρίζει και πηγαίνει με τα κύματα, πάλι με $2$ m/s. Κάθε πόσο περνά τώρα μια κορυφή κάτω της;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/oscillations-waves
