# Πυρηνικές αντιδράσεις

> Σχάση, σύντηξη, ο αντιδραστήρας και ο Ήλιος: η ενέργεια που κρύβει ο πυρήνας.

Φυσική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/nuclear-reactions

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς το έλλειμμα μάζας και τη σχέση E = mc² ανάμεσα σε μάζα και ενέργεια.
- Να περιγράφεις τη σχάση, την αλυσιδωτή αντίδραση και πώς ελέγχεται σε έναν αντιδραστήρα.
- Να περιγράφεις τη σύντηξη και να εξηγείς γιατί είναι η πηγή της ενέργειας του Ήλιου.
- Να συμπληρώνεις απλές πυρηνικές εξισώσεις.

## Από πού παίρνει ενέργεια ο Ήλιος;

Ο Ήλιος λάμπει εδώ και περίπου $4{,}6$ δισεκατομμύρια χρόνια. Αν έκαιγε σαν κάρβουνο, θα είχε σβήσει μέσα σε λίγες χιλιάδες χρόνια. Η απάντηση βρέθηκε μόνο όταν οι φυσικοί κατάλαβαν τι κρύβεται μέσα στον πυρήνα.

Ακόμα και ο Ράδερφορντ, που ανακάλυψε τον πυρήνα, πίστευε στα μέσα της δεκαετίας του 1930 ότι η ενέργεια του πυρήνα δεν θα αξιοποιούνταν ποτέ. Δέκα χρόνια αργότερα είχε ήδη εκραγεί η πρώτη πυρηνική βόμβα.

## Η μάζα που λείπει

Ζύγισε έναν πυρήνα ηλίου, με δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια. Μετά ζύγισε τα τέσσερα σωματίδια χωριστά. Θα βρεις κάτι παράξενο: ο πυρήνας είναι **ελαφρύτερος** από τα κομμάτια του.

Αυτή η διαφορά λέγεται **έλλειμμα μάζας**. Την εξήγησε η εξίσωση του Αϊνστάιν, που λέει ότι μάζα και ενέργεια είναι δύο μορφές του ίδιου πράγματος:

$$
E = m \cdot c^2
$$

όπου $c = 3 \cdot 10^8$ m/s η ταχύτητα του φωτός. Όταν τα νουκλεόνια ενώνονται, ένα μικρό μέρος της μάζας τους φεύγει ως ενέργεια. Αυτή η ενέργεια λέγεται **ενέργεια σύνδεσης** του πυρήνα, και για να τον διαλύσεις πρέπει να του τη δώσεις πίσω.

Επειδή το $c^2$ είναι τεράστιος αριθμός, ελάχιστη μάζα αντιστοιχεί σε πελώρια ενέργεια. Οι πυρηνικές ενέργειες είναι περίπου **ένα εκατομμύριο φορές** μεγαλύτερες από τις ενέργειες που κρατούν τα ηλεκτρόνια στο άτομο, και αυτές είναι που αλλάζουν στις χημικές αντιδράσεις, όπως η καύση.

> **Κλειδί**
>
> Σε μια **χημική** αντίδραση αναδιατάσσονται τα **άτομα**: τα στοιχεία μένουν ίδια.
>
> Σε μια **πυρηνική** αντίδραση αναδιατάσσονται τα **νουκλεόνια**: οι πυρήνες αλλάζουν, και μαζί τους τα στοιχεία.
>
> Και στις δύο, τα προϊόντα έχουν λίγο μικρότερη μάζα από τα αντιδρώντα όταν εκλύεται ενέργεια. Μόνο στην πυρηνική όμως η διαφορά είναι αρκετά μεγάλη για να μετρηθεί.

## Πυρηνική σχάση

Το 1938 στο Βερολίνο οι χημικοί Χαν και Στράσμαν βομβάρδισαν ουράνιο με νετρόνια και βρήκαν στα προϊόντα **βάριο**, ένα στοιχείο με σχεδόν τον μισό ατομικό αριθμό. Δεν μπορούσαν να το εξηγήσουν. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η Λίζε Μάιτνερ και ο Φρις έδωσαν την απάντηση: ο πυρήνας του ουρανίου είχε **σπάσει στα δύο**. Η Μάιτνερ ονόμασε το φαινόμενο **σχάση**.

**Πυρηνική σχάση** είναι η διάσπαση ενός βαριού πυρήνα σε δύο μικρότερους, με σχεδόν ίσες μάζες. Συνήθως βγαίνουν μαζί και δύο ή τρία νετρόνια, και εκλύεται τεράστια ενέργεια:

$$
{}^{235}_{92}\text{U} + {}^{1}_{0}\text{n} \;\to\; {}^{141}_{56}\text{Ba} + {}^{92}_{36}\text{Kr} + 3\,{}^{1}_{0}\text{n}
$$

Ο πυρήνας συμπεριφέρεται σαν φορτισμένη σταγόνα νερού. Το νετρόνιο που απορροφά τον κάνει να ταλαντωθεί και να επιμηκυνθεί. Όταν τα δύο άκρα απομακρυνθούν αρκετά, η πυρηνική έλξη ανάμεσά τους σβήνει, η ηλεκτρική άπωση υπερισχύει, και τα δύο κομμάτια εκσφενδονίζονται.

## Η αλυσιδωτή αντίδραση

Τα νετρόνια που βγαίνουν από μία σχάση μπορούν να προκαλέσουν νέες σχάσεις, αυτές με τη σειρά τους κι άλλες. Αυτή είναι η **αλυσιδωτή αντίδραση**. Το ερώτημα είναι πόσα από τα νετρόνια κάθε σχάσης προκαλούν πράγματι μια νέα σχάση. Κάποια ξεφεύγουν από το υλικό, κάποια τα απορροφούν άλλοι πυρήνες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσες σχάσεις σε κάθε γενιά*

Για να συντηρηθεί η αντίδραση, το σχάσιμο υλικό πρέπει να ξεπερνά μια ελάχιστη ποσότητα, την **κρίσιμη μάζα**. Σε μικρότερο κομμάτι, πάρα πολλά νετρόνια δραπετεύουν από την επιφάνεια πριν βρουν πυρήνα.

Στη φύση αλυσιδωτή αντίδραση δεν ξεκινάει μόνη της. Το φυσικό ουράνιο έχει μόλις $0{,}7\%$ ουράνιο-235. Το υπόλοιπο είναι ουράνιο-238, που απορροφά νετρόνια χωρίς να σχάζεται και σβήνει την αλυσίδα.

## Ο πυρηνικός αντιδραστήρας

Ο αντιδραστήρας κρατάει την αλυσιδωτή αντίδραση **ελεγχόμενη**: κάθε σχάση προκαλεί κατά μέσο όρο ακριβώς μία επόμενη. Την πρώτη τέτοια αντίδραση την πέτυχε ο Φέρμι στο Σικάγο το 1942.

| Μέρος              | Τι κάνει                                                                                   |
| ------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **καύσιμο**        | ράβδοι με ουράνιο εμπλουτισμένο σε ουράνιο-235                                             |
| **επιβραδυντής**   | νερό ή γραφίτης: φρενάρει τα νετρόνια, γιατί τα αργά νετρόνια προκαλούν σχάση πιο εύκολα   |
| **ράβδοι ελέγχου** | απορροφούν νετρόνια. Μπαίνουν βαθύτερα για να μειωθεί η ισχύς, ή ως το τέλος για να σβήσει |
| **ψυκτικό**        | νερό υπό πίεση, που παίρνει τη θερμότητα από την καρδιά του αντιδραστήρα                   |

Στον σταθμό, η θερμότητα βράζει νερό, ο ατμός γυρίζει τουρμπίνα και η τουρμπίνα γεννήτρια. Οι μετατροπές είναι: **πυρηνική** ενέργεια σε **θερμική**, σε **κινητική**, σε **ηλεκτρική**. Μετά τη θερμότητα, ο σταθμός δουλεύει όπως ένας σταθμός με κάρβουνο.

Ο σταθμός δεν βγάζει διοξείδιο του άνθρακα. Αφήνει όμως **ραδιενεργά απόβλητα** που μένουν επικίνδυνα για χιλιάδες χρόνια, και ένα ατύχημα μπορεί να μολύνει μεγάλες περιοχές, όπως στο Τσερνόμπιλ το 1986 και στη Φουκουσίμα το 2011.

Η ίδια φυσική, χωρίς έλεγχο, είναι η **ατομική βόμβα**: πάνω από την κρίσιμη μάζα, με πολλαπλασιαστή μεγαλύτερο από $1$, σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Δύο τέτοιες βόμβες κατέστρεψαν τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι τον Αύγουστο του 1945.

## Πυρηνική σύντηξη

Η **σύντηξη** είναι το αντίστροφο της σχάσης: δύο **ελαφροί** πυρήνες ενώνονται σε έναν βαρύτερο, και εκλύεται πάλι τεράστια ενέργεια. Το πιο συνηθισμένο παράδειγμα είναι η ένωση δύο ισοτόπων του υδρογόνου, του δευτερίου και του τριτίου:

$$
{}^{2}_{1}\text{H} + {}^{3}_{1}\text{H} \;\to\; {}^{4}_{2}\text{He} + {}^{1}_{0}\text{n}
$$

Το δύσκολο είναι να πλησιάσουν τόσο οι δύο πυρήνες. Είναι και οι δύο θετικοί και απωθούνται, και η πυρηνική έλξη πιάνει μόνο σε πολύ μικρή απόσταση. Πρέπει να κινούνται με τεράστιες ταχύτητες, δηλαδή σε θερμοκρασίες **πολλών εκατομμυρίων βαθμών**.

Τέτοιες θερμοκρασίες υπάρχουν στο κέντρο του **Ήλιου** και των άστρων. Εκεί πυρήνες υδρογόνου συντήκονται σε ήλιο, και αυτή είναι η ενέργεια που φτάνει ως εμάς ως φως και θερμότητα.

Η σύντηξη χρησιμοποιήθηκε και στη **βόμβα υδρογόνου**, που δοκιμάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Η **ελεγχόμενη** σύντηξη, για παραγωγή ρεύματος, μελετάται ακόμα σε πειραματικούς αντιδραστήρες. Αν πετύχει, έχει μεγάλα πλεονεκτήματα: καύσιμο σχεδόν ανεξάντλητο από το νερό των ωκεανών, ήλιο που δεν είναι ραδιενεργό, πολύ λιγότερα απόβλητα, και κανέναν κίνδυνο ανεξέλεγκτης αλυσιδωτής αντίδρασης.

> **Πρόσεχε**
>
> Σχάση και σύντηξη μοιάζουν στο όνομα αλλά κάνουν το αντίθετο.
>
> **Σχάση:** ένας **βαρύς** πυρήνας **σπάει** σε δύο. Γίνεται στους αντιδραστήρες σήμερα.
>
> **Σύντηξη:** δύο **ελαφροί** πυρήνες **ενώνονται** σε έναν. Γίνεται στον Ήλιο.
>
> Η ενέργεια του Ήλιου **δεν** είναι σχάση, και ο Ήλιος δεν περιέχει ουράνιο που καίγεται.

> **Θυμήσου**
>
> Και στις δύο αντιδράσεις, η ενέργεια έρχεται από το **έλλειμμα μάζας**: τα προϊόντα ζυγίζουν λιγότερο από τα αντιδρώντα, και η μάζα που λείπει έγινε ενέργεια, με $E = m \cdot c^2$.
>
> Σε κάθε πυρηνική εξίσωση, τα πάνω νούμερα (νουκλεόνια) και τα κάτω (φορτίο) έχουν το ίδιο άθροισμα δεξιά και αριστερά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε την αντίδραση σχάσης: ουράνιο-235 και ένα νετρόνιο δίνουν ξένο-140 (Z = 54), στρόντιο-94 και κάποια νετρόνια. Πόσα νετρόνια βγαίνουν, και ποιος είναι ο ατομικός αριθμός του στροντίου;

1. Αριστερά τα νουκλεόνια είναι $235 + 1 = 236$.
2. Δεξιά: $140 + 94 = 234$, άρα λείπουν $2$ νουκλεόνια. Βγαίνουν **$2$ νετρόνια**.
3. Το φορτίο αριστερά είναι $92 + 0 = 92$. Δεξιά: $54 + Z + 0$, άρα $Z = 38$ για το στρόντιο.
   $$
   {}^{235}_{92}\text{U} + {}^{1}_{0}\text{n} \;\to\; {}^{140}_{54}\text{Xe} + {}^{94}_{38}\text{Sr} + 2\,{}^{1}_{0}\text{n}
   $$
4. **Έλεγχος:** πάνω $236 = 140 + 94 + 2$, κάτω $92 = 54 + 38$.

### Παράδειγμα 2: Πόση ενέργεια αντιστοιχεί σε μάζα 1 g; Με πόση βενζίνη ισοδυναμεί, αν η καύση 1 kg βενζίνης δίνει περίπου 4,5 · 10⁷ J;

1. Γράφω τη μάζα σε κιλά: $m = 1$ g $= 10^{-3}$ kg.
2. $$
   E = m \cdot c^2 = 10^{-3} \cdot (3 \cdot 10^8)^2 = 10^{-3} \cdot 9 \cdot 10^{16} = 9 \cdot 10^{13} \; \text{J}
   $$
3. Διαιρώ με την ενέργεια ενός κιλού βενζίνης:
   $$
   \frac{9 \cdot 10^{13}}{4{,}5 \cdot 10^7} = 2 \cdot 10^6 \; \text{kg}
   $$
4. Ένα γραμμάριο μάζας ισοδυναμεί με **δύο χιλιάδες τόνους** βενζίνης.

   Σε έναν αντιδραστήρα δεν μετατρέπεται ολόκληρο το καύσιμο σε ενέργεια, μόνο ένα πολύ μικρό μέρος του. Ακόμα κι έτσι, λίγοι τόνοι ουρανίου τον χρόνο αρκούν για μια πόλη.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα κομμάτι ουρανίου, κάθε σχάση προκαλεί κατά μέσο όρο δύο νέες. Πόσες σχάσεις γίνονται στη 10η γενιά; Και τι πρέπει να κάνουν οι ράβδοι ελέγχου σε έναν αντιδραστήρα;

1. Ξεκινώντας από μία σχάση, κάθε γενιά διπλασιάζει: $1$, $2$, $4$, $8$…
2. Μετά από $10$ γενιές: $2^{10} = 1024$ σχάσεις. Μετά από περίπου $80$ γενιές έχουν σχαστεί σχεδόν όλοι οι πυρήνες ενός κιλού ουρανίου-235, και όλα γίνονται σε κλάσματα του δευτερολέπτου.
3. Ο αντιδραστήρας θέλει πολλαπλασιαστή **ακριβώς $1$**: κάθε γενιά ίδια με την προηγούμενη, άρα σταθερή ισχύς.
4. Οι ράβδοι ελέγχου απορροφούν τα νετρόνια που περισσεύουν, ώστε από κάθε σχάση να προκαλείται **μία** μόνο νέα σχάση.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το **έλλειμμα μάζας** ενός πυρήνα;
   - Ο πυρήνας ζυγίζει λιγότερο από τα νουκλεόνια του χωριστά
   - Ο πυρήνας ζυγίζει περισσότερο από τα νουκλεόνια του χωριστά
   - Η μάζα που χάνει ο πυρήνας όταν εκπέμπει ηλεκτρόνια
   - Η μάζα των νετρονίων, που δεν μετριέται ως φορτίο
2. Τι είναι η πυρηνική **σχάση**;
   - Ένας βαρύς πυρήνας σπάει σε δύο μικρότερους
   - Δύο ελαφροί πυρήνες ενώνονται σε έναν βαρύτερο
   - Ένας πυρήνας εκπέμπει έναν πυρήνα ηλίου
   - Ένα άτομο χάνει ηλεκτρόνια και γίνεται ιόν
3. Από πού προέρχεται η ενέργεια του Ήλιου;
   - Από σύντηξη υδρογόνου σε ήλιο
   - Από σχάση ουρανίου στο κέντρο του
   - Από καύση αερίων με το οξυγόνο
   - Από διάσπαση α ραδιενεργών στοιχείων
4. Σε έναν αντιδραστήρα που δουλεύει σταθερά, πόσες νέες σχάσεις προκαλεί κατά μέσο όρο κάθε σχάση;
   - Ακριβώς μία
   - Δύο ή τρεις, όσα και τα νετρόνια που βγάζει
   - Λιγότερες από μία
   - Καμία, κάθε σχάση γίνεται μόνη της
5. Τι κάνουν οι **ράβδοι ελέγχου** σε έναν πυρηνικό αντιδραστήρα;
   - Απορροφούν νετρόνια
   - Φρενάρουν τα νετρόνια
   - Περιέχουν το ουράνιο
   - Ψύχουν την καρδιά
6. Ποια είναι η σειρά των μετατροπών ενέργειας σε έναν πυρηνικό σταθμό;
   - Πυρηνική, θερμική, κινητική, ηλεκτρική
   - Πυρηνική, ηλεκτρική, θερμική, κινητική
   - Χημική, θερμική, κινητική, ηλεκτρική
   - Πυρηνική, φωτεινή, θερμική, ηλεκτρική
7. Γιατί η σύντηξη χρειάζεται θερμοκρασίες εκατομμυρίων βαθμών;
   - Για να νικηθεί η ηλεκτρική άπωση των πυρήνων
   - Για να λιώσει το υδρογόνο και να γίνει υγρό
   - Για να γίνουν τα νετρόνια πρωτόνια
   - Για να καεί το υδρογόνο με οξυγόνο
8. Γιατί στα κοιτάσματα ουρανίου της φύσης δεν ξεκινάει αλυσιδωτή αντίδραση;
   - Έχουν πολύ λίγο ουράνιο-235
   - Το ουράνιο δεν είναι ραδιενεργό
   - Τα νετρόνια δεν περνούν από τα πετρώματα
   - Η θερμοκρασία στο έδαφος είναι χαμηλή

## Ασκήσεις

1. Πόση ενέργεια αντιστοιχεί σε μάζα $2$ mg, αν $c = 3 \cdot 10^8$ m/s;
2. Συμπλήρωσε τη σχάση: ${}^{235}_{92}\text{U} + {}^{1}_{0}\text{n} \to {}^{144}_{56}\text{Ba} + {}^{A}_{Z}\text{Kr} + 3\,{}^{1}_{0}\text{n}$. Βρες τα $A$ και $Z$ του κρυπτού.
3. Αν όλο το ρεύμα που καταναλώνει ένα σπίτι σε έναν χρόνο έβγαινε από μάζα που γίνεται ενέργεια, πόση μάζα θα χρειαζόταν; Πόσες kWh καταναλώνει το σπίτι τη μέρα, το εκτιμάς εσύ. ($1$ kWh $= 3{,}6 \cdot 10^6$ J, $c = 3 \cdot 10^8$ m/s)
   α) Πόσες kWh καταναλώνει το σπίτι σε έναν χρόνο;
   β) Πόση μάζα θα έπρεπε να γίνει ενέργεια, σε mg;
4. Σε έναν αντιδραστήρα χάνονται $0{,}2$ γραμμάρια μάζας ως ενέργεια κάθε μέρα. Πόση είναι η μέση ισχύς του, σε μεγαβάτ (MW); Μία μέρα έχει περίπου $86\,400$ s.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/nuclear-reactions
