# Φως — ανάκλαση, διάθλαση, φακοί

> Πώς φτιάχνεται μια εικόνα, και γιατί χρειάζεσαι γυαλιά.

Φυσική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/light-optics

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις τον νόμο της ανάκλασης και να εξηγείς τι δείχνει ένας καθρέφτης.
- Να περιγράφεις τη διάθλαση και γιατί ένα καλαμάκι φαίνεται σπασμένο.
- Να προβλέπεις τι είδωλο δίνει ένας συγκλίνων φακός ανάλογα με την απόσταση.

## Το φως ταξιδεύει ευθεία — μέχρι να συναντήσει κάτι

Σε ομογενές μέσο, το φως διαδίδεται σε **ευθεία γραμμή**. Γι' αυτό υπάρχουν σκιές με καθαρό περίγραμμα.

Όταν όμως συναντήσει επιφάνεια, συμβαίνει ένα από τα τρία: **ανακλάται**, **διαθλάται** ή **απορροφάται**. Συνήθως και τα τρία μαζί, σε διαφορετικές αναλογίες.

## Ανάκλαση

Ο νόμος είναι απλός: η **γωνία πρόσπτωσης** ισούται με τη **γωνία ανάκλασης**, μετρημένες και οι δύο από την κάθετη στην επιφάνεια.

Σε λείο καθρέφτη η ανάκλαση είναι **κατοπτρική** και σχηματίζεται είδωλο. Σε τραχιά επιφάνεια είναι **διάχυτη**: οι ακτίνες φεύγουν προς κάθε κατεύθυνση, γι' αυτό βλέπεις τον τοίχο αλλά δεν καθρεφτίζεσαι σε αυτόν.

Το είδωλο σε επίπεδο καθρέφτη είναι **φανταστικό**, όρθιο, ίσου μεγέθους, και φαίνεται τόσο πίσω από τον καθρέφτη όσο βρίσκεσαι εσύ μπροστά.

## Διάθλαση

Περνώντας από ένα μέσο σε άλλο, το φως αλλάζει **ταχύτητα** — και μαζί, κατεύθυνση.

Γι' αυτό ένα καλαμάκι μέσα σε ποτήρι φαίνεται σπασμένο, και γι' αυτό ο πυθμένας της πισίνας φαίνεται πιο ρηχός απ' ό,τι είναι.

Το λευκό φως, περνώντας από πρίσμα, **αναλύεται**: κάθε χρώμα διαθλάται λίγο διαφορετικά. Έτσι φτιάχνεται και το ουράνιο τόξο, με τις σταγόνες της βροχής στον ρόλο του πρίσματος.

*Ουράνιο τόξο πάνω από τον όρμο του Κορθίου στην Άνδρο, μετά από καταιγίδα. Το φως του ήλιου μπαίνει στις σταγόνες της βροχής, διαθλάται, ανακλάται μέσα τους και βγαίνει ξανά. Κάθε χρώμα βγαίνει με λίγο διαφορετική γωνία, γι' αυτό τα χρώματα χωρίζουν σε ταινίες: κόκκινο στην εξωτερική πλευρά του τόξου, ιώδες στην εσωτερική.*

Αφού το λευκό φως περιέχει όλα τα χρώματα, ένα αντικείμενο έχει το χρώμα που **ανακλά**. Ένα κόκκινο μήλο στο λευκό φως ανακλά κυρίως το κόκκινο και απορροφά τα υπόλοιπα. Ένα λευκό χαρτί τα ανακλά σχεδόν όλα, ένα μαύρο ύφασμα σχεδόν κανένα.

## Φακοί

*Διαδραστικό στη σελίδα: Συγκλίνων φακός*

| Θέση αντικειμένου                                   | Είδωλο                                  |
| --------------------------------------------------- | --------------------------------------- |
| πιο μακριά από τη διπλάσια εστιακή απόσταση         | πραγματικό, ανεστραμμένο, μικρότερο     |
| ακριβώς στη διπλάσια εστιακή απόσταση               | πραγματικό, ανεστραμμένο, ίσου μεγέθους |
| ανάμεσα στην εστία και τη διπλάσια εστιακή απόσταση | πραγματικό, ανεστραμμένο, μεγαλύτερο    |
| πάνω στην εστία                                     | δεν σχηματίζεται                        |
| μέσα από την εστία                                  | φανταστικό, όρθιο, μεγαλύτερο           |

Η τελευταία γραμμή είναι ο **μεγεθυντικός φακός**: κρατάς τον φακό κοντά στο αντικείμενο, μέσα από την εστία του.

> **Κλειδί**
>
> **Πραγματικό** είναι το είδωλο που σχηματίζεται από ακτίνες που όντως συναντιούνται. Μπορείς να το προβάλεις σε χαρτί.
>
> **Φανταστικό** είναι εκείνο που φαίνεται να προέρχεται από σημείο όπου οι ακτίνες δεν πήγαν ποτέ. Το βλέπεις με το μάτι, αλλά κανένα πανί δεν το πιάνει.
>
> Το είδωλο στον καθρέφτη του μπάνιου είναι φανταστικό. Η εικόνα σε κινηματογραφικό πανί είναι πραγματική.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο καθρέφτης δεν αντιστρέφει αριστερά και δεξιά.
>
> Αντιστρέφει **εμπρός και πίσω**. Το είδωλό σου κοιτάζει προς την αντίθετη κατεύθυνση, και επειδή εσύ ερμηνεύεις τι βλέπεις σαν να είχες γυρίσει, η εναλλαγή φαίνεται οριζόντια.
>
> Απόδειξη: τα γράμματα ενός ασθενοφόρου είναι γραμμένα ανάποδα ακριβώς για να διαβάζονται σωστά στον καθρέφτη του μπροστινού οδηγού.

*Ασθενοφόρο στην Αγγλία. Πάνω από το παρμπρίζ η λέξη AMBULANCE είναι γραμμένη κανονικά, στο καπό όμως ανάποδα. Ο οδηγός που πηγαίνει μπροστά τη βλέπει στον καθρέφτη του, και εκεί διαβάζεται σωστά.*

> **Θυμήσου**
>
> Πώς διορθώνονται τα δύο συνηθισμένα προβλήματα όρασης:
>
> **Μυωπία:** το μάτι εστιάζει **πριν** τον αμφιβληστροειδή. Διορθώνεται με **αποκλίνοντα** φακό.
>
> **Πρεσβυωπία και υπερμετρωπία:** η εστίαση πέφτει **πίσω** από αυτόν. Διορθώνεται με **συγκλίνοντα** φακό.
>
> Σε κάθε περίπτωση, ο φακός των γυαλιών απλώς μετακινεί το σημείο εστίασης εκεί που πρέπει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία 30° ως προς την επιφάνεια. Ποια η γωνία ανάκλασης;

1. Προσοχή στη διατύπωση: οι γωνίες μετρώνται από την **κάθετη**, όχι από την επιφάνεια.
2. Αν η ακτίνα σχηματίζει $30^\circ$ με την επιφάνεια, τότε με την κάθετη σχηματίζει $60^\circ$.
3. Η γωνία ανάκλασης ισούται με τη γωνία πρόσπτωσης: $60^\circ$ από την κάθετη.
4. Το συχνό λάθος είναι η απάντηση «$30^\circ$», που αγνοεί από πού μετράμε.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το καλαμάκι φαίνεται σπασμένο μέσα στο ποτήρι;

1. Το φως που φεύγει από το βυθισμένο κομμάτι περνά από το νερό στον αέρα.
2. Στη διαχωριστική επιφάνεια αλλάζει ταχύτητα και **λυγίζει**.
3. Το μάτι σου όμως υποθέτει πάντα ότι το φως ήρθε σε **ευθεία γραμμή**.
4. Έτσι προεκτείνει τις ακτίνες προς τα πίσω και τοποθετεί το βυθισμένο κομμάτι σε λάθος θέση — ψηλότερα και μετατοπισμένο.

   Το καλαμάκι δεν έσπασε. Η υπόθεση του ματιού είναι που δεν ισχύει εδώ.

### Παράδειγμα 3: Θέλεις να μεγεθύνεις ένα γραμματόσημο με φακό εστιακής απόστασης 10 cm. Πού το τοποθετείς;

1. Μεγεθυμένο **όρθιο** είδωλο σημαίνει φανταστικό είδωλο.
2. Αυτό συμβαίνει μόνο όταν το αντικείμενο βρίσκεται **μέσα από την εστία**.
3. Άρα το γραμματόσημο πρέπει να μπει σε απόσταση μικρότερη από $10$ cm.
4. Αν το βάλεις σε $15$ cm, το είδωλο γίνεται πραγματικό και **ανεστραμμένο** — χρήσιμο για προβολέα, άχρηστο για μεγεθυντικό φακό.

   Γι' αυτό, όταν χρησιμοποιείς μεγεθυντικό φακό, τον κρατάς σχεδόν πάνω στο αντικείμενο.

## Ερωτήσεις

1. Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία πρόσπτωσης $40^\circ$. Ποια είναι η γωνία ανάκλασης;
   - $40^\circ$
   - $50^\circ$
   - $80^\circ$
   - $20^\circ$
2. Γιατί ο πυθμένας μιας πισίνας φαίνεται πιο ρηχός απ' ό,τι είναι;
   - Γιατί το φως διαθλάται καθώς βγαίνει από το νερό
   - Γιατί το νερό λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός
   - Γιατί το φως επιβραδύνεται και χάνεται μέσα στο νερό
   - Γιατί ανακλάται στην επιφάνεια
3. Πού πρέπει να είναι ένα αντικείμενο ώστε ένας συγκλίνων φακός να δώσει μεγεθυμένο **όρθιο** είδωλο;
   - Πιο κοντά από την εστία
   - Ακριβώς στην εστία
   - Λίγο έξω από την εστία
   - Πολύ μακριά από τον φακό
4. Τι είδους είναι το είδωλό σου σε έναν επίπεδο καθρέφτη;
   - Φανταστικό, όρθιο και ίσου μεγέθους
   - Πραγματικό και ανεστραμμένο
   - Φανταστικό και μικρότερο
   - Πραγματικό, όρθιο και ίσου μεγέθους
5. Γιατί βλέπεις έναν λευκό τοίχο αλλά δεν καθρεφτίζεσαι σε αυτόν;
   - Γιατί η επιφάνειά του είναι τραχιά και η ανάκλαση διάχυτη
   - Γιατί ο τοίχος απορροφά όλο το φως
   - Γιατί το λευκό χρώμα δεν ανακλά
   - Γιατί το φως διαθλάται μέσα στον τοίχο και χάνεται εκεί
6. Τι γίνεται η ταχύτητα του φωτός όταν περνά από τον αέρα στο νερό;
   - Μειώνεται
   - Αυξάνεται
   - Μένει ίδια
   - Μηδενίζεται στιγμιαία
7. Γιατί ένα αντικείμενο φαίνεται κόκκινο στο λευκό φως;
   - Γιατί ανακλά το κόκκινο και απορροφά τα υπόλοιπα χρώματα
   - Γιατί παράγει το ίδιο δικό του κόκκινο φως
   - Γιατί απορροφά το κόκκινο και ανακλά τα υπόλοιπα χρώματα
   - Γιατί το λευκό φως είναι στην πραγματικότητα κόκκινο
8. Τι είδους είδωλο δίνει συγκλίνων φακός όταν το αντικείμενο είναι πολύ μακριά;
   - Πραγματικό, ανεστραμμένο και μικρότερο
   - Φανταστικό, όρθιο και μεγεθυμένο
   - Πραγματικό, όρθιο και μεγαλύτερο
   - Κανένα: δεν σχηματίζεται είδωλο πουθενά

## Ασκήσεις

1. Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία πρόσπτωσης $25^\circ$. Πόση γωνία σχηματίζουν μεταξύ τους η προσπίπτουσα και η ανακλώμενη ακτίνα;
2. Ακτίνα πέφτει σε επίπεδο καθρέφτη και σχηματίζει $55^\circ$ με την **επιφάνειά** του. Πόση γωνία σχηματίζουν μεταξύ τους η προσπίπτουσα και η ανακλώμενη ακτίνα;
3. Δύο επίπεδοι καθρέφτες ενώνονται σε ορθή γωνία. Μια ακτίνα πέφτει στον πρώτο με γωνία πρόσπτωσης $30^\circ$, ανακλάται και χτυπά τον δεύτερο. Πόση είναι η γωνία πρόσπτωσης στον δεύτερο καθρέφτη;
4. Ωρολογοποιός έχει συγκλίνοντα φακό εστιακής απόστασης $4$ cm και τον κρατάει στα $6$ cm από ένα γρανάζι.
   α) Τι είδωλο σχηματίζεται τώρα;
   β) Τι είδωλο θα σχηματιζόταν αν απομάκρυνε τον φακό στα $8$ cm;
   γ) Σε ποιες αποστάσεις πρέπει να κρατήσει τον φακό για να δει το γρανάζι όρθιο και μεγεθυμένο;
5. Έχεις ύψος $1{,}70$ m και τα μάτια σου είναι $10$ cm κάτω από την κορυφή του κεφαλιού σου. Θέλεις να κρεμάσεις σε κατακόρυφο τοίχο έναν επίπεδο καθρέφτη όπου να βλέπεις ολόκληρο τον εαυτό σου, από τα παπούτσια ως τα μαλλιά, όταν στέκεσαι μπροστά του.
   α) Πόσο ψηλός πρέπει να είναι τουλάχιστον ο καθρέφτης;
   β) Αν ο καθρέφτης έχει ακριβώς αυτό το ελάχιστο ύψος, σε πόσο ύψος από το πάτωμα πρέπει να είναι η κάτω άκρη του;
   γ) Αν απομακρυνθείς από τον τοίχο, χρειάζεσαι μεγαλύτερο καθρέφτη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/light-optics
