# Ηλεκτρομαγνητισμός

> Ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο· μαγνήτης που κινείται φτιάχνει ρεύμα.

Φυσική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/electromagnetism

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι κάθε ρεύμα δημιουργεί μαγνητικό πεδίο.
- Να περιγράφεις από τι εξαρτάται η ισχύς ενός ηλεκτρομαγνήτη.
- Να εξηγείς πώς ένας κινούμενος μαγνήτης παράγει ρεύμα.

## Μια πυξίδα που δεν έπρεπε να κουνηθεί

Το 1820 ο Έρστεντ πρόσεξε κάτι που κανείς δεν περίμενε: μια πυξίδα κοντά σε καλώδιο **κουνήθηκε** μόλις πέρασε ρεύμα.

Μέχρι τότε ηλεκτρισμός και μαγνητισμός θεωρούνταν άσχετα φαινόμενα. Εκείνη η βελόνα απέδειξε ότι είναι δύο όψεις του ίδιου πράγματος.

## Το ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο

Κάθε αγωγός που διαρρέεται από ρεύμα δημιουργεί γύρω του **μαγνητικό πεδίο**.

Σε ευθύγραμμο καλώδιο, οι μαγνητικές γραμμές είναι **ομόκεντροι κύκλοι** γύρω από αυτό. Όσο μεγαλύτερο το ρεύμα και όσο πιο κοντά είσαι, τόσο ισχυρότερο το πεδίο.

Τυλίγοντας το καλώδιο σε **πηνίο**, τα πεδία των σπειρών προστίθενται και το αποτέλεσμα μοιάζει με ραβδόμαγνήτη, με βόρειο και νότιο πόλο. Η **φορά του ρεύματος** ορίζει ποια άκρη είναι ο βόρειος πόλος: γύρισε την μπαταρία ανάποδα και οι πόλοι αλλάζουν θέση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ηλεκτρομαγνήτης*

> **Κλειδί**
>
> Ο ηλεκτρομαγνήτης έχει ένα πλεονέκτημα που κανένας φυσικός μαγνήτης δεν διαθέτει: **ανοιγοκλείνει**.
>
> Γι' αυτόν τον λόγο βρίσκεται μέσα σε κουδούνια, ρελέ, ηχεία, σκληρούς δίσκους και στους γερανούς που σηκώνουν παλιοσίδερα.
>
> Ένας μόνιμος μαγνήτης θα σήκωνε το φορτίο — αλλά δεν θα το άφηνε ποτέ κάτω.

## Από τι εξαρτάται η ισχύς του

| Παράγοντας      | Επίδραση                                                                                 |
| --------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------- |
| ένταση ρεύματος | περισσότερο ρεύμα, ισχυρότερο πεδίο                                                      |
| αριθμός σπειρών | περισσότερες σπείρες, ισχυρότερο πεδίο                                                   |
| πυρήνας         | σιδερένιος πυρήνας πολλαπλασιάζει την ένταση (ένας πλαστικός ή ξύλινος δεν κάνει τίποτα) |

Ο σιδερένιος πυρήνας δεν προσθέτει ενέργεια: **ευθυγραμμίζει** τις μαγνητικές περιοχές του σιδήρου, που ενισχύουν το πεδίο του πηνίου.

## Και το αντίστροφο: ο μαγνήτης φτιάχνει ρεύμα

Έντεκα χρόνια μετά τον Έρστεντ, ο Φαραντέι έδειξε το αντίστροφο φαινόμενο.

Κουνώντας έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο, στα άκρα του πηνίου εμφανίζεται **τάση** και, αν το κύκλωμα είναι κλειστό, ρεύμα. Λέγεται **επαγωγή**.

Η κρίσιμη λέξη είναι **μεταβολή**: αν ο μαγνήτης μείνει ακίνητος μέσα στο πηνίο, δεν παράγεται τίποτα.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν αρκεί ο μαγνήτης να βρίσκεται εκεί — πρέπει να **αλλάζει** κάτι.
>
> Σταματώντας την κίνηση, το ρεύμα μηδενίζεται αμέσως, όσο ισχυρός κι αν είναι ο μαγνήτης.
>
> Αυτός είναι και ο λόγος που τα εργοστάσια παραγωγής ενέργειας **περιστρέφουν** γεννήτριες: η περιστροφή είναι ο τρόπος να υπάρχει διαρκής μεταβολή.

> **Θυμήσου**
>
> Τα δύο φαινόμενα, σε μία γραμμή το καθένα:
>
> **Έρστεντ:** ρεύμα $\Rightarrow$ μαγνητικό πεδίο. Πάνω σε αυτό δουλεύει ο **ηλεκτροκινητήρας**.
>
> **Φαραντέι:** μεταβαλλόμενο μαγνητικό πεδίο $\Rightarrow$ ρεύμα. Πάνω σε αυτό δουλεύει η **γεννήτρια**.
>
> Ένας ηλεκτροκινητήρας και μια γεννήτρια είναι πρακτικά η ίδια μηχανή, δουλεμένη προς αντίθετες κατευθύνσεις.

## Ο ηλεκτροκινητήρας

Αφού ένα πηνίο με ρεύμα συμπεριφέρεται σαν μαγνήτης, μέσα σε μαγνητικό πεδίο **δέχεται δύναμη**, όπως ένας μαγνήτης δίπλα σε άλλον. Αν το πηνίο μπορεί να γυρίζει γύρω από άξονα, η δύναμη το **περιστρέφει**.

Για να μη σταματήσει μετά από μισή στροφή, ένας περιστρεφόμενος διακόπτης στον άξονα, ο **συλλέκτης**, αντιστρέφει τη φορά του ρεύματος σε κάθε μισή στροφή. Έτσι δουλεύουν το πλυντήριο, ο ανεμιστήρας και το ηλεκτρικό αυτοκίνητο: ρεύμα μέσα, κίνηση έξω.

*Ο συλλέκτης ενός μεγάλου ηλεκτροκινητήρα συνεχούς ρεύματος. Είναι ο χάλκινος κύλινδρος με τις λεπτές λωρίδες, που γυρίζει μαζί με τον άξονα. Πάνω του πιέζονται με ελατήρια οι ψήκτρες, μικρά ακίνητα κομμάτια άνθρακα που φέρνουν το ρεύμα. Καθώς ο κύλινδρος γυρίζει, οι ψήκτρες περνούν από λωρίδα σε λωρίδα, κι έτσι η φορά του ρεύματος στα πηνία αλλάζει τη σωστή στιγμή.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πώς θα κάνεις έναν ηλεκτρομαγνήτη ισχυρότερο, χωρίς να αλλάξεις μπαταρία;

1. Η μπαταρία καθορίζει την τάση, άρα και το ρεύμα. Αν δεν την αλλάξω, μένουν δύο δρόμοι.
2. **Περισσότερες σπείρες:** κάθε σπείρα προσθέτει το δικό της πεδίο.
3. **Σιδερένιος πυρήνας:** πολλαπλασιάζει το πεδίο, συχνά κατά δεκάδες ή και εκατοντάδες φορές.
4. Ο πυρήνας είναι η αποδοτικότερη κίνηση. Πρόσεξε όμως: περισσότερες σπείρες σημαίνουν και μεγαλύτερη αντίσταση, οπότε το ρεύμα πέφτει λίγο.

### Παράδειγμα 2: Κρατάς μαγνήτη ακίνητο μέσα σε πηνίο. Περνά ρεύμα;

1. Υπάρχει μαγνητικό πεδίο μέσα στο πηνίο, αλλά **δεν μεταβάλλεται**.
2. Η επαγωγή απαιτεί μεταβολή.
3. Άρα δεν παράγεται ούτε τάση ούτε ρεύμα.
4. Μόλις τραβήξεις τον μαγνήτη, εμφανίζεται ρεύμα — και μάλιστα **αντίθετης φοράς** από εκείνο που εμφανίστηκε όταν τον έσπρωχνες μέσα.

### Παράδειγμα 3: Πώς παράγεται το ρεύμα σε ένα υδροηλεκτρικό εργοστάσιο;

1. Το νερό πέφτει από ύψος και στρέφει μια **τουρμπίνα**: δυναμική ενέργεια γίνεται κινητική.
2. Η τουρμπίνα περιστρέφει μαγνήτες μέσα σε πηνία, ή πηνία μέσα σε μαγνητικό πεδίο.
3. Η διαρκής περιστροφή σημαίνει διαρκή **μεταβολή** του πεδίου, άρα συνεχή επαγωγή τάσης.
4. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και σε ένα αιολικό πάρκο και σε έναν θερμοηλεκτρικό σταθμό. Αλλάζει μόνο τι στρέφει την τουρμπίνα: νερό, άνεμος ή ατμός.

## Ερωτήσεις

1. Τι έδειξε το πείραμα του Έρστεντ;
   - Ότι το ηλεκτρικό ρεύμα δημιουργεί μαγνητικό πεδίο
   - Ότι ένας κινούμενος μαγνήτης παράγει ρεύμα σε πηνίο
   - Ότι τα ομώνυμα ηλεκτρικά φορτία απωθούνται μεταξύ τους
   - Ότι η Γη έχει δικό της μαγνητικό πεδίο, σαν μαγνήτης
2. Ποια αλλαγή **δεν** ενισχύει έναν ηλεκτρομαγνήτη;
   - Να χρησιμοποιήσεις πυρήνα από πλαστικό
   - Να προσθέσεις σπείρες
   - Να αυξήσεις το ρεύμα
   - Να βάλεις μέσα στο πηνίο σιδερένιο πυρήνα
3. Σπρώχνεις έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο και η βελόνα του αμπερομέτρου που είναι συνδεδεμένο στο πηνίο πάει δεξιά. Τι κάνει όταν τραβάς τον μαγνήτη έξω;
   - Πάει αριστερά: το ρεύμα έχει αντίθετη φορά
   - Πάει πάλι δεξιά: το ρεύμα έχει την ίδια φορά
   - Μένει στο μηδέν, γιατί ο μαγνήτης φεύγει
   - Μένει δεξιά, όπου είχε φτάσει, και δεν κουνιέται
4. Πάνω σε ποιο φαινόμενο βασίζεται μια γεννήτρια;
   - Στην επαγωγή: μεταβαλλόμενο μαγνητικό πεδίο δίνει ρεύμα
   - Στο φαινόμενο του Έρστεντ: το ρεύμα δίνει μαγνητικό πεδίο
   - Στον νόμο του Ωμ: η τάση σπρώχνει ρεύμα σε αντίσταση
   - Στη στατική φόρτιση: η τριβή μεταφέρει ηλεκτρόνια
5. Ποιο είναι το κύριο πλεονέκτημα ενός ηλεκτρομαγνήτη έναντι ενός μόνιμου μαγνήτη;
   - Ότι μπορεί να ανοιγοκλείνει
   - Ότι είναι πάντα ισχυρότερος
   - Ότι δεν χρειάζεται ενέργεια
   - Ότι δεν χάνει ποτέ τη μαγνήτισή του
6. Πώς αντιστρέφεις τους πόλους ενός ηλεκτρομαγνήτη;
   - Αντιστρέφοντας τη φορά του ρεύματος
   - Προσθέτοντας σπείρες
   - Αλλάζοντας το υλικό του πυρήνα
   - Αυξάνοντας την τάση
7. Τι πρέπει να συμβαίνει για να παραχθεί ρεύμα με επαγωγή;
   - Να **μεταβάλλεται** το μαγνητικό πεδίο στο πηνίο
   - Να υπάρχει απλώς ισχυρό μαγνητικό πεδίο μέσα στο πηνίο
   - Να είναι το πηνίο συνδεδεμένο σε μπαταρία
   - Να είναι ο πυρήνας σιδερένιος
8. Πώς δουλεύει ένας ηλεκτροκινητήρας;
   - Πηνίο με ρεύμα μέσα σε μαγνητικό πεδίο δέχεται δύναμη και περιστρέφεται
   - Ένας μόνιμος μαγνήτης τραβάει το πηνίο προς το μέρος του, μία φορά
   - Το ρεύμα ζεσταίνει τον άξονα, και η θερμότητα τον κάνει να γυρίζει
   - Ένας μαγνήτης που γυρίζει μέσα σε πηνίο παράγει ρεύμα και κινεί τον άξονα

## Ασκήσεις

1. Αφήνεις μια πυξίδα δίπλα σε ένα καλώδιο και κλείνεις τον διακόπτη, ώστε να περάσει ρεύμα. Τι κάνει η βελόνα;
2. Ένα πηνίο είναι συνδεδεμένο με μπαταρία. Φέρνεις μια πυξίδα κοντά στη μία του άκρη, την Α, και ο βόρειος πόλος της βελόνας στρέφεται προς την Α. Ποιος πόλος του πηνίου είναι η Α; Γυρίζεις μετά την μπαταρία ανάποδα. Προς τα πού θα στραφεί τώρα ο βόρειος πόλος της βελόνας;
3. Ένα πηνίο είναι συνδεδεμένο με λαμπάκι. Σε ποια από τις τρεις περιπτώσεις ανάβει το λαμπάκι; (α) Ο μαγνήτης μένει ακίνητος μέσα στο πηνίο. (β) Ο μαγνήτης μένει ακίνητος και εσύ κουνάς το πηνίο γύρω του. (γ) Κρατάς πηνίο και μαγνήτη μαζί και περπατάς, ώστε να κινούνται με την ίδια ταχύτητα.
4. Το φανάρι ενός ποδηλάτου ανάβει από δυναμό: η ρόδα στρέφει έναν μαγνήτη δίπλα σε ένα πηνίο.
   α) Ποιο φαινόμενο αξιοποιεί το δυναμό: του Έρστεντ ή του Φαραντέι;
   β) Σταματάς σε ένα φανάρι της τροχαίας. Τι παθαίνει το φως του ποδηλάτου, και γιατί;
5. Ένα μικρό μοτέρ συνεχούς ρεύματος συνδέεται σε μπαταρία $12$ V. Το πηνίο του έχει αντίσταση $2$ Ω, που μένει σταθερή. Όταν κρατάς τον άξονα ακίνητο, το ρεύμα είναι $6$ A. Όταν τον αφήνεις και το μοτέρ γυρίζει ελεύθερα, το ρεύμα πέφτει στο $1$ A, με την ίδια μπαταρία.
   α) Μπαταρία και πηνίο είναι τα ίδια. Γιατί πέφτει το ρεύμα όταν το μοτέρ γυρίζει;
   β) Η τάση της επαγωγής αφαιρείται από την τάση της μπαταρίας, και το ρεύμα στα $2$ Ω το σπρώχνει μόνο η διαφορά τους. Πόση τάση δίνει η επαγωγή όταν το μοτέρ γυρίζει;
   γ) Πόση ισχύς γίνεται θερμότητα στο πηνίο σε κάθε περίπτωση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/electromagnetism
