# Ηλεκτρικό φορτίο και δύναμη

> Δύο είδη φορτίου, ένας νόμος, και όλα τα υπόλοιπα προκύπτουν.

Φυσική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/electric-charge

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τη φόρτιση ενός σώματος με τη μετακίνηση ηλεκτρονίων.
- Να προβλέπεις αν δύο φορτισμένα σώματα θα έλκονται ή θα απωθούνται.
- Να περιγράφεις πώς η δύναμη εξαρτάται από τα φορτία και την απόσταση.

## Το χτένι που σηκώνει χαρτάκια

Τρίψε ένα πλαστικό χτένι στα μαλλιά σου και πλησίασέ το σε μικρά κομματάκια χαρτί. Θα τα σηκώσει.

Δεν έχεις δημιουργήσει φορτίο από το πουθενά. Έχεις μόνο **μετακινήσει ηλεκτρόνια** από τα μαλλιά σου σε αυτό.

*Τρίβεις ένα μπαλόνι στα μαλλιά και το απομακρύνεις λίγο. Οι τρίχες σηκώνονται και το ακολουθούν. Με το τρίψιμο ηλεκτρόνια πέρασαν από τα μαλλιά στο μπαλόνι: το μπαλόνι φορτίστηκε αρνητικά, τα μαλλιά θετικά, και τα ετερώνυμα φορτία έλκονται.*

## Δύο είδη φορτίου

Στη φύση υπάρχουν δύο είδη ηλεκτρικού φορτίου: **θετικό** και **αρνητικό**.

Ένα ουδέτερο σώμα έχει ίσο αριθμό πρωτονίων και ηλεκτρονίων. Φορτίζεται όταν αυτή η ισορροπία σπάσει:

- **Χάνει** ηλεκτρόνια $\Rightarrow$ γίνεται **θετικά** φορτισμένο.
- **Κερδίζει** ηλεκτρόνια $\Rightarrow$ γίνεται **αρνητικά** φορτισμένο.

Πρόσεξε ότι κινούνται μόνο τα **ηλεκτρόνια**. Τα πρωτόνια είναι δεμένα στον πυρήνα και δεν φεύγουν σε κανένα από αυτά τα φαινόμενα.

> **Κλειδί**
>
> Το φορτίο δεν δημιουργείται και δεν καταστρέφεται: **μεταφέρεται**.
>
> Όταν το χτένι φορτίζεται αρνητικά, τα μαλλιά φορτίζονται **θετικά** κατά το ίδιο ακριβώς ποσό.
>
> Αθροίζοντας τα δύο σώματα, το συνολικό φορτίο παραμένει μηδέν — όπως ήταν πριν το τρίψιμο.

## Έλξη και άπωση

Ο κανόνας είναι σύντομος:

**Ομώνυμα φορτία απωθούνται. Ετερώνυμα έλκονται.**

Η δύναμη ανάμεσά τους εξαρτάται από δύο πράγματα: πόσο **μεγάλα** είναι τα φορτία και πόσο **μακριά** βρίσκονται.

*Δύο μπαλόνια, φορτισμένα με τον ίδιο τρόπο, κρέμονται από κλωστές. Αν δεν είχαν φορτίο, θα κρέμονταν κατακόρυφα και θα ακουμπούσαν. Πρόσεξε τις κλωστές: ανοίγουν, γιατί τα ομώνυμα φορτία απωθούνται.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο φορτία, μία δύναμη*

## Ο νόμος του Κουλόμπ

$$
F = k \frac{|q_1| \cdot |q_2|}{r^2}
$$

Η δύναμη είναι **ανάλογη του γινομένου** των δύο φορτίων και **αντιστρόφως ανάλογη του τετραγώνου** της απόστασης $r$. Ο τύπος δίνει το **μέτρο**· αν είναι έλξη ή άπωση το λένε τα πρόσημα.

Το φορτίο μετριέται σε **κουλόμπ** ($\text{C}$). Ένα κουλόμπ είναι τεράστιο φορτίο, περίπου $6{,}2 \times 10^{18}$ ηλεκτρόνια· το τρίψιμο δίνει συνήθως κλάσματα του μικροκουλόμπ. Η σταθερά $k$ στον αέρα είναι περίπου $9 \times 10^9 \ \text{N} \cdot \text{m}^2/\text{C}^2$.

Το τετράγωνο στον παρονομαστή είναι που κάνει την ηλεκτρική δύναμη να πέφτει τόσο γρήγορα: στη διπλάσια απόσταση μένει το ένα τέταρτο, στην τριπλάσια το ένα ένατο.

Η ίδια μορφή εμφανίζεται και στη βαρύτητα. Η διαφορά είναι ότι η βαρύτητα μόνο έλκει, ενώ η ηλεκτρική δύναμη κάνει και τα δύο.

## Αγωγοί και μονωτές

**Αγωγοί** είναι τα υλικά μέσα στα οποία τα φορτία κινούνται εύκολα: στα μέταλλα και στον γραφίτη κινούνται ηλεκτρόνια, στο αλμυρό νερό ιόντα.

**Μονωτές** είναι εκείνα που τα κρατούν δεμένα: πλαστικό, γυαλί, ξύλο, καουτσούκ, ξηρός αέρας.

Γι' αυτό τα καλώδια είναι χάλκινα **μέσα** και πλαστικά **απ' έξω**: το ένα υλικό αφήνει το φορτίο να περάσει, το άλλο το εμποδίζει να φύγει.

> **Πρόσεχε**
>
> Το χτένι έλκει χαρτάκια που είναι **ουδέτερα**.
>
> Δεν αντιφάσκει με τον κανόνα. Το φορτισμένο χτένι **πολώνει** το χαρτί: μετατοπίζει λίγο τα ηλεκτρόνια μέσα στα μόρια του χαρτιού (το αρνητικό χτένι τα σπρώχνει μακριά του), οπότε η πλευρά που κοιτάζει το χτένι αποκτά αντίθετο φορτίο.
>
> Η έλξη της κοντινής πλευράς υπερισχύει της άπωσης της μακρινής, ακριβώς επειδή η δύναμη εξαρτάται από την απόσταση.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς εκφορτίζεται ένα σώμα:
>
> Με **γείωση**: το συνδέεις με τη Γη, που είναι τεράστια δεξαμενή φορτίου. Αν το σώμα έχει περίσσεια ηλεκτρονίων, φεύγουν προς τη Γη· αν έχει έλλειμμα, έρχονται ηλεκτρόνια από τη Γη.
>
> Στα αεροπλάνα και στα βυτιοφόρα η γείωση δεν είναι λεπτομέρεια: ο στατικός ηλεκτρισμός που μαζεύεται κατά τον ανεφοδιασμό μπορεί να δώσει σπινθήρα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τρίβεις μια γυάλινη ράβδο με μετάξι και το γυαλί φορτίζεται θετικά. Τι έγινε;

1. Θετικό φορτίο σημαίνει **έλλειψη** ηλεκτρονίων.
2. Άρα ηλεκτρόνια έφυγαν από το γυαλί και πήγαν στο μετάξι.
3. Το μετάξι, που κέρδισε αυτά τα ηλεκτρόνια, φορτίστηκε **αρνητικά**.
4. Και τα δύο φορτία έχουν το **ίδιο μέτρο**. Αν πλησιάσεις τα δύο σώματα, θα έλκονται.

### Παράδειγμα 2: Δύο φορτία απωθούνται με δύναμη 8 μονάδων. Τι γίνεται αν τριπλασιάσεις την απόστασή τους;

1. Η δύναμη είναι αντιστρόφως ανάλογη του **τετραγώνου** της απόστασης.
2. Τριπλάσια απόσταση σημαίνει διαίρεση με $3^2 = 9$.
3. $$
   F = \frac{8}{9} \approx 0{,}9
   $$
4. Τα φορτία εξακολουθούν να **απωθούνται**: η απόσταση αλλάζει το μέτρο της δύναμης, ποτέ την κατεύθυνσή της.

   Αυτή καθορίζεται μόνο από τα πρόσημα των φορτίων.

### Παράδειγμα 3: Γιατί ένα φορτισμένο μπαλόνι κολλάει στον τοίχο;

1. Το μπαλόνι, τριμμένο στα μαλλιά, έχει περίσσεια ηλεκτρονίων: είναι αρνητικά φορτισμένο.
2. Ο τοίχος είναι ουδέτερος. Όμως τα αρνητικά φορτία του μπαλονιού **απωθούν** τα ηλεκτρόνια της επιφάνειας του τοίχου προς τα μέσα.
3. Η επιφάνεια του τοίχου μένει με σχετική περίσσεια θετικού φορτίου, ακριβώς εκεί που ακουμπά το μπαλόνι.
4. Αντίθετα φορτία σε πολύ μικρή απόσταση σημαίνει ισχυρή έλξη — αρκετή για να νικήσει το βάρος του μπαλονιού.

   Μετά από λίγη ώρα το μπαλόνι πέφτει: η υγρασία του αέρα παίρνει σταδιακά το περίσσιο φορτίο.

## Ερωτήσεις

1. Ένα σώμα φορτίζεται **θετικά**. Τι έχει συμβεί;
   - Έχασε ηλεκτρόνια
   - Κέρδισε πρωτόνια
   - Κέρδισε ηλεκτρόνια
   - Έχασε πρωτόνια
2. Δύο σώματα είναι και τα δύο αρνητικά φορτισμένα. Τι συμβαίνει;
   - Απωθούνται
   - Έλκονται
   - Δεν ασκείται δύναμη
   - Εξαρτάται από την απόσταση
3. Η δύναμη ανάμεσα σε δύο φορτία είναι $36$ μονάδες. Αν διπλασιαστεί η απόσταση, πόση γίνεται;
   - $9$
   - $18$
   - $72$
   - $36$
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι **μονωτής**;
   - Το πλαστικό
   - Ο χαλκός
   - Το αλμυρό νερό
   - Ο γραφίτης
5. Γιατί ένα φορτισμένο χτένι έλκει ουδέτερα χαρτάκια;
   - Γιατί πολώνει το χαρτί, φέρνοντας αντίθετο φορτίο στην κοντινή πλευρά
   - Γιατί τα χαρτάκια είναι ήδη φορτισμένα, με φορτίο αντίθετο από το χτένι
   - Γιατί το χτένι τα ζεσταίνει και ο ζεστός αέρας γύρω τους τα σηκώνει
   - Γιατί το χτένι εξουδετερώνει τη βαρύτητα που ασκείται στα χαρτάκια
6. Ποια είναι η μονάδα του ηλεκτρικού φορτίου;
   - Το κουλόμπ (C)
   - Το αμπέρ (A)
   - Το βολτ (V)
   - Το νιούτον (N)
7. Τριπλασιάζεις το ένα από δύο φορτία, κρατώντας την απόσταση ίδια. Τι γίνεται η δύναμη;
   - Τριπλασιάζεται
   - Εννιαπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Γίνεται το ένα τρίτο
8. Δύο πλαστικά καλαμάκια που έτριψες με χαρτί απωθούνται. Τι συμπεραίνεις με βεβαιότητα;
   - Ότι είναι και τα δύο φορτισμένα, με φορτία ίδιου είδους
   - Ότι έχουν αντίθετα φορτία, ένα θετικό και ένα αρνητικό
   - Ότι το ένα είναι ουδέτερο και το άλλο φορτισμένο
   - Ότι το ένα έχει μεγαλύτερο φορτίο από το άλλο

## Ασκήσεις

1. Θετικά φορτισμένη ράβδος πλησιάζει αρνητικά φορτισμένο μπαλάκι. Έλκονται ή απωθούνται;
2. Δύο φορτία έλκονται με $5$ μονάδες. Πόση γίνεται η δύναμη αν μειώσεις την απόστασή τους στο ένα τρίτο;
3. Δύο φορτία απωθούνται με δύναμη $12$ μονάδες. Διπλασιάζεις το ένα φορτίο και ταυτόχρονα διπλασιάζεις την απόσταση. Πόση γίνεται η δύναμη;
4. Δύο φορτία έλκονται με δύναμη $36$ μονάδες. Τριπλασιάζεις το ένα από τα δύο φορτία. Πόσες φορές πρέπει να μεγαλώσεις την απόστασή τους ώστε η δύναμη να γίνει $12$ μονάδες;
5. Δύο θετικά φορτία, $q$ και $4q$, είναι στερεωμένα σε απόσταση $30$ cm. Θέλεις να βάλεις ένα τρίτο φορτίο $Q$ πάνω στην ευθεία τους, σε σημείο όπου οι δύο δυνάμεις που δέχεται αλληλοεξουδετερώνονται.
   α) Σε ποιο σημείο πρέπει να το βάλεις;
   β) Παίζει ρόλο αν το $Q$ είναι θετικό ή αρνητικό, μεγάλο ή μικρό;
   γ) Αν στη θέση του $4q$ ήταν ένα αρνητικό φορτίο $-4q$, πού θα ήταν το σημείο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/electric-charge
