# Ο πυρήνας και η ραδιενέργεια

> Πρωτόνια, νετρόνια, ισότοπα — οι πυρήνες που διασπώνται μόνοι τους, και τι κάνει η ακτινοβολία στο σώμα.

Φυσική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/atomic-nucleus

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον πυρήνα με τον ατομικό και τον μαζικό αριθμό, και να αναγνωρίζεις τα ισότοπα.
- Να εξηγείς τι κρατάει τον πυρήνα ενωμένο, και γιατί οι βαριοί πυρήνες είναι ασταθείς.
- Να ξεχωρίζεις τις ακτινοβολίες α, β, γ και να γράφεις απλές εξισώσεις διάσπασης.
- Να εξηγείς πώς επιδρά η ακτινοβολία στο σώμα και πώς προστατεύεσαι.

## Ένα σημείο στη μέση του τίποτα

Το 1911 ο Ράδερφορντ και οι συνεργάτες του στο Μάντσεστερ έριξαν σωματίδια πάνω σε ένα πολύ λεπτό φύλλο χρυσού. Σχεδόν όλα πέρασαν σαν να μην υπήρχε τίποτα μπροστά τους. Λίγα όμως γύρισαν πίσω, σαν να είχαν χτυπήσει τοίχο.

Το συμπέρασμα ήταν ότι μέσα σε κάθε άτομο υπάρχει ένας **πυρήνας** που:

- είναι περίπου $10\,000$ φορές **μικρότερος** από το άτομο,
- έχει **θετικό** φορτίο,
- κρατάει σχεδόν **όλη τη μάζα** του ατόμου.

Αν το άτομο ήταν ένα γήπεδο ποδοσφαίρου, ο πυρήνας θα ήταν ένα μπιζέλι στο κέντρο. Τα ηλεκτρόνια κινούνται γύρω του, και ό,τι είναι ανάμεσα είναι κενό.

## Πρωτόνια και νετρόνια

Ο πυρήνας φτιάχνεται από δύο είδη σωματιδίων, που με μια λέξη λέγονται **νουκλεόνια**:

| Σωματίδιο    | Φορτίο            | Μάζα                      |
| ------------ | ----------------- | ------------------------- |
| **πρωτόνιο** | θετικό            | περίπου όση του νετρονίου |
| **νετρόνιο** | κανένα (ουδέτερο) | περίπου όση του πρωτονίου |

Το νετρόνιο το βρήκε το 1932 ο Τσάντγουικ, μαθητής του Ράδερφορντ. Άργησε τόσο επειδή δεν έχει φορτίο, και οι ηλεκτρικές δυνάμεις, που ήταν το βασικό εργαλείο των πειραμάτων, δεν το «βλέπουν».

Δύο αριθμοί περιγράφουν κάθε πυρήνα:

- ο **ατομικός αριθμός** $Z$: πόσα πρωτόνια έχει. Αυτός καθορίζει το **στοιχείο**: κάθε άτομο με $Z = 6$ είναι άνθρακας, κάθε άτομο με $Z = 8$ οξυγόνο.
- ο **μαζικός αριθμός** $A$: πόσα νουκλεόνια έχει συνολικά, πρωτόνια μαζί με νετρόνια.

Τα νετρόνια είναι λοιπόν $N = A - Z$. Ο πυρήνας γράφεται με τον $A$ πάνω και τον $Z$ κάτω, μπροστά από το σύμβολο: ο ${}^{238}_{92}\text{U}$ είναι ουράνιο με $92$ πρωτόνια και $238 - 92 = 146$ νετρόνια.

## Ισότοπα

Άτομα του ίδιου στοιχείου μπορεί να έχουν **διαφορετικό αριθμό νετρονίων**. Λέγονται **ισότοπα**: ίδιο $Z$, άλλο $A$.

Το υδρογόνο έχει τρία ισότοπα, με $0$, $1$ και $2$ νετρόνια. Το χλώριο της φύσης είναι μείγμα από ${}^{35}_{17}\text{Cl}$ και ${}^{37}_{17}\text{Cl}$. Τα ισότοπα ενός στοιχείου έχουν τις ίδιες χημικές ιδιότητες, γιατί έχουν τα ίδια ηλεκτρόνια. Διαφέρουν στη μάζα, και συχνά στο αν ο πυρήνας τους είναι σταθερός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδιο στοιχείο, άλλο ισότοπο*

## Τι κρατάει τον πυρήνα ενωμένο

Τα πρωτόνια είναι όλα θετικά και, τόσο κοντά, απωθούνται με τεράστιες ηλεκτρικές δυνάμεις. Γιατί δεν εκσφενδονίζονται;

Το 1935 ο Ιάπωνας φυσικός Γιουκάβα πρότεινε μια νέα δύναμη, την **ισχυρή πυρηνική δύναμη**:

- είναι **ελκτική**, και πολύ ισχυρότερη από την ηλεκτρική άπωση,
- ασκείται εξίσου ανάμεσα σε πρωτόνιο και πρωτόνιο, νετρόνιο και νετρόνιο, πρωτόνιο και νετρόνιο,
- έχει όμως **πολύ μικρή εμβέλεια**: πιάνει μόνο σε αποστάσεις κάτω από $10^{-15}$ m, δηλαδή μόνο ανάμεσα σε **γειτονικά** νουκλεόνια.

Τα νετρόνια είναι η «κόλλα» του πυρήνα: προσθέτουν έλξη χωρίς να προσθέτουν άπωση. Σε έναν **μεγάλο** πυρήνα όμως, δύο πρωτόνια στις άκρες του απέχουν πολύ. Η πυρηνική έλξη ανάμεσά τους έχει σβήσει, ενώ η ηλεκτρική άπωση φτάνει ακόμα. Γι' αυτό οι πολύ βαριοί πυρήνες είναι **ασταθείς**.

## Ραδιενέργεια

Το 1896 ο Μπεκερέλ πρόσεξε ότι το ουράνιο μαύριζε φωτογραφικές πλάκες κλεισμένες σε σκοτεινό χαρτί, χωρίς φως. Την έρευνα συνέχισαν ο Πιέρ και η Μαρία Κιουρί, που βρήκαν δύο νέα στοιχεία με την ίδια ιδιότητα, το πολώνιο και το ράδιο.

Η εξήγηση: κάποιοι πυρήνες είναι ασταθείς και **διασπώνται μόνοι τους**, εκπέμποντας ακτινοβολία. Το φαινόμενο λέγεται **ραδιενέργεια**, και η ακτινοβολία είναι τριών ειδών:

| Ακτινοβολία | Τι είναι                                                            | Τι τη σταματά                        |
| ----------- | ------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------ |
| **α**       | πυρήνες ηλίου, ${}^{4}_{2}\text{He}$: δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια | ένα φύλλο χαρτί                      |
| **β**       | ηλεκτρόνια πολύ μεγάλης ταχύτητας                                   | λεπτό φύλλο μετάλλου, π.χ. αλουμίνιο |
| **γ**       | φωτόνια πολύ μεγάλης ενέργειας, όπως το φως αλλά πολύ ισχυρότερα    | μόνο χοντρό μολύβι ή μπετόν          |

Η α σταματάει εύκολα γιατί είναι βαριά, αργή και έχει διπλό φορτίο: συγκρούεται με ό,τι βρει. Η γ δεν έχει καθόλου φορτίο, γι' αυτό περνάει μέσα από σχεδόν όλα.

> **Κλειδί**
>
> Στις διασπάσεις α και β ο πυρήνας γίνεται **πυρήνας άλλου στοιχείου**. Αυτό λέγεται **μεταστοιχείωση**.
>
> **Διάσπαση α:** φεύγουν δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια. Το $Z$ μειώνεται κατά $2$, το $A$ κατά $4$.
>
> $$
> {}^{238}_{92}\text{U} \;\to\; {}^{234}_{90}\text{Th} + {}^{4}_{2}\text{He}
> $$
>
> **Διάσπαση β:** ένα νετρόνιο γίνεται πρωτόνιο και πετάει έξω ένα ηλεκτρόνιο. Το $Z$ αυξάνεται κατά $1$, το $A$ μένει ίδιο.
>
> $$
> {}^{234}_{90}\text{Th} \;\to\; {}^{234}_{91}\text{Pa} + \text{e}^-
> $$
>
> **Ακτινοβολία γ:** ο πυρήνας μένει ίδιος και απλώς αποβάλλει την ενέργεια που περίσσεψε.
>
> Σε κάθε εξίσωση, τα πάνω νούμερα και τα κάτω νούμερα έχουν το ίδιο άθροισμα και στις δύο μεριές.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο πυρήνας **δεν έχει** ηλεκτρόνια. Το ηλεκτρόνιο της ακτινοβολίας β δεν ήταν εκεί από πριν: **φτιάχνεται** τη στιγμή που ένα νετρόνιο μετατρέπεται σε πρωτόνιο.
>
> Γι' αυτό η β αλλάζει το στοιχείο. Ένα ηλεκτρόνιο που απλώς έφευγε από τις στιβάδες θα έκανε το άτομο ιόν, όχι άλλο στοιχείο.

## Τι κάνει η ακτινοβολία στο σώμα

Οι ακτινοβολίες α, β, γ, όπως και οι ακτίνες Χ, έχουν αρκετή ενέργεια για να σπάσουν μόρια μέσα στα κύτταρα, ακόμα και το DNA. Μικρές δόσεις τις αντέχει ο οργανισμός. Μεγάλες δόσεις καταστρέφουν ιστούς και προκαλούν εγκαύματα, πτώση μαλλιών και αρρώστια. Μακροπρόθεσμα αυξάνουν τον κίνδυνο καρκίνου. Η βλάβη είναι **αθροιστική**: κάθε νέα έκθεση προστίθεται στις προηγούμενες.

Όλοι δεχόμαστε συνεχώς λίγη ακτινοβολία, την **ακτινοβολία υποβάθρου**. Έρχεται από:

- το **ραδόνιο**, ένα άχρωμο αέριο που βγαίνει από το έδαφος και τα πετρώματα, η κύρια φυσική πηγή,
- την **κοσμική ακτινοβολία** από τον Ήλιο και τα άστρα,
- τα ραδιενεργά στοιχεία του εδάφους, των υλικών και της τροφής,
- τις **ιατρικές** εξετάσεις, η μεγαλύτερη πηγή από ανθρώπινη δραστηριότητα.

Η ίδια ακτινοβολία που βλάπτει χρησιμοποιείται και για καλό: στην **ακτινοθεραπεία** σκοτώνει καρκινικά κύτταρα, και αποστειρώνει ιατρικά εργαλεία. Για να τη μετρήσουμε, ο απλούστερος ανιχνευτής είναι ο **μετρητής Γκάιγκερ**, που κάνει ένα «κλικ» για κάθε σωματίδιο που τον χτυπά.

> **Θυμήσου**
>
> Πόσο επικίνδυνη είναι κάθε ακτινοβολία εξαρτάται από το **πού** βρίσκεται η πηγή.
>
> **Έξω από το σώμα**, η γ είναι η πιο επικίνδυνη, γιατί φτάνει ως τα εσωτερικά όργανα. Η α σταματάει στο δέρμα.
>
> **Μέσα στο σώμα** όμως, αν μπει με την αναπνοή ή την τροφή, η α αφήνει όλη την ενέργειά της στους ιστούς γύρω της. Γι' αυτό το ραδόνιο, που εκπέμπει α, μετράει: τα υπόγεια και τα κλειστά δωμάτια σε περιοχές με γρανιτικό έδαφος θέλουν καλό αερισμό.
>
> Η προστασία έχει τρεις κανόνες: **λίγος χρόνος** κοντά στην πηγή, **μεγάλη απόσταση**, και **θωράκιση** ανάμεσα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσα πρωτόνια και πόσα νετρόνια έχουν οι πυρήνες ουρανίου-235 και ουρανίου-238; Τι σχέση έχουν μεταξύ τους;

1. Το ουράνιο έχει πάντα $Z = 92$, άρα και οι δύο έχουν $92$ πρωτόνια.
2. Ουράνιο-235: $N = 235 - 92 = 143$ νετρόνια.
3. Ουράνιο-238: $N = 238 - 92 = 146$ νετρόνια.
4. Ίδιο $Z$, διαφορετικό $A$: είναι **ισότοπα** του ουρανίου. Διαφέρουν κατά $3$ νετρόνια.

### Παράδειγμα 2: Το ράδιο-226 (Z = 88) κάνει διάσπαση α. Ποιος πυρήνας προκύπτει;

1. Στη διάσπαση α φεύγει ένας ${}^{4}_{2}\text{He}$. Ο μαζικός αριθμός πέφτει κατά $4$: $226 - 4 = 222$.
2. Ο ατομικός αριθμός πέφτει κατά $2$: $88 - 2 = 86$.
3. Το στοιχείο με $Z = 86$ είναι το **ραδόνιο**:
   $$
   {}^{226}_{88}\text{Ra} \;\to\; {}^{222}_{86}\text{Rn} + {}^{4}_{2}\text{He}
   $$
4. **Έλεγχος:** πάνω $226 = 222 + 4$, κάτω $88 = 86 + 2$.

   Έτσι γεννιέται το ραδόνιο των πετρωμάτων: από το ράδιο που υπάρχει σε ελάχιστες ποσότητες σχεδόν παντού.

### Παράδειγμα 3: Ένας μετρητής Γκάιγκερ δείχνει 300 κλικ το λεπτό δίπλα σε μια πηγή. Με ένα φύλλο χαρτί μπροστά της δείχνει πάλι 300. Με φύλλο αλουμινίου 3 mm πέφτει στα 20. Τι ακτινοβολία βγάζει η πηγή;

1. Το χαρτί δεν άλλαξε τίποτα: η πηγή **δεν** εκπέμπει α, αλλιώς θα είχαν χαθεί πολλά κλικ.
2. Το αλουμίνιο έκοψε σχεδόν όλα τα κλικ: η ακτινοβολία είναι κυρίως **β**.
3. Τα $20$ κλικ που μένουν είναι κάτι που περνάει και από το αλουμίνιο: λίγη **γ**, ή η ακτινοβολία υποβάθρου που ο μετρητής πιάνει πάντα.
4. Για να ξεχωρίσεις, μετράς και **χωρίς** την πηγή. Αν πάλι βγαίνουν περίπου $20$ κλικ, είναι το υπόβαθρο.

## Ερωτήσεις

1. Τι έδειξαν τα πειράματα του Ράδερφορντ για τον πυρήνα του ατόμου;
   - Είναι πολύ μικρός, θετικός και έχει σχεδόν όλη τη μάζα
   - Είναι πολύ μεγάλος, ουδέτερος και έχει λίγη μόνο μάζα
   - Είναι πολύ μικρός, αρνητικός και έχει τη μισή μάζα
   - Γεμίζει όλο το άτομο, σαν θετική σφαίρα με ηλεκτρόνια
2. Ο πυρήνας ${}^{27}_{13}\text{Al}$ του αλουμινίου πόσα νετρόνια έχει;
   - $14$
   - $13$
   - $27$
   - $40$
3. Τι κοινό έχουν δύο ισότοπα του ίδιου στοιχείου;
   - Τον ίδιο αριθμό πρωτονίων
   - Τον ίδιο αριθμό νετρονίων
   - Τον ίδιο μαζικό αριθμό
   - Την ίδια σταθερότητα του πυρήνα
4. Γιατί οι πολύ βαριοί πυρήνες είναι ασταθείς;
   - Η πυρηνική έλξη δεν φτάνει από άκρη σε άκρη, η άπωση φτάνει
   - Τα νετρόνια απωθούνται ηλεκτρικά μεταξύ τους στον πυρήνα
   - Η ισχυρή πυρηνική δύναμη είναι απωστική σε βαρύ πυρήνα
   - Τα ηλεκτρόνια τραβούν τα πρωτόνια έξω από τον πυρήνα
5. Ποια ακτινοβολία σταματάει ένα φύλλο χαρτί;
   - Η α
   - Η β
   - Η γ
   - Και οι τρεις
6. Τι γίνεται μέσα στον πυρήνα σε μια διάσπαση β;
   - Ένα νετρόνιο γίνεται πρωτόνιο και βγαίνει ένα ηλεκτρόνιο
   - Ένα από τα ηλεκτρόνια του πυρήνα φεύγει προς τα έξω
   - Ένα πρωτόνιο γίνεται νετρόνιο και βγαίνει ένα ηλεκτρόνιο
   - Φεύγουν δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια μαζί
7. Το πολώνιο ${}^{210}_{84}\text{Po}$ κάνει διάσπαση α. Ποιος πυρήνας προκύπτει;
   - ${}^{206}_{82}\text{Pb}$
   - ${}^{208}_{82}\text{Pb}$
   - ${}^{210}_{85}\text{At}$
   - ${}^{206}_{84}\text{Po}$
8. Ποια είναι η κύρια **φυσική** πηγή της ακτινοβολίας που δεχόμαστε;
   - Το ραδόνιο που βγαίνει από το έδαφος
   - Οι πυρηνικοί σταθμοί παραγωγής ενέργειας
   - Οι ακτινογραφίες στα νοσοκομεία
   - Τα κινητά τηλέφωνα και το Wi-Fi

## Ασκήσεις

1. Πόσα πρωτόνια, πόσα νετρόνια και πόσα νουκλεόνια έχει ο πυρήνας ${}^{56}_{26}\text{Fe}$ του σιδήρου;
2. Το κοβάλτιο-60, ${}^{60}_{27}\text{Co}$, κάνει διάσπαση β. Ποιος πυρήνας προκύπτει, και πόσα νετρόνια έχει ο πυρήνας πριν και μετά; (Z = 28 είναι το νικέλιο, Ni)
3. Ο πυρήνας ${}^{238}_{92}\text{U}$ κάνει πρώτα μία διάσπαση α και μετά δύο διασπάσεις β. Ποιος πυρήνας προκύπτει στο τέλος; (Z = 92 είναι το ουράνιο, U)
4. Ένας μετρητής Γκάιγκερ δείχνει $25$ κλικ το λεπτό χωρίς καμία πηγή κοντά του. Δίπλα σε μια πηγή δείχνει $425$. Με φύλλο χαρτί ανάμεσα πέφτει στα $225$, και με χαρτί και $3$ mm αλουμίνιο πέφτει στα $25$. Πόσα κλικ το λεπτό οφείλονται σε α και πόσα σε β;
5. Ο πυρήνας ${}^{238}_{92}\text{U}$ διασπάται ξανά και ξανά, μόνο με διασπάσεις α και β, ώσπου να γίνει σταθερός πυρήνας μολύβδου ($Z = 82$). Ο μόλυβδος έχει τέσσερα σταθερά ισότοπα: μόλυβδο-204, -206, -207 και -208.
   α) Σε ποιο από τα τέσσερα ισότοπα μπορεί να καταλήξει;
   β) Πόσες διασπάσεις α και πόσες β κάνει συνολικά;
   γ) Μπορεί κάποιος πυρήνας αυτής της διαδρομής να είναι ουράνιο-235;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/atomic-nucleus
