# Τριγωνομετρικοί αριθμοί

> Ημ, συν, εφ για οποιαδήποτε γωνία — όχι μόνο οξεία.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/trig-ratios

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τους τριγωνομετρικούς αριθμούς με τη βοήθεια του τριγωνομετρικού κύκλου.
- Να βρίσκεις το πρόσημο ημιτόνου και συνημιτόνου σε κάθε τεταρτημόριο.
- Να χρησιμοποιείς τη σχέση ημ²ω + συν²ω = 1.

## Τι σημαίνει ημίτονο γωνίας 150 μοιρών;

Στη Β΄ Γυμνασίου το ημίτονο ορίστηκε ως λόγος πλευρών σε **ορθογώνιο** τρίγωνο. Εκεί η γωνία ήταν πάντα μία από τις δύο οξείες, μικρότερη από $90^\circ$.

Τι γίνεται όμως με γωνία $150^\circ$; Καμία οξεία γωνία ορθογωνίου τριγώνου δεν είναι $150^\circ$, οπότε ο παλιός ορισμός δεν έχει τι να πει.

Χρειάζεται ένας ορισμός που να δουλεύει για **κάθε** γωνία. Και τον δίνει ένας κύκλος.

## Ο τριγωνομετρικός κύκλος

Πάρε κύκλο με κέντρο την αρχή των αξόνων και **ακτίνα $1$**. Φέρε ημιευθεία από το κέντρο, με γωνία $\omega$ από τον θετικό οριζόντιο άξονα, και βρες πού τέμνει τον κύκλο.

Αυτό το σημείο έχει συντεταγμένες $(\sigma\upsilon\nu\omega, \; \eta\mu\omega)$.

Δηλαδή: το **συνημίτονο** είναι η οριζόντια συντεταγμένη και το **ημίτονο** η κατακόρυφη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το σημείο πάνω στον κύκλο*

> **Κλειδί**
>
> Για οξεία γωνία, ο νέος ορισμός δίνει **ακριβώς** ό,τι και ο παλιός.
>
> Στο ορθογώνιο τρίγωνο με υποτείνουσα $1$, η απέναντι κάθετη πλευρά **είναι** το ύψος του σημείου και η προσκείμενη **είναι** η οριζόντια απόστασή του.
>
> Ο κύκλος δεν αντικαθιστά τον παλιό ορισμό: τον επεκτείνει.

## Πρόσημα ανά τεταρτημόριο

| Τεταρτημόριο | Γωνίες                     | ημω | συνω |
| ------------ | -------------------------- | --- | ---- |
| 1ο           | $0^\circ$ ως $90^\circ$    | $+$ | $+$  |
| 2ο           | $90^\circ$ ως $180^\circ$  | $+$ | $-$  |
| 3ο           | $180^\circ$ ως $270^\circ$ | $-$ | $-$  |
| 4ο           | $270^\circ$ ως $360^\circ$ | $-$ | $+$  |

Δεν χρειάζεται αποστήθιση: κοίτα σε ποιο τεταρτημόριο βρίσκεται το σημείο. Αν είναι αριστερά, το συνημίτονο είναι αρνητικό. Αν είναι κάτω, το ημίτονο είναι αρνητικό. Στις $0^\circ$, $90^\circ$, $180^\circ$ και $270^\circ$ το σημείο πέφτει πάνω σε άξονα και δεν ανήκει σε κανένα τεταρτημόριο: εκεί ένας από τους δύο αριθμούς είναι $0$.

## Η απάντηση για τις 150°

Οι γωνίες $\omega$ και $180^\circ - \omega$ λέγονται **παραπληρωματικές**. Στον κύκλο τα σημεία τους είναι συμμετρικά ως προς τον κατακόρυφο άξονα: ίδιο ύψος, αντίθετη οριζόντια θέση. Γι' αυτό:

$$
\eta\mu(180^\circ - \omega) = \eta\mu\omega \qquad \sigma\upsilon\nu(180^\circ - \omega) = -\sigma\upsilon\nu\omega
$$

Οι $150^\circ$ είναι παραπληρωματικές των $30^\circ$, άρα $\eta\mu 150^\circ = \eta\mu 30^\circ = \dfrac{1}{2}$ και $\sigma\upsilon\nu 150^\circ = -\sigma\upsilon\nu 30^\circ = -\dfrac{\sqrt{3}}{2}$.

*Ο τριγωνομετρικός κύκλος με τα σημεία των 30° και των 150°: βρίσκονται στο ίδιο ύψος, συμμετρικά ως προς τον κατακόρυφο άξονα.*

## Η βασική ταυτότητα

Το σημείο βρίσκεται πάνω σε κύκλο ακτίνας $1$. Από το Πυθαγόρειο, για κάθε γωνία:

$$
\eta\mu^2\omega + \sigma\upsilon\nu^2\omega = 1
$$

Και η εφαπτομένη ορίζεται ως πηλίκο:

$$
\varepsilon\varphi\omega = \frac{\eta\mu\omega}{\sigma\upsilon\nu\omega}
$$

Γι' αυτό δεν ορίζεται στις $90^\circ$ και στις $270^\circ$: εκεί το συνημίτονο είναι μηδέν.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\eta\mu^2\omega$ σημαίνει $(\eta\mu\omega)^2$, δηλαδή το ημίτονο υψωμένο στο τετράγωνο.
>
> **Δεν** σημαίνει το ημίτονο της $\omega^2$ ούτε $\eta\mu \cdot \eta\mu \cdot \omega$.
>
> Είναι απλώς συντομογραφία, καθιερωμένη για να μη γεμίζει η σελίδα παρενθέσεις.

> **Θυμήσου**
>
> Τιμές που αξίζει να ξέρεις χωρίς πίνακα:
>
> | $\omega$                  | $0^\circ$ | $90^\circ$ | $180^\circ$ | $270^\circ$ |
> | ------------------------- | --------- | ---------- | ----------- | ----------- |
> | $\eta\mu\omega$           | $0$       | $1$        | $0$         | $-1$        |
> | $\sigma\upsilon\nu\omega$ | $1$       | $0$        | $-1$        | $0$         |
>
> Και δεν είναι αποστήθιση: είναι απλώς οι συντεταγμένες των τεσσάρων σημείων όπου ο κύκλος τέμνει τους άξονες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιο είναι το πρόσημο του συνημιτόνου γωνίας 200°;

1. Η γωνία $200^\circ$ βρίσκεται ανάμεσα σε $180^\circ$ και $270^\circ$, άρα στο **τρίτο** τεταρτημόριο.
2. Εκεί το σημείο του κύκλου είναι αριστερά και κάτω από το κέντρο.
3. Αριστερά σημαίνει αρνητική οριζόντια συντεταγμένη, άρα $\sigma\upsilon\nu 200^\circ < 0$.
4. Το ημίτονο είναι επίσης αρνητικό, αφού το σημείο είναι και κάτω από τον οριζόντιο άξονα.

### Παράδειγμα 2: Αν ημω = 0,6 και η ω είναι οξεία, πόσο είναι το συνω;

1. Χρησιμοποιώ τη βασική ταυτότητα:
   $$
   \sigma\upsilon\nu^2\omega = 1 - \eta\mu^2\omega = 1 - 0{,}36 = 0{,}64
   $$
2. $$
   \sigma\upsilon\nu\omega = \pm 0{,}8
   $$
3. Η γωνία είναι **οξεία**, δηλαδή στο πρώτο τεταρτημόριο, όπου το συνημίτονο είναι θετικό.

   Άρα $\sigma\upsilon\nu\omega = 0{,}8$.
4. Το $\pm$ δεν είναι διακόσμηση: αν η γωνία ήταν αμβλεία, η σωστή απάντηση θα ήταν $-0{,}8$.

   Η πληροφορία «οξεία» είναι αυτή που διαλέγει πρόσημο.

### Παράδειγμα 3: Πόσο είναι η εφαπτομένη των 45°;

1. $$
   \varepsilon\varphi 45^\circ = \frac{\eta\mu 45^\circ}{\sigma\upsilon\nu 45^\circ}
   $$
2. Και τα δύο ισούνται με $\dfrac{\sqrt{2}}{2}$.
3. Το πηλίκο δύο ίσων αριθμών είναι $1$.
4. Στον κύκλο το βλέπεις αμέσως: στις $45^\circ$ το σημείο έχει ίση οριζόντια και κατακόρυφη απόσταση από το κέντρο, γιατί βρίσκεται πάνω στη διχοτόμο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το πρόσημο του ημιτόνου γωνίας $120^\circ$;
   - Θετικό
   - Αρνητικό
   - Μηδέν
   - Δεν ορίζεται
2. Αν $\sigma\upsilon\nu\omega = -0{,}6$ και η $\omega$ είναι αμβλεία, πόσο είναι το $\eta\mu\omega$;
   - $0{,}8$
   - $0{,}4$
   - $-0{,}8$
   - $1{,}6$
3. Πόσο είναι το $\sigma\upsilon\nu 180^\circ$;
   - $-1$
   - $1$
   - $0$
   - $180$
4. Γιατί η εφαπτομένη δεν ορίζεται στις $90^\circ$;
   - Γιατί το συνημίτονο εκεί είναι μηδέν, και θα γινόταν διαίρεση με το μηδέν
   - Γιατί το ημίτονο εκεί είναι μηδέν, και μηδενίζεται ο αριθμητής
   - Γιατί η εφαπτομένη ορίζεται μόνο για οξείες γωνίες, όπως στη Β΄ Γυμνασίου
   - Γιατί η γωνία είναι πολύ μεγάλη και το σημείο βγαίνει από τον κύκλο
5. Στον τριγωνομετρικό κύκλο, τι παριστάνει η οριζόντια συντεταγμένη του σημείου;
   - Το συνημίτονο της γωνίας
   - Το ημίτονο της γωνίας
   - Την ακτίνα
   - Την εφαπτομένη
6. Πόσο είναι το $\eta\mu 30^\circ$;
   - $\frac{1}{2}$
   - $\frac{\sqrt{3}}{2}$
   - $\frac{\sqrt{2}}{2}$
   - $1$
7. Πόσο κάνει το $\eta\mu^2\omega + \sigma\upsilon\nu^2\omega$;
   - $1$, για κάθε γωνία
   - $0$, για κάθε γωνία
   - Εξαρτάται από τη γωνία
   - Ισούται με την εφαπτομένη
8. Πόσο είναι το $\sigma\upsilon\nu 120^\circ$;
   - $-\frac{1}{2}$
   - $\frac{1}{2}$
   - $-\frac{\sqrt{3}}{2}$
   - $\frac{\sqrt{3}}{2}$

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το πρόσημο του $\eta\mu 250^\circ$;
2. Υπολόγισε: $\eta\mu 120^\circ \cdot \sigma\upsilon\nu 150^\circ$
3. Αν $\eta\mu\omega = \frac{5}{13}$ και $90^\circ < \omega < 180^\circ$, πόσο είναι το $\sigma\upsilon\nu\omega$;
4. Για μια γωνία $\omega$ με $90^\circ < \omega < 180^\circ$ ξέρεις ότι $\varepsilon\varphi\omega = -\frac{8}{15}$.
   α) Πόσο είναι το $\sigma\upsilon\nu\omega$;
   β) Πόσο είναι το $\eta\mu\omega$;
5. Για μια γωνία $\omega$ ξέρεις ότι $\sigma\upsilon\nu\omega = -\frac{3}{5}$ και $180^\circ < \omega < 270^\circ$.
   α) Πόσο είναι το $\eta\mu\omega$;
   β) Πόσο είναι η $\varepsilon\varphi\omega$;
   γ) Πόσο κάνει η παράσταση $\eta\mu^2\omega - \sigma\upsilon\nu^2\omega$;
6. Για μια γωνία $\omega$ με $0^\circ < \omega < 180^\circ$ ξέρεις μόνο ότι $\eta\mu\omega + \sigma\upsilon\nu\omega = \frac{1}{5}$.
   α) Πόσο είναι το γινόμενο $\eta\mu\omega \cdot \sigma\upsilon\nu\omega$; Τι λέει το πρόσημό του για τη γωνία $\omega$;
   β) Βρες την $\varepsilon\varphi\omega$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/trig-ratios
