# Νόμος των ημιτόνων και των συνημιτόνων

> Λύνεις οποιοδήποτε τρίγωνο, όχι μόνο το ορθογώνιο.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/sine-cosine-rules

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις τον νόμο των ημιτόνων και τον νόμο των συνημιτόνων σε οποιοδήποτε τρίγωνο.
- Να διαλέγεις ποιον από τους δύο νόμους χρειάζεσαι, με βάση τα στοιχεία που ξέρεις.
- Να υπολογίζεις πλευρές και γωνίες τριγώνου που δεν είναι ορθογώνιο.

## Όταν δεν υπάρχει ορθή γωνία

Ένας τοπογράφος θέλει την απόσταση δύο πυλώνων που τους χωρίζει μια λίμνη. Δεν μπορεί να τη μετρήσει, ούτε να φτιάξει ορθή γωνία πάνω στο νερό. Μπορεί όμως να σταθεί σε ένα τρίτο σημείο, να μετρήσει μια απόσταση στη στεριά και δύο γωνίες με το θεοδόλιχο.

Ως τώρα η τριγωνομετρία έλυνε μόνο **ορθογώνια** τρίγωνα. Οι δύο νόμοι αυτής της ενότητας λύνουν **κάθε** τρίγωνο.

Ο συμβολισμός είναι πάντα ο ίδιος: στο τρίγωνο $AB\Gamma$, η πλευρά $\alpha$ είναι **απέναντι** από τη γωνία $A$, η $\beta$ απέναντι από τη $B$, η $\gamma$ απέναντι από τη $\Gamma$.

## Ο νόμος των ημιτόνων

Σε κάθε τρίγωνο, οι πλευρές είναι **ανάλογες** προς τα ημίτονα των απέναντι γωνιών:

$$
\frac{\alpha}{\eta\mu A} = \frac{\beta}{\eta\mu B} = \frac{\gamma}{\eta\mu \Gamma}
$$

Από πού βγαίνει: φέρε το ύψος $\upsilon$ από την κορυφή $\Gamma$. Από τα δύο ορθογώνια τρίγωνα που σχηματίζονται, $\upsilon = \beta \cdot \eta\mu A$ και $\upsilon = \alpha \cdot \eta\mu B$. Τα δύο είναι το ίδιο ύψος, οπότε $\beta \cdot \eta\mu A = \alpha \cdot \eta\mu B$, και αυτό είναι ο νόμος για τα δύο πρώτα κλάσματα.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές α, β, γ, τις γωνίες Α και Β σημειωμένες και το ύψος υ από την κορυφή Γ κάθετο στην ΑΒ.*

Τον χρησιμοποιείς όταν ξέρεις **μια πλευρά και την απέναντι γωνία της**, και ακόμα ένα στοιχείο: μια άλλη πλευρά ή μια άλλη γωνία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δοκίμασε τον νόμο σε όποιο τρίγωνο θες*

## Ο νόμος των συνημιτόνων

Αν ξέρεις **δύο πλευρές και τη γωνία ανάμεσά τους**, ή και τις **τρεις πλευρές**, ο νόμος των ημιτόνων δεν βοηθάει: σε κάθε κλάσμα του θα είχες δύο αγνώστους. Εδώ χρειάζεσαι τον δεύτερο νόμο:

$$
\alpha^2 = \beta^2 + \gamma^2 - 2\beta\gamma \cdot \sigma\upsilon\nu A
$$

και με τον ίδιο τρόπο για τις άλλες δύο πλευρές:

$$
\beta^2 = \gamma^2 + \alpha^2 - 2\gamma\alpha \cdot \sigma\upsilon\nu B \qquad \gamma^2 = \alpha^2 + \beta^2 - 2\alpha\beta \cdot \sigma\upsilon\nu \Gamma
$$

Αριστερά είναι πάντα η πλευρά που βρίσκεται **απέναντι** από τη γωνία του συνημιτόνου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσο ανοίγει η τρίτη πλευρά*

> **Κλειδί**
>
> Ο νόμος των συνημιτόνων είναι το **Πυθαγόρειο θεώρημα με διόρθωση**.
>
> Για $A = 90^\circ$ είναι $\sigma\upsilon\nu A = 0$, ο τελευταίος όρος σβήνει, και μένει $\alpha^2 = \beta^2 + \gamma^2$.
>
> Για **οξεία** $A$ το συνημίτονο είναι θετικό: αφαιρείς, και η $\alpha$ βγαίνει μικρότερη από ό,τι στο ορθογώνιο. Για **αμβλεία** $A$ είναι αρνητικό: ουσιαστικά προσθέτεις, και η $\alpha$ βγαίνει μεγαλύτερη.

## Ποιον νόμο διαλέγεις

| Ξέρεις                                         | Νόμος                                               |
| ---------------------------------------------- | --------------------------------------------------- |
| δύο γωνίες και μία πλευρά                      | ημιτόνων (η τρίτη γωνία βγαίνει από το $180^\circ$) |
| δύο πλευρές και τη γωνία απέναντι από μία τους | ημιτόνων                                            |
| δύο πλευρές και την περιεχόμενη γωνία          | συνημιτόνων                                         |
| τρεις πλευρές                                  | συνημιτόνων, λυμένος ως προς το συνημίτονο          |

Κοίτα αν έχεις ένα **ζευγάρι**: πλευρά μαζί με την απέναντι γωνία της. Αν ναι, ημιτόνων. Αν όχι, συνημιτόνων.

> **Πρόσεχε**
>
> Με αμβλεία γωνία το πρόσημο κάνει όλη τη δουλειά.
>
> Για $A = 120^\circ$ είναι $\sigma\upsilon\nu 120^\circ = -\sigma\upsilon\nu 60^\circ = -\frac{1}{2}$. Τότε $-2\beta\gamma \cdot \left(-\frac{1}{2}\right) = +\beta\gamma$.
>
> Αν ξεχάσεις το μείον του συνημιτόνου, βρίσκεις πλευρά **μικρότερη** από τη σωστή, απέναντι από τη μεγαλύτερη γωνία του τριγώνου. Εκεί πρέπει να είναι η μεγαλύτερη πλευρά.

> **Θυμήσου**
>
> Σε κάθε τρίγωνο, η μεγαλύτερη πλευρά είναι απέναντι από τη μεγαλύτερη γωνία, και η μικρότερη απέναντι από τη μικρότερη.
>
> Είναι ο πιο γρήγορος έλεγχος για ό,τι βρεις με οποιονδήποτε από τους δύο νόμους.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε τρίγωνο ΑΒΓ είναι Α = 30°, Β = 45° και α = 10 cm. Βρες τη γωνία Γ και την πλευρά β. (ημ45° ≈ 0,71)

*Τρίγωνο ΑΒΓ με γωνίες Α 30° και Β 45°, πλευρά α 10 cm, τη γωνία Γ σημειωμένη με τόξο και την πλευρά β σημειωμένη x.*

1. Η τρίτη γωνία: $\Gamma = 180^\circ - 30^\circ - 45^\circ = 105^\circ$.
2. Έχω το ζευγάρι $\alpha$ και $A$, οπότε νόμος των ημιτόνων:
   $$
   \frac{\beta}{\eta\mu 45^\circ} = \frac{10}{\eta\mu 30^\circ}
   $$
3. Με $\eta\mu 30^\circ = 0{,}5$:
   $$
   \beta = \frac{10 \cdot 0{,}71}{0{,}5} = 14{,}2 \; \text{cm}
   $$
4. **Έλεγχος:** η $B = 45^\circ$ είναι μεγαλύτερη από την $A = 30^\circ$, άρα η $\beta$ πρέπει να είναι μεγαλύτερη από την $\alpha = 10$. Και είναι.

### Παράδειγμα 2: Σε τρίγωνο ΑΒΓ είναι β = 5 cm, γ = 8 cm και Α = 60°. Βρες την πλευρά α.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με β = 5 cm, γ = 8 cm, γωνία Α 60° και την πλευρά α σημειωμένη x.*

1. Ξέρω δύο πλευρές και την περιεχόμενη γωνία τους: νόμος των συνημιτόνων.
2. $$
   \alpha^2 = 5^2 + 8^2 - 2 \cdot 5 \cdot 8 \cdot \sigma\upsilon\nu 60^\circ
   $$
3. Με $\sigma\upsilon\nu 60^\circ = \frac{1}{2}$:
   $$
   \alpha^2 = 25 + 64 - 40 = 49
   $$
4. Άρα $\alpha = 7$ cm.

   **Έλεγχος:** αν η γωνία ήταν ορθή, θα έβγαινε $\alpha^2 = 89$. Με οξεία γωνία η πλευρά πρέπει να βγει μικρότερη, και $49 < 89$.

### Παράδειγμα 3: Ένα τρίγωνο έχει πλευρές 3 cm, 5 cm και 7 cm. Βρες τη μεγαλύτερη γωνία του.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές 3 cm, 5 cm και 7 cm.*

1. Η μεγαλύτερη γωνία είναι απέναντι από τη μεγαλύτερη πλευρά. Ονομάζω $\alpha = 7$, $\beta = 5$, $\gamma = 3$ και ψάχνω την $A$.
2. $$
   49 = 25 + 9 - 2 \cdot 5 \cdot 3 \cdot \sigma\upsilon\nu A
   $$
3. $$
   30 \cdot \sigma\upsilon\nu A = 34 - 49 = -15 \qquad \sigma\upsilon\nu A = -\frac{1}{2}
   $$
4. Αρνητικό συνημίτονο: η γωνία είναι αμβλεία. Αφού $\sigma\upsilon\nu 60^\circ = \frac{1}{2}$, η παραπληρωματική της δίνει $A = 120^\circ$.

   **Έλεγχος:** $3^2 + 5^2 = 34 < 49 = 7^2$. Το τρίγωνο είναι πιο «ανοιχτό» από ορθογώνιο, άρα αμβλυγώνιο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ισότητα είναι ο νόμος των ημιτόνων στο τρίγωνο $AB\Gamma$;
   - $\frac{\alpha}{\eta\mu A} = \frac{\beta}{\eta\mu B}$
   - $\frac{\alpha}{\eta\mu B} = \frac{\beta}{\eta\mu A}$
   - $\alpha \cdot \eta\mu A = \beta \cdot \eta\mu B$
   - $\frac{\alpha}{\sigma\upsilon\nu A} = \frac{\beta}{\sigma\upsilon\nu B}$
2. Ποια ισότητα είναι ο νόμος των συνημιτόνων για την πλευρά $\gamma$;
   - $\gamma^2 = \alpha^2 + \beta^2 - 2\alpha\beta \cdot \sigma\upsilon\nu \Gamma$
   - $\gamma^2 = \alpha^2 + \beta^2 - 2\alpha\beta \cdot \sigma\upsilon\nu A$
   - $\gamma^2 = \alpha^2 + \beta^2 + 2\alpha\beta \cdot \sigma\upsilon\nu \Gamma$
   - $\gamma = \alpha + \beta - 2\alpha\beta \cdot \sigma\upsilon\nu \Gamma$
3. Ξέρεις δύο πλευρές ενός τριγώνου και τη γωνία **ανάμεσά τους**. Ποιος νόμος δίνει την τρίτη πλευρά;
   - Ο νόμος των συνημιτόνων
   - Ο νόμος των ημιτόνων
   - Το Πυθαγόρειο θεώρημα
   - Κανένας, τα στοιχεία δεν αρκούν
4. Σε τρίγωνο ξέρεις τις γωνίες $A = 40^\circ$, $B = 75^\circ$ και την πλευρά $\alpha = 6$. Πώς βρίσκεις τη $\beta$;
   - Με τον νόμο των ημιτόνων, από το ζευγάρι $\alpha$ και $A$
   - Με τον νόμο των συνημιτόνων, από τη γωνία $B$
   - Με το Πυθαγόρειο, αφού ξέρεις και την $\Gamma$
   - Δεν βρίσκεται χωρίς να ξέρεις και τη $\gamma$
5. Σε τρίγωνο είναι $\beta = 3$, $\gamma = 8$ και $A = 60^\circ$. Πόσο είναι η $\alpha$;
   - $7$
   - $\sqrt{73}$
   - $5$
   - $\sqrt{97}$
6. Υπολογίζοντας μια γωνία με τον νόμο των συνημιτόνων, βρίσκεις αρνητικό συνημίτονο. Τι σημαίνει;
   - Η γωνία είναι αμβλεία
   - Έκανες σίγουρα λάθος στις πράξεις
   - Η γωνία είναι αρνητική
   - Το τρίγωνο δεν υπάρχει
7. Τι γίνεται ο νόμος των συνημιτόνων $\alpha^2 = \beta^2 + \gamma^2 - 2\beta\gamma \cdot \sigma\upsilon\nu A$ όταν $A = 90^\circ$;
   - Το Πυθαγόρειο θεώρημα, $\alpha^2 = \beta^2 + \gamma^2$
   - Ο νόμος των ημιτόνων για το ίδιο τρίγωνο
   - Η σχέση $\alpha^2 = \beta^2 + \gamma^2 - 2\beta\gamma$
   - Δεν ισχύει για ορθή γωνία
8. Ένα τρίγωνο έχει πλευρές $4$, $6$ και $9$. Απέναντι από ποια πλευρά είναι η μεγαλύτερη γωνία του;
   - Απέναντι από την πλευρά $9$
   - Απέναντι από την πλευρά $4$
   - Απέναντι από την πλευρά $6$
   - Δεν φαίνεται χωρίς πράξεις

## Ασκήσεις

1. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ είναι $\beta = 6$ cm, $\gamma = 4$ cm και $A = 60^\circ$. Βρες την πλευρά $\alpha$.
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με β = 6 cm, γ = 4 cm, γωνία Α 60° και την πλευρά α σημειωμένη x.*
2. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ είναι $B = 60^\circ$, $\Gamma = 75^\circ$ και $\alpha = 8$ cm. Βρες την πλευρά $\beta$. ($\eta\mu 45^\circ \approx 0{,}71$, $\eta\mu 60^\circ \approx 0{,}87$)
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με γωνίες Β 60° και Γ 75°, πλευρά α 8 cm και την πλευρά β σημειωμένη x.*
3. Ένα τρίγωνο έχει πλευρές $5$, $6$ και $7$. Βρες το συνημίτονο της μικρότερης γωνίας του.
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές 5, 6 και 7.*
4. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ είναι $\alpha = 7$ cm, $\beta = 8$ cm και $A = 60^\circ$. Πόσο μπορεί να είναι η πλευρά $\gamma$;
5. Δύο πλοία φεύγουν ταυτόχρονα από ένα λιμάνι, σε ευθείες πορείες. Το ένα πλέει με $7$ μίλια την ώρα και το άλλο με $8$. Μετά από $2$ ώρες απέχουν μεταξύ τους $26$ μίλια.
   *Τρίγωνο με κορυφές το λιμάνι Λ και τα δύο πλοία Β και Γ μετά από 2 ώρες: ΛΒ = 14 μίλια, ΛΓ = 16 μίλια, ΒΓ = 26 μίλια. Η γωνία στο Λ είναι σημειωμένη x.*
   α) Τι γωνία σχηματίζουν οι δύο πορείες;
   β) Πόσο θα απέχουν τα πλοία $3$ ώρες μετά την αναχώρηση;
6. Ένα παραλληλόγραμμο $AB\Gamma\Delta$ έχει πλευρές $AB = 8$ cm και $A\Delta = 5$ cm, και τη μικρή του διαγώνιο $B\Delta = 7$ cm.
   α) Βρες τη μεγάλη διαγώνιο $A\Gamma$.
   β) Δείξε ότι σε κάθε παραλληλόγραμμο το άθροισμα των τετραγώνων των δύο διαγωνίων ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των τεσσάρων πλευρών.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/sine-cosine-rules
