# Πραγματικοί αριθμοί, δυνάμεις και ρίζες

> Η επανάληψη πριν από την άλγεβρα: αρνητικοί εκθέτες, √(x²) = |x|, και ρίζες που απλοποιούνται.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/real-numbers

## Τι θα μάθεις

- Να κάνεις πράξεις με πραγματικούς αριθμούς και δυνάμεις με τη σωστή σειρά, χωρίς λάθη προσήμου.
- Να χρησιμοποιείς δυνάμεις με μηδενικό και αρνητικό εκθέτη και τις ιδιότητές τους.
- Να ξέρεις ότι √(x²) = |x| και να απλοποιείς ρίζες με τις ιδιότητες γινομένου και πηλίκου.
- Να γράφεις ένα κλάσμα με ρίζα στον παρονομαστή ως ισοδύναμο με ρητό παρονομαστή.

## Τρία λάθη που κάνει όλη η τάξη

Πριν από τα πολυώνυμα και τις εξισώσεις της Γ΄, ένα γρήγορο τεστ. Πόσο κάνουν;

$$
-3^2 \qquad 2^{-3} \qquad \sqrt{16 + 9}
$$

Οι πιο συχνές απαντήσεις είναι $9$, $-8$ και $7$. Και οι τρεις είναι λάθος. Οι σωστές είναι $-9$, $\frac{1}{8}$ και $5$.

Δεν είναι λάθη άγνοιας. Είναι λάθη **ανάγνωσης**: ο εκθέτης διαβάστηκε σαν να ανήκει και στο πρόσημο, το πλην του εκθέτη σαν να ανήκει στη βάση, και η ρίζα σαν να μοιράζεται σε κάθε προσθετέο. Αυτή η ενότητα ξαναπερνά από τους αριθμούς που ήδη ξέρεις, με την προσοχή στραμμένη ακριβώς εκεί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Είναι το √(x²) ίσο με x;*

## Οι αριθμοί και οι πράξεις τους

Οι **πραγματικοί** αριθμοί είναι όλοι όσοι γνώρισες ως τώρα. Χωρίζονται σε δύο ομάδες:

- **Ρητοί**: γράφονται ως κλάσμα $\frac{\mu}{\nu}$ με ακέραιους όρους και $\nu \neq 0$. Π.χ. $-3$, $0{,}25 = \frac{1}{4}$, $0{,}333\ldots = \frac{1}{3}$.
- **Άρρητοι**: δεν γράφονται ως κλάσμα. Π.χ. $\sqrt{2}$, $\sqrt{5}$, $\pi$.

Η **απόλυτη τιμή** $|\alpha|$ είναι η απόσταση του αριθμού από το $0$ στον άξονα, άρα δεν είναι ποτέ αρνητική: $|-7| = 7$, $|7| = 7$, $|0| = 0$.

Για την πρόσθεση και τον πολλαπλασιασμό ισχύουν οι ιδιότητες που χρησιμοποιείς κάθε μέρα, συχνά χωρίς να τις ονομάζεις:

| Ιδιότητα               | Πρόσθεση                                                | Πολλαπλασιασμός                                         |
| ---------------------- | ------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------- |
| αντιμεταθετική         | $\alpha + \beta = \beta + \alpha$                       | $\alpha\beta = \beta\alpha$                             |
| προσεταιριστική        | $\alpha + (\beta + \gamma) = (\alpha + \beta) + \gamma$ | $\alpha(\beta\gamma) = (\alpha\beta)\gamma$             |
| ουδέτερο στοιχείο      | $\alpha + 0 = \alpha$                                   | $\alpha \cdot 1 = \alpha$                               |
| αντίθετος, αντίστροφος | $\alpha + (-\alpha) = 0$                                | $\alpha \cdot \frac{1}{\alpha} = 1$, αν $\alpha \neq 0$ |
| επιμεριστική           |                                                         | $\alpha(\beta + \gamma) = \alpha\beta + \alpha\gamma$   |

Η αφαίρεση είναι πρόσθεση του αντιθέτου ($\alpha - \beta = \alpha + (-\beta)$) και η διαίρεση πολλαπλασιασμός με τον αντίστροφο. Γι' αυτό δεν έχουν δικές τους ιδιότητες: το $5 - 3$ δεν είναι ίσο με το $3 - 5$.

> **Κλειδί**
>
> Ένα γινόμενο είναι μηδέν **μόνο** αν ένας παράγοντάς του είναι μηδέν: το $\alpha \cdot \beta = 0$ ισχύει ακριβώς όταν $\alpha = 0$ ή $\beta = 0$.
>
> Μοιάζει αυτονόητο, αλλά πάνω του στηρίζεται όλη η λύση εξισώσεων δεύτερου βαθμού που έρχεται: το $(x - 2)(x + 5) = 0$ σπάει αμέσως σε $x = 2$ ή $x = -5$.

## Δυνάμεις με ακέραιο εκθέτη

Για φυσικό $\nu \geq 2$, η δύναμη $\alpha^\nu$ είναι γινόμενο $\nu$ παραγόντων ίσων με $\alpha$. Ορίζουμε ακόμη, για $\alpha \neq 0$:

$$
\alpha^1 = \alpha \qquad \alpha^0 = 1 \qquad \alpha^{-\nu} = \frac{1}{\alpha^\nu}
$$

Ο αρνητικός εκθέτης δεν κάνει τον αριθμό αρνητικό. Τον **αντιστρέφει**: $2^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8}$ και $\left(\frac{2}{3}\right)^{-2} = \left(\frac{3}{2}\right)^2 = \frac{9}{4}$.

Οι ιδιότητες ισχύουν για κάθε ακέραιο εκθέτη, όταν οι δυνάμεις ορίζονται:

| Κανόνας                                                                | Παράδειγμα                                   |
| ---------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| $\alpha^\mu \cdot \alpha^\nu = \alpha^{\mu + \nu}$                     | $x^5 \cdot x^{-2} = x^3$                     |
| $\alpha^\mu : \alpha^\nu = \alpha^{\mu - \nu}$                         | $3^2 : 3^5 = 3^{-3}$                         |
| $(\alpha^\mu)^\nu = \alpha^{\mu\nu}$                                   | $(x^{-2})^3 = x^{-6}$                        |
| $(\alpha\beta)^\nu = \alpha^\nu \beta^\nu$                             | $(2x)^3 = 8x^3$                              |
| $\left(\frac{\alpha}{\beta}\right)^\nu = \frac{\alpha^\nu}{\beta^\nu}$ | $\left(\frac{x}{3}\right)^2 = \frac{x^2}{9}$ |

Και η σειρά των πράξεων: πρώτα οι παρενθέσεις, μετά οι δυνάμεις, μετά πολλαπλασιασμοί και διαιρέσεις από αριστερά προς τα δεξιά, τέλος προσθέσεις και αφαιρέσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο εκθέτης ανήκει **μόνο** σε ό,τι βρίσκεται ακριβώς κάτω του.
>
> - $(-3)^2 = (-3)(-3) = 9$: η βάση είναι το $-3$.
> - $-3^2 = -(3 \cdot 3) = -9$: η βάση είναι το $3$, και το πλην μένει απέξω.
>
> Το ίδιο και με τα γράμματα: $(3x)^2 = 9x^2$, ενώ $3x^2$ σημαίνει $3 \cdot x^2$.

## Η τετραγωνική ρίζα

Για $x \geq 0$, η $\sqrt{x}$ είναι ο **μη αρνητικός** αριθμός που, στο τετράγωνο, δίνει $x$. Έτσι $\sqrt{25} = 5$ και όχι $-5$, αν και $(-5)^2 = 25$ επίσης. Αρνητικός αριθμός δεν έχει τετραγωνική ρίζα, γιατί κανένα τετράγωνο δεν είναι αρνητικό.

Από τον ορισμό βγαίνουν δύο σχέσεις που μοιάζουν, αλλά δεν είναι ίδιες:

$$
\left(\sqrt{\alpha}\right)^2 = \alpha \qquad\qquad \sqrt{x^2} = |x|
$$

Η πρώτη θέλει $\alpha \geq 0$, για να έχει νόημα η ρίζα. Η δεύτερη ισχύει για **κάθε** $x$.

Η δεύτερη είναι αυτή που έδειξε το πείραμα πάνω: $\sqrt{(-4)^2} = \sqrt{16} = 4 = |-4|$, όχι $-4$.

Για $\alpha, \beta \geq 0$ (και $\beta \neq 0$ στο πηλίκο) ισχύουν:

$$
\sqrt{\alpha} \cdot \sqrt{\beta} = \sqrt{\alpha\beta} \qquad\qquad \frac{\sqrt{\alpha}}{\sqrt{\beta}} = \sqrt{\frac{\alpha}{\beta}}
$$

Η απόδειξη είναι μια γραμμή: τα $\sqrt{\alpha}\sqrt{\beta}$ και $\sqrt{\alpha\beta}$ είναι και τα δύο μη αρνητικά και έχουν το ίδιο τετράγωνο, το $\alpha\beta$. Άρα είναι ίσα.

Για την **πρόσθεση** δεν υπάρχει τέτοια ιδιότητα: $\sqrt{16} + \sqrt{9} = 4 + 3 = 7$, ενώ $\sqrt{16 + 9} = \sqrt{25} = 5$.

## Ρίζες που απλοποιούνται

Η ιδιότητα του γινομένου διαβάζεται και ανάποδα. Αν μέσα στη ρίζα κρύβεται ένα τέλειο τετράγωνο, βγαίνει έξω:

$$
\sqrt{20} = \sqrt{4 \cdot 5} = \sqrt{4} \cdot \sqrt{5} = 2\sqrt{5}
$$

Γενικά $\sqrt{\alpha^2 \beta} = \alpha\sqrt{\beta}$ για $\alpha, \beta \geq 0$. Μετά από αυτό, ρίζες με το **ίδιο υπόρριζο** προστίθενται σαν όμοιοι όροι: $3\sqrt{5} + 2\sqrt{5} = 5\sqrt{5}$, όπως $3x + 2x = 5x$.

Ένα κλάσμα με ρίζα στον παρονομαστή, όπως το $\frac{6}{\sqrt{3}}$, γράφεται με **ρητό παρονομαστή** αν πολλαπλασιάσεις αριθμητή και παρονομαστή με την ίδια ρίζα:

$$
\frac{6}{\sqrt{3}} = \frac{6 \cdot \sqrt{3}}{\sqrt{3} \cdot \sqrt{3}} = \frac{6\sqrt{3}}{3} = 2\sqrt{3}
$$

Το κλάσμα δεν αλλάζει τιμή, γιατί πολλαπλασιάστηκε με $\frac{\sqrt{3}}{\sqrt{3}} = 1$. Αλλάζει μορφή, και η νέα μορφή συγκρίνεται και προστίθεται πολύ ευκολότερα.

> **Θυμήσου**
>
> - $\alpha^0 = 1$ και $\alpha^{-\nu} = \frac{1}{\alpha^\nu}$, για $\alpha \neq 0$. Ο αρνητικός εκθέτης αντιστρέφει, δεν αλλάζει πρόσημο.
> - $-3^2 = -9$, ενώ $(-3)^2 = 9$.
> - $\sqrt{x^2} = |x|$ για κάθε $x$· το $(\sqrt{\alpha})^2 = \alpha$ θέλει $\alpha \geq 0$.
> - Η ρίζα μοιράζεται σε γινόμενο και πηλίκο, **ποτέ** σε άθροισμα.
> - $\alpha\beta = 0$ μόνο αν $\alpha = 0$ ή $\beta = 0$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε: A = (−3)² − 2·(−2)³ + 4⁰ − 2⁻¹·6

1. Πρώτα οι δυνάμεις, μία μία:
   $$
   (-3)^2 = 9 \qquad (-2)^3 = -8 \qquad 4^0 = 1 \qquad 2^{-1} = \frac{1}{2}
   $$
2. Τις βάζω στη θέση τους:
   $$
   A = 9 - 2 \cdot (-8) + 1 - \frac{1}{2} \cdot 6
   $$
3. Μετά οι πολλαπλασιασμοί: $-2 \cdot (-8) = +16$ και $\frac{1}{2} \cdot 6 = 3$.
   $$
   A = 9 + 16 + 1 - 3 = 23
   $$
4. Πρόσεξε το $-2 \cdot (-8)$. Το πλην του $-2$ και το πλην του $-8$ δίνουν **συν**. Αν είχες γράψει $9 - 16$, θα έβγαινε $-9$.

### Παράδειγμα 2: Αν x²y = 5, πόσο κάνει η A = x³·(xy)²·x⁻¹;

1. Δεν ξέρω ούτε το $x$ ούτε το $y$, οπότε δεν προσπαθώ να τα βρω. Απλοποιώ την $A$ ώσπου να μοιάσει με το $x^2 y$.
2. Ανοίγω τη δύναμη του γινομένου: $(xy)^2 = x^2 y^2$.
   $$
   A = x^3 \cdot x^2 y^2 \cdot x^{-1}
   $$
3. Προσθέτω τους εκθέτες του $x$: $3 + 2 + (-1) = 4$.
   $$
   A = x^4 y^2 = (x^2 y)^2
   $$
4. Τώρα βάζω τη δοσμένη τιμή: $A = 5^2 = 25$.

### Παράδειγμα 3: Απλοποίησε: √50 − √18 + √8

1. Ψάχνω σε κάθε υπόρριζο τον μεγαλύτερο τέλειο τετράγωνο παράγοντα:
   $$
   50 = 25 \cdot 2 \qquad 18 = 9 \cdot 2 \qquad 8 = 4 \cdot 2
   $$
2. Βγάζω τις ρίζες τους έξω:
   $$
   \sqrt{50} = 5\sqrt{2} \qquad \sqrt{18} = 3\sqrt{2} \qquad \sqrt{8} = 2\sqrt{2}
   $$
3. Όλα έχουν πια το ίδιο υπόρριζο, οπότε τα προσθέτω σαν όμοιους όρους:
   $$
   5\sqrt{2} - 3\sqrt{2} + 2\sqrt{2} = 4\sqrt{2}
   $$
4. **Έλεγχος με κομπιουτεράκι:** $\sqrt{50} - \sqrt{18} + \sqrt{8} \approx 7{,}071 - 4{,}243 + 2{,}828 = 5{,}656$, και $4\sqrt{2} \approx 5{,}657$. Η διαφορά είναι μόνο στρογγυλέματα.

### Παράδειγμα 4: Γράψε με ρητό παρονομαστή και απλοποίησε: 15/√5 − √45

1. Πολλαπλασιάζω αριθμητή και παρονομαστή του κλάσματος με $\sqrt{5}$:
   $$
   \frac{15}{\sqrt{5}} = \frac{15\sqrt{5}}{5} = 3\sqrt{5}
   $$
2. Απλοποιώ και τη δεύτερη ρίζα: $\sqrt{45} = \sqrt{9 \cdot 5} = 3\sqrt{5}$.
3. Η διαφορά είναι:
   $$
   3\sqrt{5} - 3\sqrt{5} = 0
   $$
4. Δύο παραστάσεις που έμοιαζαν άσχετες ήταν **ο ίδιος αριθμός** γραμμένος αλλιώς. Αυτό φαίνεται μόνο όταν φέρεις και τις δύο στην πιο απλή μορφή τους.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι το $-4^2$;
   - $-16$
   - $16$
   - $-8$
   - $8$
2. Πόσο είναι το $5^{-2}$;
   - $-25$
   - $\frac{1}{25}$
   - $-10$
   - $\frac{1}{10}$
3. Πόσο κάνει το $(-7)^0 + 7^0$;
   - $0$
   - $1$
   - $2$
   - $14$
4. Με ποια δύναμη ισούται το $x^5 \cdot x^{-2}$, για $x \neq 0$;
   - $x^{-10}$
   - $x^7$
   - $x^3$
   - $x^{-3}$
5. Πόσο είναι το $\sqrt{(-6)^2}$;
   - $-6$
   - $6$
   - $36$
   - Δεν ορίζεται
6. Ποια ισότητα ισχύει για **κάθε** θετικό $\alpha$ και $\beta$;
   - $\sqrt{\alpha} + \sqrt{\beta} = \sqrt{\alpha + \beta}$
   - $\sqrt{\alpha} \cdot \sqrt{\beta} = \sqrt{\alpha\beta}$
   - $\sqrt{\alpha^2 + \beta^2} = \alpha + \beta$
   - $\sqrt{\alpha} - \sqrt{\beta} = \sqrt{\alpha - \beta}$
7. Ποια είναι η πιο απλή μορφή του $\sqrt{48}$;
   - $16\sqrt{3}$
   - $4\sqrt{12}$
   - $3\sqrt{16}$
   - $4\sqrt{3}$
8. Αν $(x - 3)(x + 4) = 0$, τι συμπεραίνεις για το $x$;
   - $x = 3$ ή $x = -4$
   - $x = -3$ ή $x = 4$
   - $x = 3$ και $x = -4$
   - Μόνο $x = 3$ ή $x = 4$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε: $(-2)^3 + 3^{-1} \cdot 6 - 5^0$
2. Γράψε ως μία δύναμη του $2$ και βρες την τιμή: $\dfrac{4^3 \cdot 2^{-5}}{8^{-1}}$
3. Απλοποίησε: $\sqrt{75} - 2\sqrt{12} + \sqrt{27}$
4. Αν $-2 < x < 3$, απλοποίησε την παράσταση $\sqrt{(x - 3)^2} + \sqrt{(x + 2)^2}$.
5. Σύγκρινε χωρίς κομπιουτεράκι. Το κόλπο είναι να γράψεις τους αριθμούς σε μορφή που συγκρίνεται εύκολα.
   α) Ποιος είναι μεγαλύτερος: ο $2^{30}$ ή ο $3^{20}$;
   β) Βάλε σε σειρά από τον μικρότερο στον μεγαλύτερο: $3\sqrt{5}$, $5\sqrt{2}$, $4\sqrt{3}$.
6. Υπολόγισε χωρίς κομπιουτεράκι τον αριθμό $A = \sqrt{7 + 4\sqrt{3}} - \sqrt{7 - 4\sqrt{3}}$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/real-numbers
