# Ρητές αλγεβρικές παραστάσεις

> Κλάσματα με γράμματα: ίδιοι κανόνες, μεγαλύτερη προσοχή.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/rational-expressions

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις για ποιες τιμές ορίζεται μια ρητή παράσταση.
- Να απλοποιείς παραγοντοποιώντας αριθμητή και παρονομαστή.
- Να κάνεις πράξεις με ρητές παραστάσεις, βρίσκοντας κοινό παρονομαστή.

## Κλάσματα με γράμματα

Μια **ρητή παράσταση** είναι κλάσμα με πολυώνυμα:

$$
\frac{x^2 - 9}{x - 3}
$$

Οι κανόνες είναι ακριβώς οι ίδιοι με τα αριθμητικά κλάσματα. Αλλάζει ένα πράγμα: ο παρονομαστής δεν είναι σταθερός αριθμός, οπότε πρέπει να ελέγξεις **πότε μηδενίζεται**.

## Πρώτα οι περιορισμοί

Διαίρεση με το μηδέν δεν ορίζεται. Άρα πριν κάνεις οτιδήποτε άλλο, βρίσκεις για ποιες τιμές ο παρονομαστής γίνεται μηδέν και τις **αποκλείεις**.

Στο παραπάνω παράδειγμα, $x - 3 = 0$ για $x = 3$. Άρα η παράσταση ορίζεται για κάθε $x \neq 3$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Απλοποίηση και η τιμή που χάνεται*

> **Κλειδί**
>
> Η απλοποίηση **δεν ακυρώνει** τον περιορισμό.
>
> Το $\dfrac{x^2-9}{x-3}$ και το $x+3$ δίνουν την ίδια τιμή για κάθε $x$ — εκτός από το $3$, όπου το πρώτο δεν ορίζεται καθόλου.
>
> Γι' αυτό οι περιορισμοί γράφονται **πριν** την απλοποίηση: μετά δεν φαίνονται πουθενά.

## Απλοποίηση

Απλοποιείς μόνο **παράγοντες**, ποτέ όρους αθροίσματος.

$$
\frac{3x + 6}{x + 2} = \frac{3(x + 2)}{x + 2} = 3
$$

Το βήμα της παραγοντοποίησης δεν είναι προαιρετικό: χωρίς αυτό δεν υπάρχει κοινός παράγοντας να διαγραφεί.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν διαγράφεις όρους μέσα από άθροισμα.
>
> $$
> \frac{x + 5}{x} \neq 5
> $$
>
> Δοκίμασε με $x = 1$: το αριστερό δίνει $6$, το δεξί $5$.
>
> Η διαγραφή επιτρέπεται **μόνο** όταν ο ίδιος παράγοντας πολλαπλασιάζει ολόκληρο τον αριθμητή και ολόκληρο τον παρονομαστή.

## Πράξεις

**Πολλαπλασιασμός:** αριθμητές επί αριθμητές, παρονομαστές επί παρονομαστές — και απλοποίηση πριν τις πράξεις, όπου γίνεται.

**Διαίρεση:** πολλαπλασιασμός με τον αντίστροφο.

**Πρόσθεση και αφαίρεση:** χρειάζεται **κοινός παρονομαστής**, ακριβώς όπως στα αριθμητικά κλάσματα.

$$
\frac{1}{x} + \frac{1}{x+1} = \frac{(x+1) + x}{x(x+1)} = \frac{2x+1}{x(x+1)}
$$

> **Θυμήσου**
>
> Η σειρά που δουλεύει σχεδόν πάντα:
>
> 1. **Περιορισμοί:** ποιες τιμές μηδενίζουν παρονομαστή.
> 2. **Παραγοντοποίηση** σε κάθε αριθμητή και παρονομαστή.
> 3. **Απλοποίηση** κοινών παραγόντων.
> 4. **Πράξεις**, με κοινό παρονομαστή όπου χρειάζεται.
>
> Το βήμα 2 είναι αυτό που κάνει όλα τα υπόλοιπα δυνατά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Απλοποίησε την (x² − 4) / (x² + 4x + 4) και βρες τους περιορισμούς.

1. **Περιορισμοί πρώτα.** Ο παρονομαστής είναι $(x+2)^2$, που μηδενίζεται για $x = -2$.

   Άρα $x \neq -2$.
2. **Παραγοντοποίηση:**
   $$
   \frac{(x-2)(x+2)}{(x+2)^2}
   $$
3. Απλοποιώ έναν παράγοντα $(x+2)$:
   $$
   \frac{x-2}{x+2}
   $$
4. Το αποτέλεσμα ισχύει για $x \neq -2$.

   **Έλεγχος με $x = 0$:** αρχική $\dfrac{-4}{4} = -1$, τελική $\dfrac{-2}{2} = -1$. Σωστό.

### Παράδειγμα 2: Κάνε τις πράξεις: 1/(x−1) − 1/x.

1. **Περιορισμοί:** $x \neq 1$ και $x \neq 0$.
2. Κοινός παρονομαστής: $x(x-1)$.
   $$
   \frac{x}{x(x-1)} - \frac{x-1}{x(x-1)}
   $$
3. $$
   \frac{x - (x-1)}{x(x-1)} = \frac{1}{x(x-1)}
   $$
   Πρόσεξε την παρένθεση στον αριθμητή: χωρίς αυτήν θα έχανες το πρόσημο.
4. **Έλεγχος με $x = 2$:** αρχική $1 - 0{,}5 = 0{,}5$. Τελική $\dfrac{1}{2} = 0{,}5$. Σωστό.

### Παράδειγμα 3: Για ποιες τιμές ορίζεται η παράσταση (x + 1) / (x² − 4x + 3);

1. Ψάχνω πότε μηδενίζεται ο **παρονομαστής**. Ο αριθμητής δεν παίζει κανένα ρόλο.
2. Παραγοντοποιώ: δύο αριθμοί με γινόμενο $3$ και άθροισμα $-4$ είναι το $-1$ και το $-3$.
   $$
   x^2 - 4x + 3 = (x-1)(x-3)
   $$
3. Μηδενίζεται για $x = 1$ και $x = 3$.
4. Άρα η παράσταση ορίζεται για κάθε $x$ **εκτός** από το $1$ και το $3$.

   Πρόσεξε ότι το $x = -1$, που μηδενίζει τον αριθμητή, είναι απολύτως επιτρεπτό: εκεί η παράσταση απλώς παίρνει την τιμή $0$.

## Ερωτήσεις

1. Για ποιες τιμές του $x$ **δεν** ορίζεται η παράσταση $\frac{x+5}{x-2}$;
   - Για $x = 2$
   - Για $x = -5$
   - Για $x = 0$
   - Ορίζεται για κάθε $x$
2. Πόσο είναι το $\frac{x^2 - 16}{x + 4}$ μετά από απλοποίηση;
   - $x - 4$, με $x \neq -4$
   - $x + 4$
   - $x^2 - 4$
   - $x - 4$, χωρίς περιορισμό
3. Ποια απλοποίηση είναι **λάθος**;
   - $\frac{x+3}{x} = 3$
   - $\frac{3x}{x} = 3$
   - $\frac{2(x+1)}{x+1} = 2$
   - $\frac{x(x-2)}{x} = x - 2$
4. Πόσο είναι το $\frac{1}{x} + \frac{2}{x}$;
   - $\frac{3}{x}$
   - $\frac{3}{2x}$
   - $\frac{2}{x^2}$
   - $3x$
5. Ποια τιμή πρέπει να αποκλειστεί στην παράσταση $\frac{x}{(x-1)(x+5)}$;
   - Και το $1$ και το $-5$
   - Μόνο το $1$, που μηδενίζει τον πρώτο παράγοντα
   - Μόνο το $0$, που μηδενίζει τον αριθμητή
   - Καμία, γιατί ο παρονομαστής είναι ήδη γινόμενο
6. Πόσο είναι το $\frac{x}{3} : \frac{x}{6}$, με $x \neq 0$;
   - $2$
   - $\frac{1}{2}$
   - $\frac{x^2}{18}$
   - $2x$
7. Πόσο είναι το $\frac{2}{x} + \frac{1}{x-1}$;
   - $\frac{3x-2}{x(x-1)}$
   - $\frac{3}{2x-1}$
   - $\frac{3x-1}{x(x-1)}$
   - $\frac{3}{x(x-1)}$
8. Πόσο είναι το $\frac{x^2 - 1}{x} \cdot \frac{x}{x + 1}$, με $x \neq 0$ και $x \neq -1$;
   - $x - 1$
   - $x + 1$
   - $\frac{x^2 - 1}{x + 1}$
   - $x^2 - 1$

## Ασκήσεις

1. Για ποια τιμή του $x$ **δεν** ορίζεται η $\frac{2x}{x+7}$;
2. Για ποιες τιμές ορίζεται η $\frac{x-2}{x^2 + x - 6}$;
3. Κάνε τις πράξεις: $\frac{3}{x} - \frac{2}{x+1}$
4. Κάνε τη διαίρεση $\frac{x^2 - 9}{x^2 + 2x} : \frac{x - 3}{x + 2}$, απλοποίησε, και γράψε για ποιες τιμές του $x$ ισχύει το αποτέλεσμα.
5. Δίνεται η παράσταση $A = \frac{2}{x-2} - \frac{8}{x^2-4}$.
   α) Για ποιες τιμές του $x$ ορίζεται η $A$;
   β) Γράψε την $A$ ως ένα κλάσμα, όσο πιο απλό γίνεται.
   γ) Πόσο δίνει το απλοποιημένο κλάσμα για $x = 2$; Ορίζεται εκεί η $A$;
6. Δίνεται η παράσταση $A = \frac{x^2 + 2x - 3}{x^2 - x}$.
   α) Για ποιους ακεραίους $x$ η $A$ είναι ακέραιος αριθμός;
   β) Τώρα ο $x$ μπορεί να είναι οποιοσδήποτε αριθμός επιτρέπεται, όχι μόνο ακέραιος. Η Ελένη λέει: «Η $A$ μπορεί να πάρει οποιαδήποτε τιμή εκτός από το $1$». Έχει δίκιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/rational-expressions
