# Η συνάρτηση y = αx²

> Η παραβολή: κορυφή, συμμετρία, και τι κάνει το α.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/quadratic-functions

## Τι θα μάθεις

- Να σχεδιάζεις τη γραφική παράσταση της y = αx² και να εξηγείς τι κάνει το α.
- Να βρίσκεις την κορυφή της παραβολής y = αx² και να λες αν είναι μέγιστο ή ελάχιστο.
- Να ξεχωρίζεις πότε μια σχέση είναι ανάλογη, αντιστρόφως ανάλογη ή τετραγωνική.

## Ένα σχήμα που θα ξαναδείς παντού

Μέχρι τώρα συνάντησες δύο είδη γραφικών παραστάσεων: την **ευθεία** $y = \alpha x + \beta$ και, στη Β΄ τάξη, την **υπερβολή** $y = \frac{\alpha}{x}$ των [αντιστρόφως ανάλογων ποσών](/el/gym-b/math/inverse-proportion). Μια τρίτη, πολύ συνηθισμένη σχέση δίνει άλλο σχήμα:

$$
y = \alpha x^2
$$

Η γραφική της παράσταση λέγεται **παραβολή**. Περιγράφει πράγματα που συμβαίνουν συνέχεια: το εμβαδόν ενός τετραγώνου καθώς μεγαλώνει η πλευρά, την απόσταση που χρειάζεται ένα αυτοκίνητο για να φρενάρει καθώς ανεβαίνει η ταχύτητα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η παραβολή y = αx²*

## Η παραβολή y = αx²

Το $\alpha$ είναι ένας σταθερός αριθμός **διάφορος του μηδενός**: με $\alpha = 0$ η συνάρτηση γίνεται $y = 0$, δηλαδή ο οριζόντιος άξονας.

Χαρακτηριστικά που αξίζει να ξέρεις απ' έξω:

- Περνάει πάντα από την **αρχή των αξόνων** $(0, 0)$. Αυτό το σημείο λέγεται **κορυφή** της παραβολής.
- Είναι **συμμετρική** ως προς τον κατακόρυφο άξονα: το $x$ και το $-x$ δίνουν την ίδια τιμή.
- $\alpha > 0$: ανοίγει προς τα **πάνω**· η κορυφή είναι το χαμηλότερο σημείο της (ελάχιστο $y = 0$).
- $\alpha < 0$: ανοίγει προς τα **κάτω**· η κορυφή είναι το ψηλότερο σημείο της (μέγιστο $y = 0$).
- Όσο μεγαλώνει το $|\alpha|$, τόσο **στενεύει**.

| $x$       | $-3$ | $-2$ | $-1$ | $0$ | $1$ | $2$ | $3$ |
| --------- | ---- | ---- | ---- | --- | --- | --- | --- |
| $y = x^2$ | $9$  | $4$  | $1$  | $0$ | $1$ | $4$ | $9$ |

Η συμμετρία φαίνεται στον πίνακα πριν καν σχεδιάσεις.

*Η παραβολή y = x² με κορυφή την αρχή των αξόνων και τα επτά σημεία του πίνακα, από το (−3, 9) ως το (3, 9), συμμετρικά ως προς τον κατακόρυφο άξονα.*

> **Κλειδί**
>
> Ο έλεγχος που ξεχωρίζει την παραβολή από τις δύο σχέσεις της Β΄ τάξης:
>
> **Σταθερό πηλίκο** $\dfrac{y}{x}$: ανάλογα ποσά, ευθεία από την αρχή.
>
> **Σταθερό γινόμενο** $x \cdot y$: αντιστρόφως ανάλογα, υπερβολή.
>
> **Σταθερό πηλίκο** $\dfrac{y}{x^2}$: τετραγωνική σχέση, παραβολή.
>
> Δύο στήλες αριθμών και μια διαίρεση αρκούν για να καταλάβεις ποια από τις τρεις έχεις μπροστά σου.

> **Πρόσεχε**
>
> Στην παραβολή, το διπλάσιο $x$ δεν δίνει διπλάσιο $y$.
>
> Αν το $x$ διπλασιαστεί, το $x^2$ **τετραπλασιάζεται**.
>
> Γι' αυτό ένα τετράγωνο με διπλάσια πλευρά έχει τετραπλάσιο εμβαδόν, και γι' αυτό η απόσταση φρεναρίσματος ενός αυτοκινήτου στα $100$ km/h είναι τετραπλάσια από ό,τι στα $50$.

> **Θυμήσου**
>
> **Πού συναντάς την παραβολή** έξω από το τετράδιο: στην τροχιά μιας μπάλας που πετάς, στο σχήμα ενός δορυφορικού πιάτου, στη σχέση εμβαδού και πλευράς ενός τετραγώνου.
>
> **Πού δεν τη συναντάς:** όταν το γινόμενο δύο ποσών μένει σταθερό, όπως ο χρόνος και η ταχύτητα σε σταθερή απόσταση. Εκεί τα ποσά είναι αντιστρόφως ανάλογα και η καμπύλη είναι υπερβολή, όχι παραβολή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε πίνακα τιμών για την y = 2x² και σχεδίασέ την.

1. Διαλέγω συμμετρικές τιμές γύρω από το μηδέν, γιατί ξέρω ότι η καμπύλη είναι συμμετρική.

   $x = -2$: $y = 2 \cdot 4 = 8$.
2. $x = -1$: $y = 2$. $x = 0$: $y = 0$. $x = 1$: $y = 2$. $x = 2$: $y = 8$.
3. Τα σημεία: $(-2, 8)$, $(-1, 2)$, $(0, 0)$, $(1, 2)$, $(2, 8)$.
4. Ενώνω με **καμπύλη**, όχι με ευθύγραμμα τμήματα.

   Η παραβολή είναι στενότερη από την $y = x^2$, γιατί κάθε τιμή είναι διπλάσια.

### Παράδειγμα 2: Ένα τετράγωνο έχει πλευρά x και εμβαδόν E = x². Αν η πλευρά τριπλασιαστεί, τι γίνεται το εμβαδόν;

1. Έστω $x = 2$. Τότε $E = 2^2 = 4$.
2. Τριπλασιάζω: $x = 6$. Τότε $E = 6^2 = 36$.
3. Το εμβαδόν έγινε $\dfrac{36}{4} = 9$ φορές μεγαλύτερο — **όχι** τριπλάσιο.
4. Ο γενικός λόγος: $(3x)^2 = 9x^2$. Όποια κι αν είναι η αρχική πλευρά, τριπλάσια πλευρά δίνει εννιαπλάσιο εμβαδόν, γιατί ο $3$ υψώνεται κι αυτός στο τετράγωνο.

### Παράδειγμα 3: Ποια σχέση περιγράφει ο πίνακας: x = 1, 2, 3 και y = 5, 20, 45;

1. Δοκιμάζω πρώτα **σταθερό πηλίκο**: $\dfrac{5}{1} = 5$, $\dfrac{20}{2} = 10$. Δεν είναι σταθερό, άρα δεν είναι ανάλογα.
2. Δοκιμάζω **σταθερό γινόμενο**: $5$, $40$, $135$. Ούτε.
3. Δοκιμάζω $\dfrac{y}{x^2}$: $\dfrac{5}{1} = 5$, $\dfrac{20}{4} = 5$, $\dfrac{45}{9} = 5$. Σταθερό.
4. Άρα $y = 5x^2$: τετραγωνική σχέση, παραβολή.

   **Έλεγχος:** για $x = 4$ προβλέπει $y = 80$. Αν το επόμενο ζευγάρι του πίνακα το επιβεβαιώνει, το μοντέλο στέκει.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η γραφική παράσταση της $y = -2x^2$;
   - Παραβολή που ανοίγει προς τα κάτω
   - Παραβολή που ανοίγει προς τα πάνω
   - Ευθεία με κλίση $-2$
   - Υπερβολή
2. Στη συνάρτηση $y = x^2$, αν το $x$ διπλασιαστεί, τι γίνεται το $y$;
   - Τετραπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδιο
   - Υποδιπλασιάζεται
3. Ποιο σημείο ανήκει στη γραφική παράσταση της $y = 3x^2$;
   - $(-2, 12)$
   - $(2, 6)$
   - $(-2, -12)$
   - $(3, 18)$
4. Ένας πίνακας δίνει $x = 1, 2, 3$ και $y = 3, 12, 27$. Ποιος τύπος τον περιγράφει;
   - $y = 3x^2$
   - $y = 3x$
   - $y = \frac{3}{x}$
   - $y = 9x - 6$
5. Γιατί η παραβολή $y = \alpha x^2$ είναι συμμετρική ως προς τον κατακόρυφο άξονα;
   - Γιατί το $x$ και το $-x$ δίνουν το ίδιο τετράγωνο
   - Γιατί περνάει από την αρχή των αξόνων
   - Γιατί το $\alpha$ είναι σταθερό
   - Γιατί είναι καμπύλη
6. Η παραβολή $y = \alpha x^2$ περνάει από το σημείο $(2, 12)$. Πόσο είναι το $\alpha$;
   - $\alpha = 3$
   - $\alpha = 6$
   - $\alpha = 24$
   - $\alpha = \frac{1}{3}$
7. Ποια από τις παρακάτω παραβολές είναι η **πιο στενή**;
   - $y = -3x^2$
   - $y = 2x^2$
   - $y = 0{,}5x^2$
   - $y = x^2$
8. Στην $y = \alpha x^2$ με $\alpha < 0$, τι είναι η κορυφή;
   - Το **ψηλότερο** σημείο της καμπύλης
   - Το **χαμηλότερο** σημείο της καμπύλης
   - Ένα σημείο στη μέση του ύψους της καμπύλης
   - Δεν υπάρχει κορυφή σε αρνητικό $\alpha$

## Ασκήσεις

1. Στη συνάρτηση $y = 3x^2$, πόσο είναι το $y$ για $x = -2$;
2. Η παραβολή $y = \alpha x^2$ περνάει από το σημείο $(2, -12)$. Πόσο είναι το $y$ για $x = -3$;
3. Ποια σχέση περιγράφει ο πίνακας $x = 2, 4, 6$ και $y = 2, 8, 18$; Γράψε τον τύπο.
4. Ένα τετράγωνο είναι συμμετρικό ως προς τον άξονα $y$: έχει δύο κορυφές πάνω στον άξονα $x$ και τις άλλες δύο πάνω στην παραβολή $y = \frac{1}{2}x^2$. Πόση είναι η πλευρά του;
5. Η παραβολή $y = \alpha x^2$ και η ευθεία $y = 8$ τέμνονται σε δύο σημεία που απέχουν μεταξύ τους $4$ μονάδες. Πόσο είναι το $\alpha$;
6. Ένα ισόπλευρο τρίγωνο έχει τη μία κορυφή του στην αρχή των αξόνων $O$ και τις άλλες δύο πάνω στην παραβολή $y = x^2$.
   α) Βρες το μήκος της πλευράς του.
   β) Πόσο πρέπει να είναι το $\alpha$ της παραβολής $y = \alpha x^2$, με $\alpha > 0$, ώστε ένα τέτοιο τρίγωνο να έχει πλευρά $2$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/quadratic-functions
