# Η συνάρτηση y = αx² + βx + γ

> Η παραβολή μετακινείται: κορυφή, άξονας συμμετρίας, και πού κόβει τους άξονες.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/parabola

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις την κορυφή και τον άξονα συμμετρίας της παραβολής y = αx² + βx + γ.
- Να λες αν η συνάρτηση έχει μέγιστη ή ελάχιστη τιμή, και ποια είναι.
- Να βρίσκεις πού η παραβολή τέμνει τους άξονες και να τη σχεδιάζεις.

## Η ίδια παραβολή, σε άλλη θέση

Στην προηγούμενη ενότητα η παραβολή $y = \alpha x^2$ είχε πάντα την κορυφή της στην αρχή των αξόνων. Τι γίνεται όταν προστεθούν κι άλλοι όροι, όπως στην $y = x^2 - 4x + 3$;

Φτιάξε πίνακα τιμών και θα δεις κάτι απλό:

| $x$                | $0$ | $1$ | $2$  | $3$ | $4$ |
| ------------------ | --- | --- | ---- | --- | --- |
| $y = x^2 - 4x + 3$ | $3$ | $0$ | $-1$ | $0$ | $3$ |

Οι τιμές είναι συμμετρικές γύρω από το $x = 2$, και η μικρότερη είναι το $-1$. Αν αποτυπώσεις την $y = x^2$ σε διαφανές χαρτί και τη σύρεις ώστε η κορυφή της να πέσει στο $(2, -1)$, ταιριάζει ακριβώς.

Κάθε συνάρτηση της μορφής

$$
y = \alpha x^2 + \beta x + \gamma
$$

με $\alpha \neq 0$ λέγεται **τετραγωνική**, και η γραφική της παράσταση είναι πάντα η παραβολή $y = \alpha x^2$, **μετατοπισμένη** οριζόντια και κατακόρυφα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μετακίνησε την παραβολή*

## Κορυφή και άξονας συμμετρίας

Δεν χρειάζεται να μαντέψεις την κορυφή από τον πίνακα. Με $\Delta = \beta^2 - 4\alpha\gamma$, τη διακρίνουσα που ήδη ξέρεις από τις εξισώσεις β΄ βαθμού:

$$
K\left(-\frac{\beta}{2\alpha}, \; -\frac{\Delta}{4\alpha}\right)
$$

Ο **άξονας συμμετρίας** είναι η κατακόρυφη ευθεία που περνάει από την κορυφή:

$$
x = -\frac{\beta}{2\alpha}
$$

Για την $y = x^2 - 4x + 3$: $\alpha = 1$, $\beta = -4$, $\gamma = 3$. Η τετμημένη της κορυφής είναι $\frac{4}{2} = 2$ και $\Delta = 16 - 12 = 4$, οπότε η τεταγμένη είναι $-\frac{4}{4} = -1$. Η κορυφή είναι το $K(2, -1)$, όπως έδειξε ο πίνακας.

Στην πράξη, η τεταγμένη βγαίνει και πιο γρήγορα: βάζεις το $x = 2$ στον τύπο, $y = 4 - 8 + 3 = -1$.

> **Κλειδί**
>
> Το πρόσημο του $\alpha$ λέει αν η κορυφή είναι το χαμηλότερο ή το ψηλότερο σημείο.
>
> **$\alpha > 0$:** η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω, και η συνάρτηση παίρνει **ελάχιστη** τιμή $-\frac{\Delta}{4\alpha}$ όταν $x = -\frac{\beta}{2\alpha}$.
>
> **$\alpha < 0$:** ανοίγει προς τα κάτω, και η ίδια τιμή είναι **μέγιστη**.
>
> Μία τετραγωνική συνάρτηση έχει πάντα ή μέγιστο ή ελάχιστο, ποτέ και τα δύο.

## Πού κόβει τους άξονες

**Τον άξονα $y$:** εκεί $x = 0$, οπότε $y = \gamma$. Το σημείο είναι πάντα το $(0, \gamma)$.

**Τον άξονα $x$:** εκεί $y = 0$, οπότε λύνεις την $\alpha x^2 + \beta x + \gamma = 0$. Η διακρίνουσα λέει τι θα βρεις πριν λύσεις:

| Διακρίνουσα  | Σημεία στον άξονα $x$ | Η εικόνα                                               |
| ------------ | --------------------- | ------------------------------------------------------ |
| $\Delta > 0$ | δύο                   | η καμπύλη περνάει από τη μία μεριά του άξονα στην άλλη |
| $\Delta = 0$ | ένα                   | η κορυφή ακουμπάει τον άξονα                           |
| $\Delta < 0$ | κανένα                | όλη η παραβολή είναι πάνω ή όλη κάτω από τον άξονα     |

Οι δύο ρίζες, όταν υπάρχουν, είναι συμμετρικές ως προς τον άξονα της παραβολής. Γι' αυτό η κορυφή είναι ακριβώς στη μέση τους: στην $y = x^2 - 4x + 3$ οι ρίζες είναι $1$ και $3$, και η κορυφή στο $x = 2$.

## Δύο απλές μετατοπίσεις

Δύο ειδικές περιπτώσεις δείχνουν τι κάνει κάθε μετακίνηση χωριστά:

- $y = x^2 + 2$: η $y = x^2$ ανεβαίνει κατά $2$. Κορυφή $(0, 2)$.
- $y = (x - 2)^2$: η $y = x^2$ πάει **δεξιά** κατά $2$. Κορυφή $(2, 0)$.

*Τρεις ίδιες παραβολές: η y = x² με κορυφή το (0, 0), η y = x² + 2 ανεβασμένη με κορυφή το (0, 2) και η y = (x − 2)² μετακινημένη δεξιά με κορυφή το (2, 0).*

> **Πρόσεχε**
>
> Στο $(x - 2)^2$ η παραβολή πάει **δεξιά**, όχι αριστερά, παρά το μείον.
>
> Η κορυφή είναι εκεί που η παρένθεση μηδενίζεται: $x - 2 = 0$, δηλαδή $x = 2$.
>
> Το ίδιο λάθος γίνεται και στον τύπο $-\frac{\beta}{2\alpha}$: με $\beta = -4$, το $-\beta$ είναι $+4$. Γράψε πρώτα τα $\alpha$, $\beta$, $\gamma$ με τα πρόσημά τους, και μετά αντικατέστησε.

> **Θυμήσου**
>
> Για να σχεδιάσεις μια παραβολή:
>
> 1. Βρες την **κορυφή** και τον **άξονα συμμετρίας**.
> 2. Από το πρόσημο του $\alpha$ δες αν ανοίγει πάνω ή κάτω.
> 3. Βρες την τομή με τον άξονα $y$, το $(0, \gamma)$, και το **συμμετρικό** της ως προς τον άξονα.
> 4. Αν $\Delta \geq 0$, βρες και τις τομές με τον άξονα $x$.
> 5. Ένωσε τα σημεία με ομαλή καμπύλη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σχεδίασε την παραβολή \$y = x^2 - 6x + 5\$.

1. Εδώ $\alpha = 1$, $\beta = -6$, $\gamma = 5$. Τετμημένη της κορυφής:
   $$
   x = -\frac{-6}{2 \cdot 1} = 3
   $$
2. Τεταγμένη: $y = 9 - 18 + 5 = -4$. Κορυφή $K(3, -4)$, άξονας συμμετρίας η $x = 3$.

   Επειδή $\alpha = 1 > 0$, ανοίγει προς τα πάνω και η ελάχιστη τιμή είναι $-4$.
3. Τομή με τον άξονα $y$: $(0, 5)$. Το συμμετρικό του ως προς την $x = 3$ είναι το $(6, 5)$.
4. Τομές με τον άξονα $x$: $x^2 - 6x + 5 = 0$, με $\Delta = 36 - 20 = 16$. Οι ρίζες είναι $x = \frac{6 \pm 4}{2}$, δηλαδή $1$ και $5$.

   **Έλεγχος:** το $3$ είναι ακριβώς στη μέση του $1$ και του $5$, όπως πρέπει.

### Παράδειγμα 2: Μια μπάλα πετιέται προς τα πάνω. Μετά από t δευτερόλεπτα βρίσκεται σε ύψος h = −5t² + 20t μέτρα. Ποιο είναι το μέγιστο ύψος, και πότε το φτάνει;

1. Είναι τετραγωνική συνάρτηση του $t$ με $\alpha = -5$, $\beta = 20$, $\gamma = 0$. Αφού $\alpha < 0$, έχει **μέγιστο**, στην κορυφή.
2. $$
   t = -\frac{20}{2 \cdot (-5)} = 2
   $$
3. $$
   h = -5 \cdot 4 + 20 \cdot 2 = 20
   $$
4. Το μέγιστο ύψος είναι $20$ m, στα $2$ δευτερόλεπτα.

   **Έλεγχος:** το $h$ μηδενίζεται για $t = 0$ και $t = 4$, όταν η μπάλα φεύγει και όταν ξαναπέφτει. Το $2$ είναι στη μέση.

### Παράδειγμα 3: Για ποιες τιμές του x η συνάρτηση \$y = x^2 - 2x - 3\$ παίρνει αρνητικές τιμές;

1. Βρίσκω πού κόβει τον άξονα $x$: $x^2 - 2x - 3 = 0$, $\Delta = 4 + 12 = 16$, ρίζες $x = \frac{2 \pm 4}{2}$, δηλαδή $-1$ και $3$.
2. Επειδή $\alpha > 0$, η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω: είναι **κάτω** από τον άξονα μόνο ανάμεσα στις δύο ρίζες.
3. Άρα $y < 0$ όταν $-1 < x < 3$.

   **Έλεγχος:** για $x = 0$, που είναι ανάμεσα, $y = -3 < 0$. Για $x = 4$, που είναι έξω, $y = 5 > 0$.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η κορυφή της παραβολής $y = x^2 - 4x + 3$;
   - $(2, -1)$
   - $(-2, 15)$
   - $(0, 3)$
   - $(1, 0)$
2. Ποιος είναι ο άξονας συμμετρίας της παραβολής $y = 2x^2 + 8x - 1$;
   - Η ευθεία $x = -2$
   - Η ευθεία $x = 2$
   - Η ευθεία $x = -4$
   - Η ευθεία $y = -1$
3. Τι ισχύει για τη συνάρτηση $y = -3x^2 + 6x + 1$;
   - Έχει μέγιστη τιμή $4$, όταν $x = 1$
   - Έχει ελάχιστη τιμή $4$, όταν $x = 1$
   - Έχει μέγιστη τιμή $1$, όταν $x = 0$
   - Έχει και μέγιστη και ελάχιστη τιμή
4. Σε ποιο σημείο η παραβολή $y = x^2 - x + 2$ τέμνει τον άξονα $y$;
   - $(0, 2)$
   - $(2, 0)$
   - $(0, -1)$
   - Δεν τον τέμνει
5. Η παραβολή $y = x^2 + 2x + 5$ έχει $\Delta = -16$. Τι σημαίνει αυτό για τη γραφική της παράσταση;
   - Δεν τέμνει τον άξονα $x$, είναι ολόκληρη πάνω του
   - Δεν τέμνει τον άξονα $x$, είναι ολόκληρη κάτω του
   - Τέμνει τον άξονα $x$ σε δύο σημεία, αρνητικά
   - Ακουμπάει τον άξονα $x$ σε ένα μόνο σημείο
6. Πώς προκύπτει η παραβολή $y = (x + 3)^2$ από την $y = x^2$;
   - Μετατοπίζεται αριστερά κατά $3$
   - Μετατοπίζεται δεξιά κατά $3$
   - Μετατοπίζεται πάνω κατά $3$
   - Μετατοπίζεται πάνω κατά $9$
7. Η παραβολή $y = x^2 - 6x + 7$ περνάει από το $(0, 7)$. Ποιο άλλο σημείο της έχει επίσης $y = 7$;
   - $(6, 7)$
   - $(3, 7)$
   - $(-6, 7)$
   - $(7, 7)$
8. Το ύψος μιας μπάλας είναι $h = -5t^2 + 10t$ μέτρα μετά από $t$ δευτερόλεπτα. Ποιο είναι το μέγιστο ύψος της;
   - $5$ m, τη χρονική στιγμή $t = 1$
   - $10$ m, τη χρονική στιγμή $t = 1$
   - $0$ m, τη χρονική στιγμή $t = 2$
   - $15$ m, τη χρονική στιγμή $t = 3$

## Ασκήσεις

1. Βρες την κορυφή της παραβολής $y = x^2 + 2x - 3$.
2. Βρες τη μέγιστη ή την ελάχιστη τιμή της $y = -4x^2 - 8x + 1$, και για ποιο $x$ τη παίρνει.
3. Βρες σε ποια σημεία η παραβολή $y = -2x^2 + 4x + 6$ τέμνει τους δύο άξονες.
4. Η παραβολή $y = x^2 + \beta x + \gamma$ έχει άξονα συμμετρίας την ευθεία $x = -1$ και τέμνει τον άξονα $x$ σε δύο σημεία που απέχουν μεταξύ τους $8$ μονάδες. Βρες τα $\beta$ και $\gamma$ και την κορυφή της.
5. Μια πέτρινη αψίδα πάνω από έναν δρόμο έχει σχήμα παραβολής. Στο έδαφος έχει άνοιγμα $12$ m, και στη μέση ύψος $9$ m. Τα φορτηγά περνούν πάντα από τη μέση του δρόμου.
   α) Ένα φορτηγό έχει ύψος $5$ m. Πόσο φαρδύ μπορεί να είναι το πολύ, για να περάσει κάτω από την αψίδα;
   β) Ένα άλλο φορτηγό έχει πλάτος $6$ m και ύψος $7$ m. Περνάει;
6. Για κάθε αριθμό $\kappa$ παίρνεις την παραβολή $y = x^2 + \kappa x - \kappa - 1$. Έτσι έχεις άπειρες παραβολές, μία για κάθε $\kappa$.
   α) Δείξε ότι όλες περνούν από το ίδιο σημείο. Ποιο είναι;
   β) Ποια από αυτές τις παραβολές έχει την πιο ψηλή κορυφή; Πού βρίσκεται αυτή η κορυφή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/parabola
