# Ανισότητες και ανισώσεις

> Οι ιδιότητες της διάταξης, τι επιτρέπεται να κάνεις σε δύο ανισότητες, και κοινές λύσεις.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/inequalities

## Τι θα μάθεις

- Να συγκρίνεις δύο αριθμούς ή παραστάσεις εξετάζοντας το πρόσημο της διαφοράς τους.
- Να χρησιμοποιείς τις ιδιότητες της διάταξης και να ξέρεις ότι ανισότητες δεν αφαιρούνται ούτε διαιρούνται κατά μέλη.
- Να βρίσκεις μεταξύ ποιων τιμών βρίσκεται μια παράσταση, όταν ξέρεις τα όρια των μεταβλητών της.
- Να λύνεις ανισώσεις α΄ βαθμού με παρονομαστές και να βρίσκεις τις κοινές λύσεις δύο ανισώσεων.

## Ποιο είναι μεγαλύτερο;

Ποιο είναι μεγαλύτερο, το $x^2 + 9$ ή το $6x$;

Δοκίμασε μερικές τιμές. Για $x = 0$: $9$ και $0$. Για $x = 5$: $34$ και $30$. Για $x = 3$: $18$ και $18$, ίσα. Φαίνεται ότι το $x^2 + 9$ δεν είναι ποτέ μικρότερο — αλλά όσες τιμές κι αν δοκιμάσεις, δεν τις δοκιμάζεις όλες.

Η Β΄ σου έμαθε να **λύνεις** ανισώσεις. Η Γ΄ προσθέτει κάτι άλλο: να **αποδεικνύεις** ανισότητες και να ξέρεις τι επιτρέπεται να κάνεις με αυτές. Το εργαλείο είναι ένα, και είναι απλό.

## Σύγκριση με τη διαφορά

Στον άξονα, μεγαλύτερος είναι ο αριθμός που βρίσκεται δεξιότερα. Όταν οι αριθμοί δεν είναι σημεία αλλά παραστάσεις, κοιτάς τη **διαφορά** τους:

| Αν η διαφορά $\alpha - \beta$ είναι… | τότε             |
| ------------------------------------ | ---------------- |
| θετική                               | $\alpha > \beta$ |
| αρνητική                             | $\alpha < \beta$ |
| μηδέν                                | $\alpha = \beta$ |

Πίσω στο ερώτημα. Η διαφορά είναι

$$
(x^2 + 9) - 6x = x^2 - 6x + 9 = (x - 3)^2
$$

Και κάθε τετράγωνο είναι **μη αρνητικό**: $(x - 3)^2 \geq 0$. Άρα $x^2 + 9 \geq 6x$ για **κάθε** $x$, με ισότητα μόνο όταν $x - 3 = 0$, δηλαδή για $x = 3$. Αυτό είναι απόδειξη· οι δοκιμές ήταν μόνο ένδειξη.

*Η γραφική παράσταση της διαφοράς (x − 3)²: δεν κατεβαίνει ποτέ κάτω από τον άξονα x και τον ακουμπά μόνο στο x = 3.*

> **Κλειδί**
>
> Για να δείξεις ότι $A \geq B$, δεν παλεύεις με τις δύο παραστάσεις χωριστά. Φτιάχνεις τη διαφορά $A - B$ και δείχνεις ότι **δεν είναι αρνητική**.
>
> Το πιο χρήσιμο εργαλείο γι' αυτό είναι ότι $\alpha^2 \geq 0$ για κάθε $\alpha$. Με αυτό αποδεικνύεται, για παράδειγμα, ότι $x^2 + y^2 \geq 2xy$, αφού η διαφορά είναι $(x - y)^2$.

## Οι ιδιότητες της διάταξης

Όλες αποδεικνύονται με τη διαφορά. Για παράδειγμα, αν $\alpha > \beta$, τότε $(\alpha + \gamma) - (\beta + \gamma) = \alpha - \beta > 0$, άρα $\alpha + \gamma > \beta + \gamma$.

| Αν                                             | τότε                                                                      | Παράδειγμα                    |
| ---------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------- |
| $\alpha > \beta$                               | $\alpha + \gamma > \beta + \gamma$ και $\alpha - \gamma > \beta - \gamma$ | $8 > 4$, άρα $5 > 1$          |
| $\alpha > \beta$ και $\gamma > 0$              | $\alpha\gamma > \beta\gamma$                                              | $8 \cdot 2 > 4 \cdot 2$       |
| $\alpha > \beta$ και $\gamma < 0$              | $\alpha\gamma < \beta\gamma$ (αλλάζει η φορά)                             | $8 \cdot (-2) < 4 \cdot (-2)$ |
| $\alpha > \beta$ και $\beta > \gamma$          | $\alpha > \gamma$ (μεταβατική)                                            | $3 > 1 > -2$                  |
| $\alpha > \beta$ και $\gamma > \delta$         | $\alpha + \gamma > \beta + \delta$ (πρόσθεση κατά μέλη)                   | $3 + 7 > 2 + 4$               |
| $\alpha > \beta > 0$ και $\gamma > \delta > 0$ | $\alpha\gamma > \beta\delta$ (πολλαπλασιασμός κατά μέλη)                  | $3 \cdot 7 > 2 \cdot 4$       |

Οι δύο τελευταίες λειτουργούν μόνο με ανισότητες της **ίδιας φοράς**, και η τελευταία μόνο με **θετικά** μέλη.

> **Πρόσεχε**
>
> Ανισότητες **δεν** αφαιρούνται και **δεν** διαιρούνται κατά μέλη.
>
> Από $5 > 2$ και $4 > 1$, η αφαίρεση δίνει $1 > 1$, που είναι ψέμα. Από $8 > 6$ και $4 > 1$, η διαίρεση δίνει $2 > 6$, ψέμα κι αυτό.
>
> Ούτε πολλαπλασιάζονται, αν έχουν αρνητικά μέλη: από $-1 > -2$ και $-1 > -2$ θα έβγαινε $1 > 4$.
>
> Όταν χρειάζεσαι διαφορά, την κάνεις **πρόσθεση του αντιθέτου**. Πώς, το δείχνει το πρώτο λυμένο παράδειγμα.

## Ανισώσεις και κοινές λύσεις

Οι ιδιότητες είναι ακριβώς οι κανόνες με τους οποίους λύνεις μια ανίσωση. Με παρονομαστές, τα βήματα είναι τα ίδια με της εξίσωσης:

1. πολλαπλασιάζεις και τα δύο μέλη με το Ε.Κ.Π. των παρονομαστών, που είναι **θετικό**, άρα η φορά μένει,
2. κάνεις τις πράξεις και χωρίζεις γνωστούς από αγνώστους,
3. διαιρείς με τον συντελεστή του αγνώστου — και αν είναι **αρνητικός**, αλλάζεις τη φορά.

Συχνά ένας αριθμός πρέπει να ικανοποιεί **δύο** ανισώσεις μαζί. Τότε λύνεις την καθεμία χωριστά και κρατάς τις **κοινές** λύσεις, δηλαδή το κομμάτι του άξονα όπου επικαλύπτονται οι δύο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι κοινές λύσεις των x > a και x ≤ b*

Αν οι δύο λύσεις δεν επικαλύπτονται, όπως οι $x < 2$ και $x > 5$, οι ανισώσεις **δεν έχουν κοινή λύση**: κανένας αριθμός δεν είναι ταυτόχρονα μικρότερος του $2$ και μεγαλύτερος του $5$.

*Οι λύσεις της x < 2 και της x > 5 σε δύο αριθμογραμμές, χωρίς κανένα κοινό κομμάτι, και τρίτη γραμμή που γράφει «Καμία κοινή λύση».*

> **Θυμήσου**
>
> - $\alpha > \beta$ σημαίνει $\alpha - \beta > 0$. Για να αποδείξεις ανισότητα, εξετάζεις τη διαφορά.
> - Κάθε τετράγωνο είναι $\geq 0$.
> - Πολλαπλασιασμός ή διαίρεση με **αρνητικό**: η φορά αλλάζει.
> - Κατά μέλη: πρόσθεση ναι· πολλαπλασιασμός μόνο με θετικά μέλη· αφαίρεση και διαίρεση **ποτέ**.
> - Κοινές λύσεις: λύνεις κάθε ανίσωση χωριστά και κρατάς την επικάλυψη στον άξονα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αν 3 < x < 5 και −2 < y < 1, μεταξύ ποιων τιμών βρίσκονται τα x + y και x − y;

1. **Το άθροισμα.** Προσθέτω κατά μέλη, που επιτρέπεται:
   $$
   3 + (-2) < x + y < 5 + 1 \quad\Longrightarrow\quad 1 < x + y < 6
   $$
2. **Η διαφορά.** Δεν αφαιρώ κατά μέλη. Γράφω $x - y = x + (-y)$ και βρίσκω πρώτα τα όρια του $-y$, πολλαπλασιάζοντας με $-1$. Η φορά αλλάζει:
   $$
   -2 < y < 1 \quad\Longrightarrow\quad 2 > -y > -1 \quad\Longrightarrow\quad -1 < -y < 2
   $$
3. Τώρα προσθέτω κατά μέλη το $3 < x < 5$ και το $-1 < -y < 2$:
   $$
   2 < x - y < 7
   $$
4. **Έλεγχος με ακραίες τιμές.** Το $x - y$ γίνεται μεγάλο όταν το $x$ είναι μεγάλο και το $y$ μικρό: κοντά στο $5 - (-2) = 7$. Γίνεται μικρό στο αντίθετο: κοντά στο $3 - 1 = 2$. Αν είχα αφαιρέσει κατά μέλη, θα έβρισκα $5 < x - y < 4$, που δεν έχει καν νόημα.

### Παράδειγμα 2: Λύσε την ανίσωση (x − 1)/2 − (2x + 1)/3 > 1.

1. Το Ε.Κ.Π. των παρονομαστών είναι $6$, θετικό. Πολλαπλασιάζω και τα δύο μέλη, και η φορά μένει:
   $$
   3(x - 1) - 2(2x + 1) > 6
   $$
2. Κάνω τις πράξεις, προσέχοντας το πλην μπροστά από τη δεύτερη παρένθεση:
   $$
   3x - 3 - 4x - 2 > 6 \quad\Longrightarrow\quad -x > 11
   $$
3. Διαιρώ με $-1$, που είναι **αρνητικός**. Η φορά αλλάζει:
   $$
   x < -11
   $$
4. **Έλεγχος.** Για $x = -14$, μέσα στη λύση: $\frac{-15}{2} - \frac{-27}{3} = -7{,}5 + 9 = 1{,}5 > 1$, αληθές. Για $x = -11$, στο όριο: $\frac{-12}{2} - \frac{-21}{3} = -6 + 7 = 1$, όχι μεγαλύτερο από $1$. Σωστά το $-11$ μένει έξω.

### Παράδειγμα 3: Βρες τις κοινές λύσεις των ανισώσεων 2x − 1 > x − 4 και 3(x − 2) ≤ x + 4. Ποιοι ακέραιοι τις ικανοποιούν;

1. **Η πρώτη:** $2x - x > -4 + 1$, άρα $x > -3$.
2. **Η δεύτερη:** $3x - 6 \leq x + 4$, άρα $2x \leq 10$ και $x \leq 5$.
3. Στον άξονα, η πρώτη κρατάει ό,τι είναι δεξιά από το $-3$ (ανοιχτό άκρο), η δεύτερη ό,τι φτάνει ως το $5$ (κλειστό άκρο). Επικαλύπτονται στο
   $$
   -3 < x \leq 5
   $$
4. Οι ακέραιοι σε αυτό το κομμάτι είναι οι $-2, -1, 0, 1, 2, 3, 4, 5$: οκτώ αριθμοί. Το $-3$ λείπει, γιατί το άκρο του είναι ανοιχτό· το $5$ υπάρχει, γιατί είναι κλειστό.

### Παράδειγμα 4: Το ταξί Α χρεώνει 4 € σημαία και 0,80 € το χιλιόμετρο. Το ταξί Β χρεώνει 2 € σημαία και 1 € το χιλιόμετρο. Για ποιες αποστάσεις συμφέρει το Β;

1. **Άγνωστος:** $x$ τα χιλιόμετρα της διαδρομής, με $x > 0$.

   Κόστος με το Α: $4 + 0{,}8x$. Κόστος με το Β: $2 + x$ (σε ευρώ).
2. Το Β συμφέρει όταν κοστίζει λιγότερο:
   $$
   2 + x < 4 + 0{,}8x
   $$
3. $x - 0{,}8x < 4 - 2$, άρα $0{,}2x < 2$ και, διαιρώντας με τον θετικό $0{,}2$, $x < 10$.
4. Το Β συμφέρει για διαδρομές **κάτω από $10$ km**. Στα $10$ km τα δύο κοστίζουν το ίδιο, $12$ €, και για μεγαλύτερες αποστάσεις συμφέρει το Α: η φθηνότερη σημαία του Β χάνεται σιγά σιγά στο ακριβότερο χιλιόμετρο.

## Ερωτήσεις

1. Για δύο αριθμούς ξέρεις ότι $\alpha - \beta = -3$. Τι συμπεραίνεις;
   - $\alpha < \beta$
   - $\alpha > \beta$
   - $\alpha < 0$
   - $\beta = -3$
2. Αν $x < y$, ποια ανισότητα ισχύει **πάντα**;
   - $-2x < -2y$
   - $x - 5 > y - 5$
   - $-2x > -2y$
   - $\frac{x}{3} > \frac{y}{3}$
3. Αν $\alpha > \beta$ και $\gamma > \delta$, ποια ανισότητα ισχύει **πάντα**, για οποιουσδήποτε πραγματικούς;
   - $\alpha - \gamma > \beta - \delta$
   - $\alpha + \gamma > \beta + \delta$
   - $\alpha\gamma > \beta\delta$
   - $\frac{\alpha}{\gamma} > \frac{\beta}{\delta}$
4. Ποια σχέση ισχύει για **κάθε** πραγματικό αριθμό $x$;
   - $x^2 + 1 > 2x$
   - $x^2 + 1 \leq 2x$
   - $x^2 \geq x$
   - $x^2 + 1 \geq 2x$
5. Ποια είναι η λύση της ανίσωσης $-3x \leq 12$;
   - $x \geq -4$
   - $x \leq -4$
   - $x \geq 4$
   - $x \leq 4$
6. Ποιες είναι οι κοινές λύσεις των $x > -1$ και $x \leq 3$;
   - $-1 \leq x \leq 3$
   - $-1 < x \leq 3$
   - $x > -1$
   - $x \leq 3$
7. Ποιοι αριθμοί ικανοποιούν **και** την $x < 2$ **και** την $x > 5$;
   - Όσοι είναι ανάμεσα στο $2$ και στο $5$
   - Όσοι είναι μικρότεροι από το $2$
   - Όσοι είναι μεγαλύτεροι από το $5$
   - Κανένας αριθμός
8. Αν $2 < x < 3$, μεταξύ ποιων τιμών βρίσκεται το $1 - 2x$;
   - $5 < 1 - 2x < 7$
   - $-7 < 1 - 2x < -5$
   - $-5 < 1 - 2x < -3$
   - $-3 < 1 - 2x < 5$

## Ασκήσεις

1. Αν $x > 2$, συμπλήρωσε τη σωστή ανισότητα για την παράσταση $-3x + 1$.
2. Λύσε την ανίσωση: $\dfrac{x}{2} - \dfrac{x - 3}{4} \geq 2$
3. Βρες τις κοινές λύσεις των ανισώσεων $3x - 2 < x + 6$ και $\dfrac{x + 1}{2} \geq -1$.
4. Ένα τρίγωνο έχει πλευρές $x$, $2x - 3$ και $12 - x$, σε cm. Για ποιες τιμές του $x$ υπάρχει τέτοιο τρίγωνο;
5. Ένα ορθογώνιο οικόπεδο μετρήθηκε με μια παλιά μετροταινία. Το μόνο σίγουρο είναι ότι το μήκος του $x$ και το πλάτος του $y$, σε μέτρα, είναι $20 \leq x \leq 21$ και $12 \leq y \leq 13$.
   α) Μεταξύ ποιων τιμών βρίσκεται η περίμετρος;
   β) Μεταξύ ποιων τιμών βρίσκεται το εμβαδόν;
   γ) Πόσο μεγαλύτερο από το πλάτος είναι το μήκος;
6. Πηγαίνεις από μια πόλη σε μια άλλη με $60$ km/h και γυρίζεις από τον ίδιο δρόμο με $40$ km/h.
   α) Πόση είναι η μέση ταχύτητα σε όλη τη διαδρομή, πήγαινε και έλα;
   β) Δείξε ότι, με όποιες ταχύτητες $\upsilon_1$ και $\upsilon_2$ κι αν πας και γυρίσεις, η μέση ταχύτητα δεν ξεπερνά ποτέ τον μέσο όρο $\frac{\upsilon_1 + \upsilon_2}{2}$. Πότε είναι ίσες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/inequalities
