# Ταυτότητες

> Πέντε σχέσεις που σου γλιτώνουν μισή σελίδα πράξεων.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/identities

## Τι θα μάθεις

- Να αναπτύσσεις τα αναπτύγματα (α+β)², (α−β)² και (α+β)(α−β).
- Να αναγνωρίζεις ταυτότητα σε μια παράσταση και να την εφαρμόζεις αντίστροφα.
- Να αποφεύγεις το λάθος (α+β)² = α² + β².

## Το τετράγωνο που λείπει

Πόσο κάνει το $(5 + 3)^2$;

Το ξέρεις: $8^2 = 64$.

Και πόσο κάνει το $5^2 + 3^2$; Κάνει $25 + 9 = 34$.

Οι δύο αριθμοί **δεν** είναι ίδιοι, και η διαφορά τους δεν είναι τυχαία: λείπουν $30$, δηλαδή ακριβώς $2 \cdot 5 \cdot 3$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού κρύβεται ο μεσαίος όρος*

## Οι τρεις που πρέπει να ξέρεις

$$
(\alpha + \beta)^2 = \alpha^2 + 2\alpha\beta + \beta^2
$$

$$
(\alpha - \beta)^2 = \alpha^2 - 2\alpha\beta + \beta^2
$$

$$
(\alpha + \beta)(\alpha - \beta) = \alpha^2 - \beta^2
$$

Η τρίτη λέγεται **διαφορά τετραγώνων** και είναι η πιο χρήσιμη από τις τρεις: οι μεσαίοι όροι αλληλοαναιρούνται και μένουν μόνο δύο.

> **Κλειδί**
>
> Η ταυτότητα δεν είναι εξίσωση προς λύση. Είναι ισότητα που ισχύει για **κάθε** τιμή των γραμμάτων.
>
> Γι' αυτό διαβάζεται και προς τις δύο κατευθύνσεις:
>
> από αριστερά προς τα δεξιά **αναπτύσσεις**, από δεξιά προς τα αριστερά **παραγοντοποιείς**.

## Γιατί γλιτώνουν χρόνο

Χωρίς ταυτότητα, το $103 \times 97$ θέλει πολλαπλασιασμό με χαρτί.

Με ταυτότητα:

$$
\begin{aligned}
103 \times 97 &= (100 + 3)(100 - 3) \\
&= 100^2 - 3^2 = 10\,000 - 9 = 9991
\end{aligned}
$$

Το ίδιο και για τετράγωνα: $52^2 = (50 + 2)^2 = 2500 + 200 + 4 = 2704$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $(\alpha + \beta)^2$ **δεν** είναι $\alpha^2 + \beta^2$.
>
> Είναι από τα πιο διαδεδομένα λάθη στα μαθηματικά του Γυμνασίου.
>
> Το ίδιο ισχύει και για ρίζες: $\sqrt{\alpha + \beta} \neq \sqrt{\alpha} + \sqrt{\beta}$.
>
> Ο κανόνας πίσω από τα δύο: η ύψωση σε δύναμη και η ρίζα **δεν μοιράζονται** στην πρόσθεση. Μόνο στον πολλαπλασιασμό.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς αναγνωρίζεις πού ταιριάζει ταυτότητα:
>
> **Δύο τετράγωνα με πλην ανάμεσα** $\Rightarrow$ διαφορά τετραγώνων. Το $x^2 - 49$ είναι $(x-7)(x+7)$.
>
> **Τρεις όροι, με τους δύο ακραίους τετράγωνα** $\Rightarrow$ ανάπτυγμα τετραγώνου. Έλεγξε αν ο μεσαίος είναι το διπλάσιο γινόμενο.
>
> Το $x^2 + 6x + 9$ περνάει τον έλεγχο: $x^2$ είναι το τετράγωνο του $x$, $9$ το τετράγωνο του $3$, και $2 \cdot x \cdot 3 = 6x$. Άρα είναι $(x+3)^2$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ανάπτυξε το (2x − 5)².

1. Εφαρμόζω την ταυτότητα με $\alpha = 2x$ και $\beta = 5$.
2. $$
   \alpha^2 = (2x)^2 = 4x^2
   $$
   Πρόσεξε ότι υψώνεται **και** ο συντελεστής, όχι μόνο το $x$.
3. $$
   2\alpha\beta = 2 \cdot 2x \cdot 5 = 20x \qquad \beta^2 = 25
   $$
4. $$
   (2x - 5)^2 = 4x^2 - 20x + 25
   $$
   **Έλεγχος με $x = 1$:** $(2-5)^2 = 9$, και $4 - 20 + 25 = 9$. Σωστό.

### Παράδειγμα 2: Υπολόγισε γρήγορα το 98 × 102.

1. Παρατηρώ ότι οι δύο αριθμοί είναι συμμετρικοί γύρω από το $100$.
2. $$
   98 \times 102 = (100 - 2)(100 + 2)
   $$
3. Διαφορά τετραγώνων:
   $$
   100^2 - 2^2 = 10\,000 - 4 = 9996
   $$
4. Ο ίδιος πολλαπλασιασμός με τον κλασικό τρόπο θέλει δύο γραμμές πράξεων. Η ταυτότητα τον κάνει νοερά.

### Παράδειγμα 3: Παραγοντοποίησε το 9x² − 16.

1. Δύο όροι, με πλην ανάμεσα. Ελέγχω αν είναι και οι δύο τετράγωνα.
2. $$
   9x^2 = (3x)^2 \qquad 16 = 4^2
   $$
3. Άρα εφαρμόζεται η διαφορά τετραγώνων, διαβασμένη ανάποδα:
   $$
   9x^2 - 16 = (3x - 4)(3x + 4)
   $$
4. **Έλεγχος:** αναπτύσσω το γινόμενο: $9x^2 + 12x - 12x - 16 = 9x^2 - 16$. Σωστό.

   Πρόσεξε ότι το $9x^2 + 16$ **δεν** παραγοντοποιείται έτσι: η ταυτότητα θέλει **διαφορά**, όχι άθροισμα.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι το $(x + 4)^2$;
   - $x^2 + 8x + 16$
   - $x^2 + 16$
   - $x^2 + 4x + 16$
   - $x^2 + 8x + 8$
2. Πόσο είναι το $(3x - 2)(3x + 2)$;
   - $9x^2 - 4$
   - $9x^2 + 4$
   - $3x^2 - 4$
   - $9x^2 - 12x - 4$
3. Ποια είναι η παραγοντοποίηση του $x^2 - 25$;
   - $(x - 5)(x + 5)$
   - $(x - 5)^2$
   - $(x - 25)(x + 1)$
   - Δεν παραγοντοποιείται
4. Ποιος είναι ο γρηγορότερος τρόπος για το $101 \times 99$;
   - $(100 + 1)(100 - 1) = 10\,000 - 1$
   - $(100 + 1)^2 - 1$
   - $100^2 + 1$
   - Δεν βοηθά καμία ταυτότητα εδώ
5. Ποια παράσταση είναι ανάπτυγμα τέλειου τετραγώνου;
   - $x^2 + 10x + 25$
   - $x^2 + 10x + 20$
   - $x^2 + 7x + 9$
   - $x^2 - 16$
6. Πόσο είναι το $(x - 3)^2$;
   - $x^2 - 6x + 9$
   - $x^2 + 9$
   - $x^2 - 9$
   - $x^2 - 3x + 9$
7. Ποιος θετικός όρος λείπει από το $x^2 + \ldots + 49$, ώστε να γίνει ανάπτυγμα τετραγώνου;
   - $14x$
   - $7x$
   - $49x$
   - $2x$
8. Πόσο είναι το $(2x + 3)^2$;
   - $4x^2 + 12x + 9$
   - $4x^2 + 9$
   - $2x^2 + 12x + 9$
   - $4x^2 + 6x + 9$

## Ασκήσεις

1. Ανάπτυξε το $(x + 6)^2$.
2. Ανάπτυξε και απλοποίησε: $(2x - 3)^2 - 4x(x - 1)$
3. Παραγοντοποίησε το $25x^2 - 49$.
4. Οι παραστάσεις $x^2 - 8x + 19$ και $x^2 - 8x + 7$ αρχίζουν με τους ίδιους δύο όρους.
   α) Γράψε την $x^2 - 8x + 19$ ως ένα τετράγωνο συν έναν αριθμό. Μπορεί ποτέ να γίνει $0$;
   β) Με τον ίδιο τρόπο παραγοντοποίησε την $x^2 - 8x + 7$.
5. Για δύο αριθμούς $x$ και $y$ ξέρεις μόνο ότι $x + y = 7$ και $xy = 10$. Χωρίς να βρεις τους ίδιους τους αριθμούς:
   α) Πόσο κάνει το $x^2 + y^2$;
   β) Πόσο απέχουν οι δύο αριθμοί μεταξύ τους, δηλαδή πόση είναι η θετική διαφορά τους;
6. Πάρε τέσσερις διαδοχικούς φυσικούς, πολλαπλασίασέ τους και πρόσθεσε $1$: $1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4 + 1 = 25 = 5^2$ και $2 \cdot 3 \cdot 4 \cdot 5 + 1 = 121 = 11^2$. Είναι σύμπτωση;
   α) Υπολόγισε χωρίς κομπιουτεράκι το $\sqrt{20 \cdot 21 \cdot 22 \cdot 23 + 1}$.
   β) Δείξε ότι για κάθε φυσικό $\nu$ ο αριθμός $\nu(\nu + 1)(\nu + 2)(\nu + 3) + 1$ είναι τέλειο τετράγωνο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/identities
