# Κλασματικές εξισώσεις και προβλήματα

> Διώχνεις τους παρονομαστές — και ελέγχεις τι επιτρέπεται.

Μαθηματικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/fractional-equations

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις εξίσωση με κλάσματα, διώχνοντας τους παρονομαστές.
- Να ελέγχεις αν μια λύση είναι δεκτή ή απορρίπτεται λόγω περιορισμού.
- Να μεταφράζεις προβλήματα έργου και ταχύτητας σε κλασματική εξίσωση.

## Διώξε τους παρονομαστές — αλλά κράτα σημειώσεις

Η εξίσωση

$$
\frac{x}{2} + \frac{x}{3} = 5
$$

λύνεται με μία κίνηση: πολλαπλασιάζεις και τα δύο μέλη με το ΕΚΠ των παρονομαστών, δηλαδή με $6$, και γλιτώνεις από τα κλάσματα.

$$
3x + 2x = 30 \Rightarrow x = 6
$$

Όταν όμως ο άγνωστος βρίσκεται **στον παρονομαστή**, η ίδια κίνηση κρύβει παγίδα.

## Όταν ο x είναι στον παρονομαστή

$$
\frac{x}{x-2} = \frac{2}{x-2} + 3
$$

Πριν κάνεις οτιδήποτε: ο παρονομαστής $x - 2$ δεν επιτρέπεται να μηδενιστεί, άρα **$x \neq 2$**.

Γράψ' το τώρα, στην αρχή. Μετά τον πολλαπλασιασμό δεν θα φαίνεται πουθενά.

Πολλαπλασιάζω με $(x-2)$:

$$
x = 2 + 3(x - 2) \Rightarrow x = 3x - 4 \Rightarrow x = 2
$$

Η λύση που βρήκα είναι ακριβώς η **απαγορευμένη** τιμή. Άρα η εξίσωση είναι **αδύνατη**: δεν έχει λύση.

> **Κλειδί**
>
> Ο πολλαπλασιασμός με παράσταση που περιέχει τον άγνωστο **δεν είναι πάντα ισοδύναμη πράξη**.
>
> Μπορεί να προσθέσει λύσεις που δεν ίσχυαν στην αρχική εξίσωση.
>
> Γι' αυτό κάθε λύση κλασματικής εξίσωσης περνά από έλεγχο: αν συμπίπτει με απαγορευμένη τιμή, **απορρίπτεται**.

## Η μέθοδος

1. **Παραγοντοποίησε** τους παρονομαστές, για να βρεις τους πραγματικούς περιορισμούς.
2. **Γράψε τους περιορισμούς.**
3. Πολλαπλασίασε με το **ΕΚΠ** των παρονομαστών.
4. Λύσε τη νέα εξίσωση, που πλέον δεν έχει κλάσματα.
5. **Έλεγξε** κάθε λύση απέναντι στους περιορισμούς.

Το βήμα 5 δεν είναι διακόσμηση. Είναι μέρος της λύσης.

## Προβλήματα που καταλήγουν σε κλάσματα

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια εξίσωση λέει την ιστορία;*

> **Πρόσεχε**
>
> Στα προβλήματα έργου, δεν προστίθενται οι **χρόνοι** αλλά οι **ρυθμοί**.
>
> Αν κάποιος τελειώνει μια δουλειά σε $6$ ώρες, σε μία ώρα κάνει το $\dfrac{1}{6}$ της.
>
> Δύο άνθρωποι μαζί κάνουν σε μία ώρα $\dfrac{1}{6} + \dfrac{1}{3}$ της δουλειάς — και από εκεί βρίσκεις πόσο κρατάει ολόκληρη.

> **Θυμήσου**
>
> Η ολόκληρη δουλειά γράφεται πάντα ως **$1$**.
>
> Δεν χρειάζεται να ξέρεις πόσα τετραγωνικά είναι το δωμάτιο ή πόσα λίτρα η δεξαμενή: το ζητούμενο είναι κλάσμα του συνόλου, και το σύνολο είναι η μονάδα.

Στα προβλήματα κίνησης το κλάσμα είναι ο **χρόνος**: απόσταση διά ταχύτητα. Αν το ποδήλατο πηγαίνει με $x$ km/h, τα $30$ km τα διανύει σε $\dfrac{30}{x}$ ώρες, και με $5$ km/h παραπάνω σε $\dfrac{30}{x+5}$ ώρες. Η διαφορά των δύο χρόνων είναι η μία ώρα που κερδίζει — και ο περιορισμός είναι $x \neq 0$ και $x \neq -5$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λύσε την 2/x + 1/3 = 1.

1. **Περιορισμός:** $x \neq 0$.
2. ΕΚΠ των παρονομαστών: $3x$. Πολλαπλασιάζω και τα δύο μέλη:
   $$
   6 + x = 3x
   $$
3. $$
   6 = 2x \Rightarrow x = 3
   $$
4. **Έλεγχος:** το $3$ δεν είναι απαγορευμένο, άρα γίνεται δεκτό.

   Επαλήθευση: $\dfrac{2}{3} + \dfrac{1}{3} = 1$. Σωστό.

### Παράδειγμα 2: Λύσε την x/(x−3) = 3/(x−3) + 2.

1. **Περιορισμός:** $x \neq 3$.
2. Πολλαπλασιάζω με $(x-3)$:
   $$
   x = 3 + 2(x - 3)
   $$
3. $$
   x = 3 + 2x - 6 \Rightarrow x = 2x - 3 \Rightarrow x = 3
   $$
4. Η λύση συμπίπτει με τον περιορισμό, άρα **απορρίπτεται**.

   Η εξίσωση είναι **αδύνατη**. Χωρίς το βήμα των περιορισμών θα έγραφες μια λύση που δεν υπάρχει.

### Παράδειγμα 3: Ένας βαφέας βάφει ένα δωμάτιο σε 6 ώρες, ένας δεύτερος σε 3. Πόσο κάνουν μαζί;

1. Σε **μία** ώρα: ο πρώτος κάνει το $\dfrac{1}{6}$, ο δεύτερος το $\dfrac{1}{3}$.
2. Σε $x$ ώρες μαζί τελειώνουν ολόκληρη τη δουλειά:
   $$
   \frac{x}{6} + \frac{x}{3} = 1
   $$
3. Πολλαπλασιάζω με $6$:
   $$
   x + 2x = 6 \Rightarrow x = 2
   $$
4. Δύο ώρες.

   **Έλεγχος λογικής:** πρέπει να είναι λιγότερες από τις $3$ ώρες του γρηγορότερου — και είναι.

## Ερωτήσεις

1. Στην εξίσωση $\frac{5}{x-4} = 2$, ποιος περιορισμός πρέπει να γραφτεί πριν τη λύση;
   - $x \neq 4$
   - $x \neq 0$
   - $x \neq 5$
   - Κανένας
2. Λύνοντας μια κλασματική εξίσωση βρήκες $x = 5$, ενώ ο περιορισμός ήταν $x \neq 5$. Τι γράφεις;
   - Η λύση απορρίπτεται, άρα η εξίσωση είναι αδύνατη
   - Η λύση είναι $x = 5$, αφού βγήκε από σωστές πράξεις
   - Έκανες σίγουρα λάθος στις πράξεις και τις ξαναρχίζεις
   - Αλλάζεις τον περιορισμό ώστε να επιτρέπει το $x = 5$
3. Ποια είναι η λύση της $\frac{3}{x} = \frac{1}{2}$;
   - $x = 6$
   - $x = 1{,}5$
   - $x = 5$
   - $x = 2{,}5$
4. Ένας εργάτης τελειώνει μια δουλειά σε $4$ ώρες. Τι μέρος της κάνει σε μία ώρα;
   - Το $\frac{1}{4}$
   - Το $\frac{4}{1}$
   - Τέσσερα κομμάτια
   - Εξαρτάται από το μέγεθος της δουλειάς
5. Δύο σωλήνες γεμίζουν μια δεξαμενή, ο ένας σε $2$ ώρες και ο άλλος σε $6$. Σε πόσες ώρες τη γεμίζουν μαζί;
   - $1{,}5$
   - $4$
   - $8$
   - $1$
6. Λύσε την $\frac{2}{x} + \frac{3}{x} = 1$.
   - $x = 5$
   - $x = 1$
   - $x = \frac{1}{5}$
   - Αδύνατη
7. Ποιες είναι οι λύσεις της $\frac{x^2}{x-3} = \frac{9}{x-3}$;
   - Μόνο η $x = -3$
   - Η $x = 3$ και η $x = -3$
   - Μόνο η $x = 3$
   - Η εξίσωση είναι αδύνατη
8. Δύο βρύσες γεμίζουν μια δεξαμενή, η μία σε $4$ ώρες και η άλλη σε $12$. Τι μέρος γεμίζουν μαζί σε μία ώρα;
   - Το $\frac{1}{3}$
   - Το $\frac{1}{16}$
   - Το $\frac{2}{16}$
   - Το $\frac{1}{4}$

## Ασκήσεις

1. Λύσε: $\frac{4}{x} = \frac{1}{3}$
2. Λύσε: $\frac{3}{x} + \frac{1}{4} = 1$
3. Λύσε: $\frac{3}{x-1} = \frac{2}{x}$
4. Λύσε: $\frac{x}{x-2} - \frac{1}{x+2} = \frac{8}{x^2 - 4}$
5. Ένα αυτοκίνητο διανύει $120$ km. Αν πήγαινε $20$ km/h γρηγορότερα, θα έφτανε μία ώρα νωρίτερα. Ποια είναι η ταχύτητά του;
6. Δίνεται η εξίσωση $\frac{\kappa x}{x - 2} - 1 = \frac{4}{x - 2}$, όπου $\kappa$ είναι ένας αριθμός. Για ποιες τιμές του $\kappa$ η εξίσωση δεν έχει καμία λύση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/math/fractional-equations
