# Ο αθηναϊκός ρομαντισμός και ο Ροΐδης

> Καθαρεύουσα, πάθος και θάνατος — και ο σατιρικός που τα πείραζε όλα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/romantics

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν ο ρομαντισμός και πώς έφτασε στην Αθήνα με τους Φαναριώτες ποιητές μετά το 1830.
- Να γνωρίζεις τα γνωρίσματα της Α΄ Αθηναϊκής Σχολής: καθαρεύουσα, πάθος, ρητορισμός, πατρίδα, έρωτας και θάνατος.
- Να συγκρίνεις τη γλώσσα της Αθηναϊκής με της Επτανησιακής Σχολής, και να βλέπεις το γλωσσικό ζήτημα μέσα στην ποίηση.
- Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία του Ροΐδη και να εξηγείς πώς σατίρισε τον ρομαντισμό και την αθηναϊκή καθημερινότητα.

## Μια νέα πρωτεύουσα, μια νέα ποίηση

Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, η **Αθήνα** γίνεται πρωτεύουσα το
1834\. Εκεί μαζεύονται υπάλληλοι, καθηγητές, πολιτικοί και ποιητές. Πολλοί
από αυτούς είναι **Φαναριώτες**: μορφωμένοι Έλληνες από την Κωνσταντινούπολη
και τις Παραδουνάβιες ηγεμονίες, με γαλλική παιδεία. Φέρνουν μαζί τους το
ευρωπαϊκό ρεύμα της εποχής: τον **ρομαντισμό**.

> **Ρομαντισμός**
>
> Ευρωπαϊκό ρεύμα των αρχών του 19ου αιώνα. Βάζει πάνω από όλα το
> **συναίσθημα** και τη **φαντασία**: πάθος, νοσταλγία, μοναξιά, φύση, έρωτας,
> θάνατος, πατρίδα. Πρότυπό του ο ποιητής **Λόρδος Βύρων**.

Η ποίηση που γράφεται στην Αθήνα από το **1830 ως το 1880** περίπου λέγεται
**Α΄ Αθηναϊκή Σχολή** ή **αθηναϊκός ρομαντισμός**. Ορόσημο θεωρείται το
**1831**, όταν δημοσιεύονται ο «Οδοιπόρος» του **Παναγιώτη Σούτσου** και το
«Δήμος και Ελένη» του **Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή**.

| Γνώρισμα    | Τι σημαίνει                                                                                         |
| ----------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Γλώσσα**  | Αυστηρή **καθαρεύουσα**· δημοτική κυρίως στα πατριωτικά ποιήματα για τον λαό.                       |
| **Πρότυπα** | Ο **γαλλικός** ρομαντισμός και ο **Βύρων**.                                                         |
| **Θέματα**  | Η **Επανάσταση** και η δόξα της, ο έρωτας, η μελαγχολία, ο **θάνατος**, η **σάτιρα** της πολιτικής. |
| **Ύφος**    | Πάθος, μεγάλα λόγια, **ρητορισμός**· συχνά βιαστική μορφή.                                          |

Από το **1851** η πνευματική ζωή της Αθήνας γυρίζει γύρω από τους
**ποιητικούς διαγωνισμούς**, με κριτές καθηγητές του Πανεπιστημίου. Στα
τελευταία χρόνια της Σχολής η ποίηση γεμίζει απαισιοδοξία και πόθο θανάτου,
όπως στον **Δημήτριο Παπαρρηγόπουλο**· άλλοι ποιητές της είναι ο
**Αχιλλέας Παράσχος**, ο **Σπυρίδων Βασιλειάδης** και ο **Γρηγόριος
Παλαιολόγος**, που έγραψε και πεζογραφία.

## Ο Αλέξανδρος Σούτσος: νοσταλγία και σάτιρα

Ο **Αλέξανδρος Σούτσος** (1803–1863), αδελφός του Παναγιώτη, ήταν κυρίως
**σατιρικός**: χτυπούσε κυβερνήσεις και πολιτικούς. Στο ποίημα «Ο απόμαχος
Ρουμελιώτης», με υπότιτλο «Τον Μάιον του 1831», ένας γέρος αγωνιστής
θυμάται με τους φίλους του τον Αγώνα:

> Ἑπτά, ἔλεγ’, ἑπτὰ χρόνους μὲ καρδιὰ πάντοτε νέα\
> Βάσταξα καὶ στὸ Δερβένι καὶ στὸν κάμπο τὴν σημαία.\
> Ἐνθυμᾶσθε, σύντροφοί μου, ἐνθυμᾶσθε τοὺς καλούς μας,\
> Τοὺς ἡρωικοὺς καιρούς μας;
>
> — Αλ. Σούτσος, «Ο απόμαχος Ρουμελιώτης» (κείμενο της Βικιθήκης)

Είναι **ρομαντική νοσταλγία**: τότε ήταν ηρωικοί καιροί, τώρα ο
αγωνιστής είναι «απόμαχος» και ξεχασμένος. Το **ρεφρέν** («Ἐνθυμᾶσθε…»)
γυρίζει ξανά και ξανά σαν τραγούδι. Και η γλώσσα είναι **ανακατεμένη**:
«βάσταξα», «καρδιά», «σημαία» είναι δημοτικά, το «ἐνθυμᾶσθε» είναι λόγιο.

Σε άλλα ποιήματά του, όπως «Ο περιπλανώμενος» (1839), η γλώσσα ανεβαίνει
στην καθαρεύουσα: «αἱ ἰδέαι ἀνεβλάστανον μεγάλαι». Εκεί φαίνεται καθαρά η
διαφορά από τους Επτανήσιους, που έγραφαν την ίδια εποχή στη δημοτική.

## Ο Ροΐδης: ο ειρωνικός

Ο **Εμμανουήλ Ροΐδης** (1836–1904), από τη Σύρο, δεν χωράει σε καμία
σχολή. Το **1866** εξέδωσε την **«Πάπισσα Ιωάννα»**, ένα σατιρικό
μυθιστόρημα για τον Μεσαίωνα, που η Ιερά Σύνοδος το αφόρισε και που έγινε
διάσημο και έξω από την Ελλάδα. Το **1877**, με τη μελέτη «Περί συγχρόνου
ελληνικής ποιήσεως», επιτέθηκε στον υπερβολικό ρομαντισμό της Αθήνας και
επαίνεσε τον Σολωμό και τους Επτανήσιους.

*Η σελίδα τίτλου της πρώτης έκδοσης, Αθήνα 1866. Ο Ροΐδης ονομάζει το βιβλίο «μεσαιωνική μελέτη», σαν να ήταν σοβαρό βιβλίο ιστορίας, ενώ είναι σατιρικό μυθιστόρημα. Κάτω κάτω η χρονιά είναι γραμμένη με γράμματα, όπως οι αρχαίοι αριθμοί: ΑΩΞϚ΄, δηλαδή 1000 + 800 + 60 + 6 = 1866.*

Το όπλο του είναι η **ειρωνεία**: λέει κάτι με σοβαρό, επίσημο ύφος, ενώ
εννοεί κάτι αστείο ή το αντίθετο. Έγραφε σε **καθαρεύουσα**, αλλά
υποστήριζε τη δημοτική στη λογοτεχνία, και η καθαρεύουσά του είναι γεμάτη
αθηναϊκές λέξεις της αγοράς. Τη δεκαετία του **1890** έγραψε τα περισσότερα
διηγήματά του. Ένα από αυτά, **«Τα υαλοπωλεία»**, ξεκινά από ένα ασήμαντο
θέμα: τα μαγαζιά που απλώνουν τα γυαλικά τους στα πεζοδρόμια του
κέντρου της Αθήνας, γύρω από την Ερμού και την Αιόλου.

### Παράδειγμα 1: Πού κρύβεται η ειρωνεία στα «Υαλοπωλεία»;

1. **Το κείμενο.**
   > Ποσάκις έτυχεν αφηρημένος ποιητής, θαυμάζων τα χρώματα ανεφέλου δύσεως
   > ή ζητών εις τα σύννεφα ομοιοκαταληξίας, μόλις να προφθάση ν' αποσύρη τον
   > πόδα, καθ' ην ακριβώς στιγμήν ήτο έτοιμος να βυθίση αυτόν εις πανέριον
   > πλήρες ωών \[…]
   >
   > — Εμμ. Ροΐδης, «Τα υαλοπωλεία» (κείμενο της Βικιθήκης)
2. **Ποιος είναι ο «ποιητής».** Είναι η καρικατούρα του **ρομαντικού**
   ποιητή: κοιτάζει το ηλιοβασίλεμα και ψάχνει «στα σύννεφα» ομοιοκαταληξίες.
   Δηλαδή ζει στα σύννεφα, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
3. **Η σύγκρουση.** Όλο αυτό το «υψηλό» συναντά κάτι πεζότατο: ένα πανέρι
   γεμάτο **αυγά** στο πεζοδρόμιο. Η πρόταση είναι μακριά, επίσημη, σε
   καθαρεύουσα («καθ' ην ακριβώς στιγμήν»), και καταλήγει σε… αυγά.
4. **Το συμπέρασμα.** Η ειρωνεία βγαίνει από την **αναντιστοιχία**: σοβαρό
   ύφος για γελοίο περιστατικό, ποιητής των αστεριών μπροστά σε ομελέτα. Ο
   Ροΐδης πειράζει μαζί και τον ρομαντισμό και τη φουσκωμένη καθαρεύουσα,
   χρησιμοποιώντας την ίδια την καθαρεύουσα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καθαρεύουσα ή δημοτική;*

> **Κλειδί**
>
> Ο **αθηναϊκός ρομαντισμός** (1830–1880 περίπου) είναι η ποίηση της νέας
> πρωτεύουσας: **Φαναριώτες** με γαλλική παιδεία, πάθος, νοσταλγία για τον
> Αγώνα, έρωτας και θάνατος, σε **καθαρεύουσα** και με ρητορικό ύφος. Την ίδια
> εποχή οι Επτανήσιοι γράφουν στη **δημοτική**· το γλωσσικό ζήτημα χωρίζει
> και την ποίηση στα δύο. Ο **Ροΐδης** κοιτάζει όλο αυτό με **ειρωνεία**:
> γράφει σε καθαρεύουσα για να τη σατιρίσει, και βάζει τον ρομαντικό ποιητή να
> σκοντάφτει σε ένα πανέρι αυγά.

> **Πρόσεχε**
>
> Ειρωνεία **δεν** σημαίνει απλώς «αστείο». Είναι η απόσταση ανάμεσα σε ό,τι
> λέγεται και σε ό,τι εννοείται. Όταν ο Ροΐδης γράφει ότι κυριεύτηκε από
> «σφοδρό πόθο» να κλωτσήσει τα γυαλικά «υπό τον γλυκύν ήχον του
> συντριβομένου υαλίου», δεν θέλει να τον πάρεις κατά λέξη· θέλει να γελάσεις
> με τον θυμό του, και να σκεφτείς ποιος έχει δικαίωμα στο πεζοδρόμιο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Α΄ Αθηναϊκή Σχολή** (1830–1880 περίπου): Φαναριώτες, γαλλικός
>   ρομαντισμός, Βύρων· ορόσημο το **1831** (Π. Σούτσος, Ραγκαβής).
> - Γνωρίσματα: **καθαρεύουσα**, πάθος, ρητορισμός, πατρίδα, έρωτας, θάνατος,
>   σάτιρα· ποιητικοί διαγωνισμοί από το 1851.
> - **Αλ. Σούτσος** (1803–1863): σάτιρα και νοσταλγία, «Ο απόμαχος
>   Ρουμελιώτης».
> - **Ροΐδης** (1836–1904): «Πάπισσα Ιωάννα» (1866), κριτική του ρομαντισμού
>   (1877), «Τα υαλοπωλεία»· **ειρωνεία**, καθαρεύουσα, αλλά υπέρ της
>   δημοτικής στη λογοτεχνία.

## Ερωτήσεις

1. Τι βάζει πάνω από όλα ο ρομαντισμός;
   - Το συναίσθημα και τη φαντασία
   - Τη λογική και την επιστήμη
   - Την πιστή μίμηση της αρχαίας τραγωδίας
   - Την αντικειμενική περιγραφή της κοινωνίας
2. Ποιοι έφεραν τον ρομαντισμό στην Αθήνα μετά το 1830;
   - Φαναριώτες λόγιοι με γαλλική παιδεία, όπως οι αδελφοί Σούτσοι
   - Επτανήσιοι ποιητές του κύκλου του Σολωμού, από την Κέρκυρα
   - Κρητικοί πρόσφυγες που κουβαλούσαν τον Ερωτόκριτο
   - Αγωνιστές της Ρούμελης που έγραψαν απομνημονεύματα
3. Γιατί το 1831 θεωρείται ορόσημο για την Α΄ Αθηναϊκή Σχολή;
   - Τότε βγήκαν ο «Οδοιπόρος» του Π. Σούτσου και το «Δήμος και Ελένη» του Ραγκαβή
   - Τότε ο Σολωμός έγραψε τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» και έγινε εθνικός ποιητής
   - Τότε ο Ροΐδης εξέδωσε την «Πάπισσα Ιωάννα» και τον αφόρισε η Ιερά Σύνοδος
   - Τότε άρχισαν οι ποιητικοί διαγωνισμοί του Πανεπιστημίου, με κριτές καθηγητές
4. Ποια διαφορά χωρίζει την Αθηναϊκή από την Επτανησιακή Σχολή την ίδια εποχή;
   - Οι Αθηναίοι γράφουν κυρίως σε καθαρεύουσα, οι Επτανήσιοι σε δημοτική
   - Οι Αθηναίοι γράφουν στα γαλλικά, οι Επτανήσιοι στα ιταλικά
   - Οι Αθηναίοι είναι ρεαλιστές, οι Επτανήσιοι κλασικιστές χωρίς συναίσθημα
   - Οι Αθηναίοι γράφουν μόνο πεζά, οι Επτανήσιοι μόνο θέατρο
5. Στον «Απόμαχο Ρουμελιώτη» του Σούτσου επαναλαμβάνεται «Ἐνθυμᾶσθε, σύντροφοί μου… τοὺς ἡρωικοὺς καιρούς μας;». Τι διάθεση δείχνει αυτό το ρεφρέν;
   - Νοσταλγία για τα χρόνια του Αγώνα και πίκρα για το παρόν
   - Χαρά για τη νίκη και ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον
   - Ειρωνεία για τους αγωνιστές, που υπερβάλλουν για όσα έκαναν
   - Φόβο για έναν νέο πόλεμο που ετοιμάζεται στη Ρούμελη
6. Τι είναι η ειρωνεία, όπως τη χρησιμοποιεί ο Ροΐδης;
   - Λέει κάτι με σοβαρό ύφος ενώ εννοεί κάτι αστείο ή το αντίθετο
   - Λέει ευθέως τη γνώμη του, χωρίς καμία απόσταση από τα λόγια του
   - Βρίζει όσους δεν του αρέσουν με λέξεις της αγοράς και του δρόμου
   - Περιγράφει με ακρίβεια και χωρίς σχόλιο ό,τι βλέπει στον δρόμο
7. Στα «Υαλοπωλεία» ένας αφηρημένος ποιητής, που ψάχνει «εις τα σύννεφα ομοιοκαταληξίας», κοντεύει να πατήσει ένα πανέρι αυγά. Ποιον πειράζει ο Ροΐδης;
   - Τον ρομαντικό ποιητή, που ζει στα σύννεφα, μακριά από τη ζωή
   - Τους μανάβηδες, που πουλούν χαλασμένα αυγά στους περαστικούς
   - Τους λαϊκούς ποιητές, που έγραφαν τα δημοτικά τραγούδια
   - Τον εαυτό του, γιατί κι εκείνος σκόνταψε σε αυτά τα αυγά
8. Ποια είναι η στάση του Ροΐδη στο γλωσσικό ζήτημα;
   - Έγραφε σε καθαρεύουσα, αλλά υποστήριζε τη δημοτική στη λογοτεχνία
   - Έγραφε σε δημοτική και ζητούσε να καταργηθεί η καθαρεύουσα αμέσως
   - Έγραφε σε αρχαία ελληνικά και θεωρούσε τη δημοτική κατώτερη γλώσσα
   - Δεν τον απασχόλησε ποτέ, γιατί έγραφε μόνο στα γαλλικά για τη Δύση

## Ασκήσεις

1. Ποια χρονικά όρια δίνουμε περίπου στην Α΄ Αθηναϊκή Σχολή, και σε ποια μορφή της γλώσσας γράφει κυρίως;
2. Εξήγησε γιατί η ποίηση της Αθήνας μετά το 1830 στράφηκε στον ρομαντισμό και στην καθαρεύουσα.
3. «Μυριάκις, αφού εκινδύνευσα να πατήσω επί στιβάδος πινακίων, κατελήφθην υπό σφοδρού πόθου να επιπέσω ως βούβαλος επί των πυραμίδων εκείνων, να λακτίσω ως ημίονος προς δεξιάν και αριστεράν […] υπό τον γλυκύν ήχον του συντριβομένου υαλίου.» — Εμμ. Ροΐδης, «Τα υαλοπωλεία» (κείμενο της Βικιθήκης). Πώς δημιουργεί ο Ροΐδης το αστείο σε αυτή την περίοδο;
4. Ο Ροΐδης σατίρισε τον ρομαντισμό, αλλά δεν ήταν δίκαιο να τον απορρίψει ολόκληρο. Τι αξίζει, κατά τη γνώμη σου, να κρατήσουμε από τον αθηναϊκό ρομαντισμό, και τι είχε δίκιο να κοροϊδέψει ο Ροΐδης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/romantics
