# Ηθογραφία και ρεαλισμός

> Βιζυηνός, Παπαδιαμάντης, Καρκαβίτσας: η ζωή του χωριού και της θάλασσας.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/realism

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η ηθογραφία, ο ρεαλισμός και ο νατουραλισμός, και πώς διαφέρουν μεταξύ τους.
- Να συνδέεις τον Βιζυηνό, τον Παπαδιαμάντη και τον Καρκαβίτσα με τον τόπο και τον κόσμο που περιγράφει ο καθένας.
- Να ξεχωρίζεις στο κείμενο τη φωνή του αφηγητή από τη φωνή των ηρώων, και τη γλώσσα της καθεμιάς.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα και να δείχνεις πώς ο τόπος και η κοινωνία πλάθουν τους ανθρώπους του.

## Από τα ερείπια της αρχαιότητας στο σπίτι του διπλανού

Ως τα μέσα του 19ου αιώνα η αθηναϊκή λογοτεχνία ζούσε στον **ρομαντισμό**:
μεγάλα πάθη, ηρωικό παρελθόν, θάνατοι στο φεγγάρι, και σχεδόν πάντα
καθαρεύουσα. Γύρω στο **1880** μια νέα γενιά συγγραφέων στράφηκε αλλού. Το
ερώτημά της ήταν απλό: πώς ζουν **σήμερα** οι Έλληνες, στο χωριό, στο νησί, στο
καράβι;

Το **1883** το περιοδικό **Εστία** προκήρυξε διαγωνισμό για «ελληνικό διήγημα»,
δηλαδή για ιστορίες που θα περιέγραφαν την ελληνική ζωή, τα ήθη και τα έθιμά
της. Από εκεί και πέρα το **διήγημα** έγινε το είδος της εποχής. Ο κόσμος που
ανοίγει μπροστά μας είναι ο κόσμος των βοσκών, των ναυτικών, των χήρων και των
παιδιών, και όχι πια των βασιλιάδων και των αρχαίων ηρώων.

## Τρεις λέξεις που μοιάζουν, και δεν είναι το ίδιο

| Όρος              | Τι κάνει                                                                                                        | Τι προσέχει                                                              |
| ----------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ |
| **Ηθογραφία**     | Ζωγραφίζει τα **ήθη** ενός τόπου: γιορτές, δουλειές, πανηγύρια, τη γλώσσα των ανθρώπων                          | Το **χρώμα** του τόπου· συχνά με νοσταλγία για τη ζωή της υπαίθρου       |
| **Ρεαλισμός**     | Δείχνει την πραγματικότητα **όπως είναι**, και τις άσχημες πλευρές της                                          | Τη λεπτομέρεια, τους απλούς ανθρώπους, την ψυχολογία τους                |
| **Νατουραλισμός** | Πάει τον ρεαλισμό ένα βήμα πιο πέρα: ο άνθρωπος είναι **προϊόν** του περιβάλλοντος και της κληρονομικότητάς του | Τη φτώχεια, την αρρώστια, τη βία· ο συγγραφέας παρατηρεί σαν επιστήμονας |

Ο νατουραλισμός ξεκίνησε στη Γαλλία με τον **Εμίλ Ζολά**. Στην Ελλάδα τα όρια
ανάμεσα στα τρία είναι θολά: ένα κείμενο μπορεί να είναι ηθογραφικό στις
περιγραφές του και ρεαλιστικό στο βλέμμα του πάνω στους ανθρώπους.

> **Κλειδί**
>
> Η **ηθογραφία** ρωτά «**πώς** ζουν οι άνθρωποι εδώ;» και απαντά με εικόνες του
> τόπου. Ο **ρεαλισμός** ρωτά «**τι** τους συμβαίνει, και τι νιώθουν;» και δεν
> κρύβει τα δύσκολα. Ο **νατουραλισμός** ρωτά «**γιατί** έγιναν έτσι;» και
> απαντά: τους έπλασαν ο τόπος, η φτώχεια και η καταγωγή τους.

## Τρεις συγγραφείς, τρεις κόσμοι

**Γεώργιος Βιζυηνός (1849–1896).** Γεννήθηκε σε ένα χωριό της Ανατολικής
Θράκης, τη Βιζύη, από την οποία πήρε και το όνομά του. Το πρώτο του διήγημα,
**«Το αμάρτημα της μητρός μου»**, δημοσιεύτηκε στην *Εστία* το 1883. Ο αφηγητής
θυμάται τα παιδικά του χρόνια και τη μητέρα του, που κρύβει ένα μυστικό. Ο
Βιζυηνός ξεκινά από την ηθογραφία, αλλά πηγαίνει πολύ βαθύτερα: τον
ενδιαφέρει τι γίνεται **μέσα** στους ανθρώπους, η ενοχή, η μνήμη, η αγάπη.

**Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851–1911).** Ο συγγραφέας της **Σκιάθου**. Τα
διηγήματά του είναι γεμάτα θάλασσα, ξωκλήσια, γιορτές της εκκλησίας, φτωχές
γυναίκες και ναυτικούς. Στο **«Τ' αγνάντεμα»** (1899) οι γυναίκες του νησιού
ανεβαίνουν σε έναν βράχο, πάνω από ένα παλιό ξωκλήσι, για να **αγναντέψουν**,
να δουν από ψηλά, τα καράβια των αντρών τους που φεύγουν.

*Ο Παπαδιαμάντης το 1906, στη Δεξαμενή, στο Κολωνάκι της Αθήνας. Τη φωτογραφία την τράβηξε ο συγγραφέας Παύλος Νιρβάνας. Ο Παπαδιαμάντης έζησε τα περισσότερα χρόνια του στην Αθήνα, γράφοντας και μεταφράζοντας για εφημερίδες, αλλά στα διηγήματά του γύριζε πάντα στη Σκιάθο.*

**Ανδρέας Καρκαβίτσας (1865–1922).** Γιατρός στο επάγγελμα, γύρισε την
ελληνική ύπαιθρο και τη θάλασσα. Τα **«Λόγια της πλώρης»** (1899) είναι
διηγήματα ναυτικών. Ο **«Ζητιάνος»** (1897) είναι το πιο γνωστό ελληνικό
νατουραλιστικό μυθιστόρημα: ένας επαγγελματίας ζητιάνος εκμεταλλεύεται τους
φτωχούς, αμόρφωτους χωρικούς της Θεσσαλίας.

> **Τα κείμενα της ενότητας**
>
> Όλα τα αποσπάσματα είναι από την **Βικιθήκη** (el.wikisource.org), με την
> ορθογραφία που έχουν εκεί. Οι τρεις συγγραφείς πέθαναν πριν από το 1955, οπότε
> τα έργα τους είναι κοινό κτήμα.

## Δύο γλώσσες στην ίδια σελίδα

Αν ανοίξεις ένα διήγημα του Παπαδιαμάντη ή του Βιζυηνού, θα δεις κάτι
παράξενο. Ο **αφηγητής** γράφει σε μια λόγια γλώσσα, κοντά στην καθαρεύουσα.
Όταν όμως μιλούν οι **ήρωες**, μιλούν όπως μιλούσαν οι άνθρωποι στο χωριό, με
τις λέξεις και την προφορά του τόπου τους.

Αυτό δεν είναι ασυνέπεια. Είναι μέρος του ρεαλισμού: ο ήρωας δεν μπορεί να
μιλά σαν βιβλίο, αφού δεν θα μιλούσε έτσι στη ζωή. Στο τέλος του «Αμαρτήματος»
ο αφηγητής λέει σε λόγια γλώσσα ότι οδήγησε τη μητέρα του να εξομολογηθεί στον
Πατριάρχη. Και η μητέρα απαντά με τη δική της φωνή:

> Μά, τί νὰ σὲ 'πῶ! Εἶναι καλόγερος. Δεν ἔκαμε παιδιὰ, γιὰ νὰ 'μπορῇ νὰ
> γνωρίσῃ, τί πρᾶγμα εἶναι τὸ νὰ σκοτώσῃ κανεὶς τὸ ἴδιο τὸ παιδί του!
>
> — Γεώργιος Βιζυηνός, «Το αμάρτημα της μητρός μου» (1883), Βικιθήκη

Το «σὲ 'πῶ» αντί για «σου πω» είναι η φωνή μιας γυναίκας από τη Θράκη. Και
κάτι ακόμα: η φράση δείχνει ότι ο πόνος της μητέρας δεν χωρά στην απάντηση που
της έδωσε η Εκκλησία. Ο ρεαλισμός του Βιζυηνού είναι **ψυχολογικός**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αφηγητής ή ήρωας;*

## Ο τόπος που πλάθει τους ανθρώπους

Στον νατουραλισμό ο τόπος δεν είναι απλώς σκηνικό. Είναι **αιτία**. Ο
Καρκαβίτσας ανοίγει τον «Ζητιάνο» με ένα χωριό του θεσσαλικού κάμπου, το
Νυχτερέμι, πριν μας δείξει έστω έναν άνθρωπο.

### Παράδειγμα 1: Πώς περιγράφει ο Καρκαβίτσας το Νυχτερέμι, και τι μας λέει αυτό για τους κατοίκους του;

1. **Το απόσπασμα.** «Με τα χαμόσπιτά του, όπου συζούν αρμονικά ζώα και
   άνθρωποι· \[…] με το κονάκι του μπέη ψηλό και αγέρωχο στη μέση και την μικρή
   και περιφρονημένην εκκλησούλα σε μιαν άκρη, έχει την φτωχικήν εκείνη και
   φοβισμένην έκφραση που έχουν όλα του κάμπου τα χωριά, τα δουλωμένα και τ'
   ανάξια υπάρξεως.» (Ανδρέας Καρκαβίτσας, *Ο ζητιάνος*, κεφ. Α΄, Βικιθήκη)
2. **Τι βλέπουμε.** Χαμόσπιτα όπου άνθρωποι και ζώα μένουν μαζί. Στη μέση το
   σπίτι του μπέη, του γαιοκτήμονα, «ψηλό και αγέρωχο». Η εκκλησία μικρή, στην
   άκρη. Λίγο πιο πριν, ο συγγραφέας μιλά για τους βάλτους και τις «μιασματικές
   αναθυμιάσεις» τους, δηλαδή για αρρώστια.
3. **Τι κάνει ο συγγραφέας.** Δίνει στο χωριό **ανθρώπινη έκφραση**: «φτωχική»
   και «φοβισμένη». Αυτά είναι χαρακτηριστικά ανθρώπων, όχι σπιτιών. Έτσι, πριν
   δούμε κανέναν κάτοικο, ξέρουμε ήδη πώς θα είναι: φτωχοί, φοβισμένοι,
   υποταγμένοι στον μπέη.
4. **Το συμπέρασμα.** Η περιγραφή είναι **νατουραλιστική**: ο τόπος, η φτώχεια
   και η εξουσία του γαιοκτήμονα εξηγούν τους ανθρώπους. Η σκληρή φράση «ανάξια
   υπάρξεως» δείχνει και κάτι ακόμα: ο αφηγητής δεν νοσταλγεί το χωριό, όπως θα
   έκανε μια ηθογραφία. Το κοιτάζει ψυχρά, σαν γιατρός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος συγγραφέας;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Ηθογραφία» δεν σημαίνει «ηθικό δίδαγμα». Η λέξη έρχεται από τα **ήθη**, δηλαδή
> τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής ενός τόπου. Ένα ηθογραφικό διήγημα περιγράφει
> πώς γιορτάζουν, πώς δουλεύουν και πώς μιλούν οι άνθρωποι· δεν σου λέει τι είναι
> σωστό και τι λάθος.

> **Θυμήσου**
>
> - Γύρω στο **1880** η πεζογραφία στρέφεται από το ηρωικό παρελθόν στη
>   **σύγχρονη ελληνική ζωή**· το 1883 η *Εστία* ζητά «ελληνικό διήγημα».
> - **Ηθογραφία**: τα ήθη του τόπου. **Ρεαλισμός**: η πραγματικότητα όπως είναι.
>   **Νατουραλισμός**: ο άνθρωπος ως προϊόν του περιβάλλοντος.
> - **Βιζυηνός**: Θράκη, μνήμη, ψυχολογία («Το αμάρτημα της μητρός μου», 1883).
> - **Παπαδιαμάντης**: Σκιάθος, θάλασσα, πίστη («Τ' αγνάντεμα», 1899).
> - **Καρκαβίτσας**: Θεσσαλία και θάλασσα· νατουραλισμός («Ο ζητιάνος», 1897).
> - Ο αφηγητής γράφει σε **λόγια** γλώσσα, οι ήρωες μιλούν την **προφορική**.

## Ερωτήσεις

1. Τι περιγράφει κυρίως ένα ηθογραφικό διήγημα;
   - Τις συνήθειες, τις γιορτές και τη γλώσσα των ανθρώπων ενός τόπου
   - Το ηθικό δίδαγμα που πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης στο τέλος
   - Τα κατορθώματα αρχαίων ηρώων και τις μάχες του ένδοξου παρελθόντος
   - Τον τρόπο που η κληρονομικότητα καθορίζει τη μοίρα κάθε ανθρώπου
2. Τι προσθέτει ο νατουραλισμός σε σχέση με τον ρεαλισμό;
   - Τη νοσταλγία για την ύπαιθρο και τα παλιά έθιμα του χωριού
   - Την ιδέα ότι το περιβάλλον και η καταγωγή πλάθουν τον άνθρωπο
   - Την επιστροφή στα ηρωικά θέματα και στη μεγάλη ιστορία του έθνους
   - Τη χρήση της ομοιοκαταληξίας και του μέτρου μέσα στον πεζό λόγο
3. Τι ζήτησε το περιοδικό «Εστία» με τον διαγωνισμό του 1883;
   - Ποιήματα σε καθαρεύουσα για τις μάχες του 1821
   - Μεταφράσεις γαλλικών μυθιστορημάτων για το κοινό
   - Διηγήματα για τη ζωή και τα ήθη των Ελλήνων
   - Θεατρικά έργα για τη ζωή στην αρχαία Αθήνα
4. Στο «Τ' αγνάντεμα» του Παπαδιαμάντη, γιατί ανεβαίνουν οι γυναίκες στον βράχο;
   - Για να μαζέψουν χόρτα και να γιορτάσουν μακριά από τους άντρες
   - Για να δουν από ψηλά τα καράβια των αντρών τους που φεύγουν
   - Για να δουν από κοντά τον βράχο που λένε ότι ήταν γυναίκα
   - Για να ακούσουν τη λειτουργία που γίνεται μόνο τα Φώτα
5. Στα διηγήματα του Παπαδιαμάντη ο αφηγητής γράφει σε λόγια γλώσσα, ενώ οι ήρωες μιλούν την καθημερινή. Γιατί;
   - Γιατί έτσι ο αναγνώστης ακούει τους ανθρώπους όπως πραγματικά μιλούσαν
   - Γιατί ο συγγραφέας δεν γνώριζε αρκετά καλά την καθαρεύουσα της εποχής
   - Γιατί οι διάλογοι προστέθηκαν αργότερα από τους εκδότες των βιβλίων
   - Γιατί ο νόμος απαγόρευε τότε τη δημοτική στα λογοτεχνικά κείμενα
6. Τι κάνει τον Βιζυηνό διαφορετικό από έναν απλό ηθογράφο;
   - Γράφει μόνο για τη ζωή των ναυτικών στα καράβια
   - Ψάχνει τι γίνεται μέσα στους ήρωες: ενοχή, μνήμη, αγάπη
   - Γράφει όλα τα κείμενά του σε ομοιοκατάληκτους στίχους
   - Αποφεύγει κάθε περιγραφή του χωριού και των εθίμων του
7. Ο Καρκαβίτσας λέει ότι το Νυχτερέμι έχει «φτωχική και φοβισμένη έκφραση». Τι πετυχαίνει έτσι;
   - Μας δείχνει τους κατοίκους πριν καν εμφανιστούν, μέσα από τον τόπο τους
   - Μας πείθει ότι το χωριό είναι ένα ήσυχο και όμορφο μέρος για διακοπές
   - Κρύβει από τον αναγνώστη τις δυσκολίες της ζωής στον θεσσαλικό κάμπο
   - Δίνει μια ακριβή γεωγραφική θέση του χωριού πάνω στον χάρτη
8. Ποια αλλαγή φέρνει η πεζογραφία γύρω στο 1880 σε σχέση με τον ρομαντισμό;
   - Αφήνει τον πεζό λόγο και γυρίζει ολόκληρη στο θέατρο
   - Στρέφεται από το ηρωικό παρελθόν στη σύγχρονη ζωή
   - Γράφει μόνο για την πόλη και αγνοεί εντελώς το χωριό
   - Ξαναγράφει τους αρχαίους μύθους σε απλή γλώσσα

## Ασκήσεις

1. Ποιον τόπο περιγράφει κυρίως ο καθένας: ο Βιζυηνός, ο Παπαδιαμάντης και ο Καρκαβίτσας στον «Ζητιάνο»;
2. Εξήγησε γιατί η πεζογραφία γύρω στο 1880 θεωρείται στροφή σε σχέση με τον αθηναϊκό ρομαντισμό.
3. «Ἀγνάντεψε τὸ καράβι ποὺ ἔφευγε, κ’ ἔκλαψε πικρὰ κ’ ἔπεσαν τὰ δάκρυά της στὰ κύματα· καὶ τὰ κύματα ἐπικράθηκαν, κ’ ἐφαρμακώθηκαν, καὶ θύμωσαν, κι ἀγρίεψαν κ’ ἐθέριεψαν… καὶ στὸ δρόμο τους ποὺ ηὗραν τὸ καράβι, ἔπνιξαν τὸν ἄνδρα τῆς Φλανδρῶς.» — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Τ' αγνάντεμα» (1899), Βικιθήκη. Ποιος αφηγείται εδώ, και γιατί αυτή η ιστορία ακούγεται ανάμεσα στις γυναίκες των ναυτικών;
4. Μια φίλη σου λέει: «Ο Παπαδιαμάντης είναι απλώς ηθογράφος· περιγράφει έθιμα της Σκιάθου». Συμφωνείς; Στήριξε την κρίση σου στο «Τ' αγνάντεμα».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/realism
