# Τα απομνημονεύματα

> Ο Μακρυγιάννης: η Επανάσταση από κάποιον που την πολέμησε.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/memoirs

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τα απομνημονεύματα ως είδος: πρωτοπρόσωπη αφήγηση γεγονότων που έζησε ο συγγραφέας, γραμμένη αργότερα.
- Να γνωρίζεις τον Μακρυγιάννη, πώς και πότε έγραψε, και πώς έφτασε το χειρόγραφό του σε εμάς.
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα της γλώσσας του: προφορικότητα, ιδιωματικοί τύποι, μακριές περίοδοι, αμεσότητα.
- Να ξεχωρίζεις μέσα στο κείμενο τη μαρτυρία από την κρίση, και να διαβάζεις κριτικά μια υποκειμενική αφήγηση.

## Η Επανάσταση από μέσα

Ο ιστορικός γράφει για γεγονότα που δεν έζησε, συγκρίνοντας πηγές. Ο
συγγραφέας **απομνημονευμάτων** κάνει το αντίθετο: γράφει για ό,τι έζησε ο
ίδιος, σε **πρώτο πρόσωπο**, συνήθως χρόνια αργότερα, από τη μνήμη. Γι' αυτό
τα απομνημονεύματα είναι ταυτόχρονα **πηγή** για τον ιστορικό και **κείμενο**
για τον αναγνώστη της λογοτεχνίας: έχουν φωνή, ύφος, πάθος.

Μετά το 1821 πολλοί αγωνιστές θέλησαν να πουν τη δική τους εκδοχή. Ο
**Θεόδωρος Κολοκοτρώνης** υπαγόρευσε τη «Διήγησή» του στον Επτανήσιο λόγιο
Γεώργιο Τερτσέτη, γιατί δεν έγραφε ο ίδιος. Το πιο ξεχωριστό από όλα αυτά τα
κείμενα όμως το έγραψε με το χέρι του ένας άνθρωπος που έμαθε γράμματα
μεγάλος: ο **Μακρυγιάννης**.

|              | Τι ισχύει στα απομνημονεύματα                                                             |
| ------------ | ----------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Αφηγητής** | Ο ίδιος ο συγγραφέας, σε πρώτο πρόσωπο.                                                   |
| **Χρόνος**   | Γράφονται **μετά** τα γεγονότα: η μνήμη επιλέγει και ξεχνά.                               |
| **Ματιά**    | **Υποκειμενική**: ο συγγραφέας έχει φίλους, εχθρούς, παράπονα.                            |
| **Σκοπός**   | Να μείνει **μαρτυρία**, αλλά και να **δικαιωθεί** ο ίδιος ή να **διδαχτούν** οι επόμενοι. |

## Ο Μακρυγιάννης

Ο **Ιωάννης Μακρυγιάννης** γεννήθηκε το 1797 (κάποιες πηγές γράφουν 1796)
σε χωριό της Φωκίδας και πέθανε στην Αθήνα το **1864**. Το πραγματικό του
επώνυμο ήταν Τριανταφύλλου. Φτωχό παιδί, δούλεψε από μικρός, πολέμησε σε
όλη την Επανάσταση και έγινε στρατηγός. Μετά την ανεξαρτησία πήρε μέρος στην
πολιτική ζωή, και το **1843** ήταν από τους πρωταγωνιστές του κινήματος για
**σύνταγμα**.

*Ο Μακρυγιάννης σε λιθογραφία του 1828, από σχέδιο του Γερμανού ζωγράφου Καρλ Κράτσαϊζεν (Karl Krazeisen), που ζωγράφιζε αγωνιστές της Επανάστασης από κοντά. Τότε ο Μακρυγιάννης δεν ήξερε ακόμα γράμματα· την επόμενη χρονιά, το 1829, άρχισε να γράφει.*

Ο ίδιος μας λέει πότε άρχισε να γράφει: «από τα 1829, Φλεβαρίου 26, εις το
Άργος». Και πώς: δεν είχε πάει σχολείο, και παρακαλούσε φίλους να του
μάθουν. «Αφού λοιπόν καταγίνηκα ένα δυο μήνες να μάθω ετούτα τα γράμματα
οπού βλέπετε, εφαντάστηκα να γράψω τον βίον μου». Έγραφε ως το **1850**.
Το χειρόγραφο το έκρυψε, γιατί έγραφε σκληρά για ισχυρούς ανθρώπους. Το
βρήκε και το εξέδωσε για πρώτη φορά ο λόγιος **Γιάννης Βλαχογιάννης** το
**1907**, πάνω από σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του.

> **Ποιο κείμενο διαβάζεις**
>
> Ο Μακρυγιάννης έγραφε όπως άκουγε τις λέξεις, χωρίς σημεία στίξης. Τα
> αποσπάσματα εδώ είναι η μεταγραφή του Γ. Βλαχογιάννη (1907), όπως είναι στη
> Βικιθήκη, σε μονοτονικό. Οι τύποι και η σύνταξη είναι του Μακρυγιάννη· η
> στίξη και η ορθογραφία είναι του εκδότη.

## «Δεν μπόρεσα να γράψω γλυκώτερα»

Ο πρόλογος του έργου απευθύνεται στους «αδελφούς αναγνώστες»:

> Γράφοντας αυτά τα αίτια και τις περίστασες, οπού φέραμεν τον όλεθρον της
> πατρίδας μας όλοι μας, τότε ως έχοντας και εγώ μερίδιον εις αυτείνη την
> πατρίδα και κοινωνία, γράφω με πολλή αγανάχτησιν αναντίον των αιτίων, όχι
> να ’χω καμμιά ιδιαίτερη κακία αναντίον τους, αλλά ο ζήλος πατρίδος μου
> δίνει αυτείνη την αγανάχτησιν και δεν μπόρεσα να γράψω γλυκώτερα.
>
> — Ι. Μακρυγιάννης, *Απομνημονεύματα*, Πρόλογος (μεταγραφή Γ. Βλαχογιάννη)

Η γλώσσα του δεν μοιάζει με κανενός λογίου της εποχής:

- **Τύποι της ομιλούμενης, της Ρούμελης**: «αναντίον» (εναντίον),
  «αυτείνη» (αυτή), «οπού» (που), «περίστασες».
- **Μείξη**: δίπλα στους λαϊκούς τύπους, καταλήξεις που άκουγε στα επίσημα
  έγγραφα: «αγανάχτησιν», «μερίδιον», «φέραμεν».
- **Μακριές περίοδοι** που προχωρούν με «και… και…», όπως όταν μιλάμε.
- **Αμεσότητα**: απευθύνεται στον αναγνώστη, θυμώνει, παραδέχεται τις
  αδυναμίες του («είμαι αγράμματος»).

Αυτή η γλώσσα ήταν ο λόγος που ο **Γιώργος Σεφέρης** τον θαύμαζε ως έναν
από τους σημαντικότερους πεζογράφους της νεότερης Ελλάδας: δεν έμαθε «σωστά»
ελληνικά, και γι' αυτό έγραψε **ζωντανά**.

### Παράδειγμα 1: «Εμείς» ή «εγώ»; Διάβασε το πιο γνωστό χωρίο του Μακρυγιάννη.

1. **Το κείμενο.**
   > Ξέρετε πότε να λέγη ο καθείς «εγώ»; Όταν αγωνιστή μόνος του και φκειάση,
   > ή χαλάση, να λέγη εγώ· όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκειάνουν, τότε να
   > λένε «εμείς». Είμαστε εις το «εμείς» κι’ όχι εις το «εγώ».
   >
   > — *Απομνημονεύματα*, Επίλογος (μεταγραφή Γ. Βλαχογιάννη)
2. **Η μορφή.** Ξεκινά με **ερώτηση** προς τον αναγνώστη, σαν να μιλά σε
   συντρόφους. Απαντά με δύο περιπτώσεις που **αντιθέτει** (μόνος / πολλοί),
   και κλείνει με μια φράση σαν **παροιμία**, που μένει στη μνήμη.
3. **Το περιεχόμενο.** Δεν περιγράφει ένα γεγονός· βγάζει ένα **δίδαγμα**: την
   ελευθερία την κέρδισαν όλοι μαζί, άρα κανείς δεν δικαιούται να την
   «οικειοποιηθεί». Λίγο πριν έχει πει ότι την πατρίδα «την έχομεν όλοι μαζί,
   και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί».
4. **Γιατί το γράφει.** Είναι απάντηση σε όσους, κατά τη γνώμη του, πήραν τις
   τιμές και τα αξιώματα για τον εαυτό τους. **Συμπέρασμα:** εδώ ο
   Μακρυγιάννης δεν δίνει μαρτυρία· δίνει **κρίση**. Και τα δύο είναι
   απομνημονεύματα, αλλά ο αναγνώστης πρέπει να τα ξεχωρίζει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μαρτυρία ή κρίση;*

## Δύο ακόμη φωνές

Δεν έγραψαν μόνο στρατιωτικοί. Η **Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου**
(1801–1832), από τη Ζάκυνθο, έγραψε την **«Αυτοβιογραφία»** της: τη ζωή ενός
κοριτσιού αρχοντικής οικογένειας που δεν της επέτρεπαν να βγαίνει από το
σπίτι, και που έμαθε μόνη της γλώσσες και γράμματα. Είναι από τα πρώτα
κείμενα Ελληνίδας συγγραφέα. Ο **Παναγής Σκουζές** περιέγραψε την Αθήνα της
Τουρκοκρατίας και τη σκληρή εξουσία του Χατζή Αλή Χασεκή. Τρεις διαφορετικοί
άνθρωποι, τρεις «πρώτοι πρόσωποι» που μας δείχνουν πράγματα που κανένα
επίσημο έγγραφο δεν έγραψε.

> **Κλειδί**
>
> Τα **απομνημονεύματα** είναι πρωτοπρόσωπη αφήγηση γεγονότων που έζησε ο
> συγγραφέας, γραμμένη αργότερα. Είναι **μαρτυρία** αλλά και **επιχείρημα**:
> ο συγγραφέας θυμάται, επιλέγει, κρίνει. Ο **Μακρυγιάννης** (1797–1864) έμαθε
> γράμματα μεγάλος, έγραψε από το **1829** ως το **1850** σε μια ζωντανή
> **προφορική** γλώσσα, και τα Απομνημονεύματά του εκδόθηκαν μόλις το
> **1907** από τον Βλαχογιάννη. Τα διαβάζουμε με θαυμασμό για τη φωνή τους, και
> με κριτική ματιά για τις κρίσεις τους.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα απομνημονεύματα **δεν** είναι αντικειμενική ιστορία. Ο Μακρυγιάννης γράφει
> με «αγανάχτησιν», όπως λέει ο ίδιος, για ανθρώπους με τους οποίους
> συγκρούστηκε, όπως ο Κωλέττης. Όταν θες να μάθεις τι έγινε, συγκρίνεις με
> άλλες πηγές· όταν θες να μάθεις πώς το έζησε ένας αγωνιστής, δεν υπάρχει
> καλύτερη πηγή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Απομνημονεύματα**: πρώτο πρόσωπο, γεγονότα που έζησε ο συγγραφέας,
>   γραμμένα αργότερα, υποκειμενική ματιά.
> - **Μακρυγιάννης** (1797–1864): γράφει από τις 26 Φεβρουαρίου **1829**
>   (Άργος) ως το **1850**· πρώτη έκδοση **1907**, Γ. Βλαχογιάννης.
> - **Γλώσσα**: ομιλούμενη της Ρούμελης, μείξη με λόγιες καταλήξεις, μακριές
>   περίοδοι, αμεσότητα.
> - «Είμαστε εις το «εμείς» κι’ όχι εις το «εγώ»».
> - Άλλες φωνές: **Μουτζάν-Μαρτινέγκου** («Αυτοβιογραφία»), **Σκουζές**.

## Ερωτήσεις

1. Τι ξεχωρίζει τα απομνημονεύματα από ένα βιβλίο ιστορίας για την ίδια εποχή;
   - Τα γράφει σε πρώτο πρόσωπο κάποιος που έζησε τα γεγονότα
   - Τα γράφει ιστορικός που συγκρίνει πολλές πηγές, χρόνια μετά
   - Είναι πάντα γραμμένα σε στίχους, για να τα θυμάται ο λαός
   - Γράφονται την ίδια μέρα με τα γεγονότα, σαν ημερολόγιο
2. Πότε και πού άρχισε ο Μακρυγιάννης να γράφει, όπως μας λέει ο ίδιος;
   - Στο Άργος, στις 26 Φεβρουαρίου 1829
   - Στο Μεσολόγγι, την άνοιξη του 1826
   - Στην Αθήνα, μετά τη 3η Σεπτεμβρίου 1843
   - Στη Βιέννη, όπου σπούδασε το 1820
3. Γιατί τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη έγιναν γνωστά μόλις το 1907;
   - Το χειρόγραφο έμενε κρυμμένο ώσπου το εξέδωσε ο Βλαχογιάννης
   - Το κράτος τα είχε απαγορεύσει με νόμο ως το τέλος του 19ου αιώνα
   - Ο Μακρυγιάννης τα έγραψε στα γηρατειά του, λίγο πριν από το 1907
   - Γράφτηκαν στα ιταλικά και χρειάστηκε χρόνος για να μεταφραστούν
4. Ποιο γνώρισμα ΔΕΝ ταιριάζει στη γλώσσα του Μακρυγιάννη;
   - Αυστηρή καθαρεύουσα με αρχαίους τύπους σε κάθε πρόταση
   - Λαϊκοί τύποι της Ρούμελης, όπως «αναντίον» και «αυτείνη»
   - Μακριές περίοδοι που προχωρούν με «και… και…», σαν προφορικές
   - Λόγιες καταλήξεις ανάμεσα, όπως «αγανάχτησιν» και «μερίδιον»
5. Στον Πρόλογο ο Μακρυγιάννης λέει ότι «δεν μπόρεσα να γράψω γλυκώτερα». Τι παραδέχεται;
   - Ότι γράφει με θυμό, από αγάπη για την πατρίδα, και όχι ουδέτερα
   - Ότι δεν ήξερε αρκετά καλά γράμματα για να γράψει ποίηση
   - Ότι ο εκδότης άλλαξε το κείμενό του και το έκανε πιο σκληρό
   - Ότι οι εχθροί του είχαν δίκιο και ζητά συγγνώμη από αυτούς
6. Τι εννοεί ο Μακρυγιάννης με το «Είμαστε εις το «εμείς» κι’ όχι εις το «εγώ»»;
   - Η ελευθερία ήταν έργο όλων, και κανείς δεν την κέρδισε μόνος
   - Οι αγωνιστές έπρεπε να γράφουν τα απομνημονεύματά τους όλοι μαζί
   - Οι Έλληνες δεν πρέπει να ψηφίζουν ο καθένας χωριστά, αλλά ομαδικά
   - Ο ίδιος δεν έκανε τίποτα σημαντικό στον Αγώνα και δεν θέλει τιμές
7. Ένας ιστορικός θέλει να μάθει αν ο Κωλέττης ήταν καλός πρωθυπουργός. Πώς πρέπει να χρησιμοποιήσει τον Μακρυγιάννη;
   - Ως μία μαρτυρία με έντονη θέση, που τη συγκρίνει με άλλες πηγές
   - Ως την τελική απάντηση, γιατί ο Μακρυγιάννης ήταν αυτόπτης μάρτυρας
   - Καθόλου, γιατί ένας αγράμματος δεν μπορεί να είναι αξιόπιστη πηγή
   - Μόνο για τη γλώσσα του, γιατί όσα λέει για πρόσωπα είναι επινοήσεις
8. Γιατί η «Αυτοβιογραφία» της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου έχει ιδιαίτερη θέση;
   - Είναι από τα πρώτα κείμενα Ελληνίδας, για μια ζωή κλεισμένη στο σπίτι
   - Είναι η πρώτη ιστορία της Επανάστασης γραμμένη από στρατηγό του Αγώνα
   - Είναι γραμμένη στην κρητική διάλεκτο, όπως ο Ερωτόκριτος του Κορνάρου
   - Είναι η πρώτη μετάφραση στα ελληνικά ενός γαλλικού μυθιστορήματος

## Ασκήσεις

1. Ποιος εξέδωσε πρώτος τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, και ποια χρονιά;
2. Εξήγησε γιατί τα απομνημονεύματα είναι υποκειμενικό κείμενο, ακόμη κι όταν ο συγγραφέας λέει την αλήθεια όπως την ξέρει.
3. «Αφού λοιπόν καταγίνηκα ένα δυο μήνες να μάθω ετούτα τα γράμματα οπού βλέπετε, εφαντάστηκα να γράψω τον βίον μου, όσα έπραξα εις την μικρή μου ηλικία και όσα εις την κοινωνία, όταν ήρθα σε ηλικία, και όσα δια την πατρίδα μου […]» — Ι. Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, Εισαγωγή (μεταγραφή Γ. Βλαχογιάννη). Τι μαθαίνουμε για τον συγγραφέα, και ποια γνωρίσματα της γλώσσας του βλέπεις;
4. Ο Μακρυγιάννης δεν ήταν ούτε ιστορικός ούτε λογοτέχνης. Αξίζει το έργο του να διδάσκεται στη Λογοτεχνία; Κρίνε με επιχειρήματα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/memoirs
