# Η Επτανησιακή Σχολή

> Σολωμός, Κάλβος, Βαλαωρίτης: η ποίηση των Ιονίων και η δημοτική γλώσσα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/heptanese

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί τα Επτάνησα, που δεν έζησαν την οθωμανική κυριαρχία όπως η υπόλοιπη Ελλάδα, έδωσαν την πρώτη μεγάλη ποίηση του 19ου αιώνα.
- Να γνωρίζεις τον Σολωμό ως κέντρο της Επτανησιακής Σχολής και να διαβάζεις ένα απόσπασμα από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους».
- Να ξεχωρίζεις τον Κάλβο από τον Σολωμό σε μορφή και γλώσσα, με παράδειγμα την ωδή «Εις Πάργαν».
- Να αναγνωρίζεις στον Βαλαωρίτη τη συνάντηση της λόγιας ποίησης με το δημοτικό τραγούδι.

## Ένα κομμάτι Ελλάδας με άλλη ιστορία

Τα **Επτάνησα** έζησαν διαφορετικά από την υπόλοιπη Ελλάδα. Για αιώνες
ήταν **βενετικά**, ως το 1797. Ακολούθησαν οι Γάλλοι, η **Επτάνησος
Πολιτεία** (1800), ξανά οι Γάλλοι και, από το 1815, η **βρετανική
προστασία**. Το **1864** ενώθηκαν με την Ελλάδα. Οι μορφωμένοι Επτανήσιοι
σπούδαζαν στην **Ιταλία** και μιλούσαν ιταλικά όσο και ελληνικά.

Εκεί, από τα τέλη του 18ου ως το τέλος του 19ου αιώνα, άνθισε η
**Επτανησιακή Σχολή**. Τα γνωρίσματά της:

|             |                                                                                            |
| ----------- | ------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Γλώσσα**  | Σχεδόν πάντα η **δημοτική**, και με θεωρία που την υποστήριζε.                             |
| **Πρότυπα** | Η **ιταλική** ποίηση και ο ευρωπαϊκός **ρομαντισμός**.                                     |
| **Θέματα**  | Η **πατρίδα** και ο Αγώνας, η **φύση**, η θρησκεία, η εξιδανικευμένη γυναίκα και ο έρωτας. |
| **Τέχνη**   | Μεγάλη φροντίδα στη μορφή και στον στίχο: η ποίηση ως υψηλή, σχεδόν ιερή, τέχνη.           |

Κέντρο της είναι ο **Σολωμός**. Γύρω του, και μετά από αυτόν, έγραψαν
πολλοί: ο σατιρικός **Ανδρέας Λασκαράτος** από την Κεφαλονιά, ο
**Λορέντζος Μαβίλης** με τα σονέτα του. Δύο μεγάλοι όμως στέκονται **έξω**
από τον κύκλο του Σολωμού: ο **Κάλβος** και ο **Βαλαωρίτης**.

## Ο Σολωμός: από τον «Ύμνο» στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους»

Ο **Διονύσιος Σολωμός** (1798–1857) γεννήθηκε στη Ζάκυνθο και σπούδασε στην
Ιταλία. Τα πρώτα του ποιήματα τα έγραψε στα ιταλικά. Γύρισε στην ελληνική
γλώσσα, και μάλιστα στη **δημοτική**, που έπρεπε σχεδόν να τη μάθει ξανά ως
γλώσσα της ποίησης. Τον Μάιο του **1823**, μέσα στην Επανάσταση, έγραψε τον
**«Ύμνο εις την Ελευθερίαν»**, 158 τετράστιχες στροφές. Οι πρώτες 24
καθιερώθηκαν ως **εθνικός ύμνος** το **1865**. Το 1824 έγραψε τον
**«Διάλογο»**, όπου υπερασπίζεται τη δημοτική απέναντι σε έναν
«σοφολογιότατο».

*Πορτρέτο του Διονυσίου Σολωμού από άγνωστο ζωγράφο του 19ου αιώνα, στο Μουσείο Μπενάκη. Διάβασε τι γράφει κάτω από το όνομα: «εθνικός της Ελλάδος ποιητής». Τον τίτλο αυτό τον κέρδισε με τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν».*

Από το 1828 έζησε στην **Κέρκυρα** και δούλευε χρόνια πάνω στα ίδια
ποιήματα, χωρίς να τα τελειώνει. Το σημαντικότερο είναι οι **«Ελεύθεροι
Πολιορκημένοι»**, για την πολιορκία και την **Έξοδο του Μεσολογγίου**
(1826). Σώζεται σε **τρία σχεδιάσματα**, όλα σε αποσπάσματα. Τα εξέδωσε
μετά τον θάνατό του, το **1859**, ο μαθητής του **Ιάκωβος Πολυλάς**, που
μετέφρασε και τις ιταλικές σημειώσεις του ποιητή.

Η ιδέα του έργου: οι πολιορκημένοι είναι **ελεύθεροι**, γιατί νικούν μέσα
τους κάθε πειρασμό: την πείνα, τον φόβο, ακόμη και την ομορφιά της φύσης
που τους καλεί να ζήσουν. Γι' αυτό η πιο λαμπερή άνοιξη της ελληνικής
ποίησης βρίσκεται σε ποίημα για μια πόλη που πεθαίνει.

### Παράδειγμα 1: Γιατί η άνοιξη είναι «πειρασμός» για τους πολιορκημένους;

1. **Το κείμενο.** Το απόσπασμα έχει τον τίτλο «Ο Πειρασμός»:
   > Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη,\
   > Κι’ η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα,\
   > Και μες στη σκιά που φούντωσε και κλει δροσιές και μόσχους\
   > Ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος.
   >
   > — Δ. Σολωμός, «Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», Σχεδίασμα Γ΄, απόσπ. 6 (έκδ. Ι. Πολυλά, κείμενο της Βικιθήκης)
2. **Οι εικόνες.** Ο Έρωτας και ο Απρίλης **χορεύουν**: προσωποποίηση. Η φύση
   βρίσκει «την καλή και τη γλυκιά της ώρα». Σκιά, δροσιές, μόσχοι (μυρωδιές), ένα
   κελάηδημα «ανάκουστο» και «λιποθυμισμένο». Όλες οι αισθήσεις
   γεμίζουν ζωή.
3. **Το πλαίσιο.** Όλα αυτά τα βλέπουν άνθρωποι που πεινούν και ξέρουν ότι σε
   λίγες μέρες μάλλον θα πεθάνουν. Η ομορφιά της άνοιξης τους λέει: «παραδοθείτε
   και ζήστε». Γι' αυτό είναι **πειρασμός**.
4. **Το συμπέρασμα.** Όσο πιο όμορφη η φύση, τόσο πιο μεγάλη η θυσία όσων δεν
   υποχωρούν. Ο Σολωμός δεν περιγράφει μάχες· δείχνει την **εσωτερική**
   μάχη. Και το κάνει σε ανομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο, τον στίχο του
   δημοτικού τραγουδιού, ανεβασμένο σε υψηλή τέχνη.

Λίγο πιο κάτω, οι πολιορκημένοι είναι έτοιμοι για την Έξοδο:

> Είν’ έτοιμα στην άσπονδη πλημύρα των αρμάτων\
> Δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κι’ ελεύθεροι να μείνουν\
> Εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το χάρο.
>
> — Σχεδίασμα Γ΄, απόσπ. 13

Ελεύθεροι θα μείνουν **έτσι κι αλλιώς**: όσοι περάσουν, με τους αδελφούς
τους· όσοι πέσουν, με τον θάνατο.

## Ο Κάλβος: η μοναχική φωνή

Ο **Ανδρέας Κάλβος** (1792–1869) γεννήθηκε κι αυτός στη Ζάκυνθο, αλλά
έζησε στην Ιταλία, στην Ελβετία, στο Λονδίνο, στην Κέρκυρα και πέθανε στην
Αγγλία. Έγραψε μόνο **είκοσι ωδές**: δέκα στη **«Λύρα»** (Γενεύη, **1824**)
και δέκα στα **«Λυρικά»** (Παρίσι, **1826**). Όλες είναι για τον Αγώνα και
την ελευθερία. Στη «Λύρα» βρίσκεται και η ωδή **«Εις Πάργαν»**, για τους
Παργινούς του 1819, που τους γνώρισες στο δημοτικό τραγούδι:

> Τὰ συνήθη χωράφια\
> ἀφίνοντες ἐφύγατε\
> τὸν ζυγόν, προτιμῶντες\
> τὴν πικρὰν ξενιτείαν\
> καὶ τὴν πενίαν.
>
> — Α. Κάλβος, «Εις Πάργαν», στροφή ιε΄ (Η Λύρα, 1824· κείμενο της Βικιθήκης)

Τίποτα δεν μοιάζει με τον Σολωμό:

- **Στροφή πέντε στίχων**: τέσσερις επτασύλλαβοι και ένας πεντασύλλαβος
  στο τέλος, που κλείνει σαν καμπάνα («καὶ τὴν πενίαν»).
- **Χωρίς ομοιοκαταληξία.**
- **Γλώσσα μικτή**: λόγιες λέξεις και καταλήξεις («ἀφίνοντες»,
  «ξενιτείαν», «πενίαν») δίπλα σε λέξεις της ομιλούμενης.
- Ύφος **υψηλό**, αυστηρό, με εικόνες από την αρχαία ποίηση.

Στην εποχή του ο Κάλβος διαβάστηκε λίγο. Τον ανακάλυψαν ξανά οι ποιητές του
20ού αιώνα, που είδαν στη μοναχική του φωνή κάτι σύγχρονο.

## Ο Βαλαωρίτης: ο λόγιος που ακούει το τραγούδι

Ο **Αριστοτέλης Βαλαωρίτης** (1824–1879), από τη Λευκάδα, ήταν και
**πολιτικός**: βουλευτής στην Ιόνιο Βουλή, υπέρ της Ένωσης, και μετά το 1864
αντιπρόσωπος των Επτανήσων στην ελληνική Εθνοσυνέλευση. Η ποίησή του παίρνει θέματα από τους κλέφτες και
τον Αγώνα, και μιλά με τη φωνή του **δημοτικού τραγουδιού**. Στο «Ο Δήμος
και το καριοφίλι του» ένας γέρος κλέφτης πεθαίνει:

> Ἐγέρασα, μωρὲς παιδιά. Πενήντα χρόνους κλέφτης\
> τὸν ὕπνο δὲν ἐχόρτασα, καὶ τώρ’ ἀποσταμένος\
> θέλω νὰ πάω νὰ κοιμηθῶ. \[…]
>
> — Α. Βαλαωρίτης, «Ο Δήμος και το καριοφίλι του» (κείμενο της Βικιθήκης)

Ο θάνατος είναι «ύπνος», ο κλέφτης μιλά στα παιδιά του, η φύση θα
πενθήσει μαζί του: όλα αυτά είναι μοτίβα του κλέφτικου τραγουδιού. Ο
Βαλαωρίτης όμως τα απλώνει, τα στολίζει, προσθέτει λεπτομέρειες. Είναι η
**ρομαντική** εκδοχή του δημοτικού τραγουδιού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σολωμός, Κάλβος ή Βαλαωρίτης;*

> **Κλειδί**
>
> Η **Επτανησιακή Σχολή** είναι η πρώτη μεγάλη ποίηση του νεότερου
> ελληνισμού, και γράφτηκε στη **δημοτική**. Ο **Σολωμός** την ανεβάζει σε
> υψηλή τέχνη: ο «Ύμνος» (1823) γίνεται εθνικός ύμνος, και οι «Ελεύθεροι
> Πολιορκημένοι» δείχνουν την ελευθερία ως **εσωτερική** νίκη. Ο **Κάλβος**,
> έξω από τον κύκλο του, γράφει είκοσι αυστηρές ωδές σε δική του στροφή και
> μικτή γλώσσα. Ο **Βαλαωρίτης** παντρεύει τη ρομαντική ποίηση με τη φωνή του
> **κλέφτικου τραγουδιού**.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» **δεν** είναι ένα τελειωμένο ποίημα που
> χάθηκε. Ο Σολωμός δεν το τελείωσε ποτέ. Αυτό που διαβάζουμε είναι
> αποσπάσματα από τρία σχεδιάσματα, με πεζά κομμάτια που είναι μετάφραση των
> ιταλικών σημειώσεών του από τον Πολυλά. Το ποίημα όπως το ξέρουμε είναι και
> έργο του εκδότη του.

> **Θυμήσου**
>
> - **Επτάνησα**: βενετικά ως το 1797, βρετανική προστασία από το 1815,
>   **Ένωση 1864**.
> - **Γνωρίσματα**: δημοτική, ιταλικά πρότυπα, ρομαντισμός, πατρίδα, φύση,
>   φροντίδα της μορφής.
> - **Σολωμός** (1798–1857): «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» (1823), «Διάλογος»
>   (1824), «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» σε τρία σχεδιάσματα· έκδοση Πολυλά 1859.
> - **Κάλβος** (1792–1869): 20 ωδές, «Λύρα» 1824 και «Λυρικά» 1826·
>   πεντάστιχη στροφή, μικτή γλώσσα. «Εις Πάργαν».
> - **Βαλαωρίτης** (1824–1879): «Ο Δήμος και το καριοφίλι του»· κλέφτικο
>   τραγούδι με ρομαντικό χρώμα.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η πρώτη μεγάλη ποίηση του 19ου αιώνα γράφτηκε στα Επτάνησα;
   - Είχαν άλλη ιστορία, βενετική και βρετανική, και ζωντανή επαφή με την Ιταλία
   - Τα νησιά ήταν τότε η πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους και είχαν το πανεπιστήμιο
   - Εκεί έζησαν οι μεγάλοι ποιητές της κρητικής λογοτεχνίας, ο Κορνάρος και ο Χορτάτσης
   - Τα νησιά απαγόρευσαν την καθαρεύουσα με νόμο, και οι ποιητές ήταν υποχρεωμένοι
2. Ποια γλώσσα χρησιμοποιεί σχεδόν πάντα η Επτανησιακή Σχολή;
   - Τη δημοτική
   - Την καθαρεύουσα
   - Τα ιταλικά
   - Την κρητική
3. Τι ισχύει για τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού;
   - Γράφτηκε το 1823 και οι πρώτες στροφές του έγιναν εθνικός ύμνος
   - Γράφτηκε μετά την Ένωση του 1864 για να γιορτάσει τα Επτάνησα
   - Είναι ωδή σε πεντάστιχες στροφές χωρίς καμία ομοιοκαταληξία
   - Τον εξέδωσε ο Πολυλάς το 1859 από τα χαρτιά που άφησε ο ποιητής
4. Γιατί οι πολιορκημένοι του Μεσολογγίου λέγονται «ελεύθεροι» στο ποίημα του Σολωμού;
   - Γιατί νικούν μέσα τους την πείνα, τον φόβο και τον πειρασμό
   - Γιατί τελικά έσπασαν την πολιορκία και σώθηκαν όλοι στην Έξοδο
   - Γιατί οι Οθωμανοί τους άφησαν να φύγουν με τα όπλα, χωρίς μάχη
   - Γιατί το Μεσολόγγι ήταν ήδη ελεύθερη πόλη του ελληνικού κράτους
5. Στο απόσπασμα «Ο Πειρασμός» η άνοιξη είναι όμορφη. Γιατί αυτό κάνει πιο δύσκολη τη θέση των πολιορκημένων;
   - Τους καλεί στη ζωή, την ώρα που έχουν αποφασίσει να μην παραδοθούν
   - Η άνοιξη φέρνει βροχές, που χαλούν την πυρίτιδα και τα όπλα τους
   - Οι εχθροί κρύβονται πίσω από τα δέντρα που μόλις φούντωσαν
   - Η άνοιξη τους θυμίζει ότι η Επανάσταση έχει ήδη τελειώσει
6. Ποια περιγραφή ταιριάζει στη στροφή των ωδών του Κάλβου;
   - Πέντε στίχοι χωρίς ομοιοκαταληξία, με τον τελευταίο πιο σύντομο
   - Δύο ομοιοκατάληκτοι δεκαπεντασύλλαβοι, όπως στον Ερωτόκριτο
   - Τέσσερις στίχοι με ομοιοκαταληξία, όπως στον «Ύμνο» του Σολωμού
   - Δεκατέσσερις στίχοι σε σονέτο, όπως στα ποιήματα του Μαβίλη
7. Το δημοτικό τραγούδι «Της Πάργας» και η ωδή «Εις Πάργαν» του Κάλβου μιλούν για το ίδιο γεγονός. Ποια διαφορά τους είναι σωστή;
   - Το τραγούδι είναι ανώνυμο και απλό· η ωδή έχει ποιητή και λόγιο ύφος
   - Το τραγούδι είναι για το 1819, η ωδή για την καταστροφή της Πάργας το 1669
   - Το τραγούδι κατηγορεί τους Παργινούς, ενώ η ωδή τους κατηγορεί ακόμη πιο σκληρά
   - Το τραγούδι είναι σε στροφές πέντε στίχων, ενώ η ωδή είναι σε δεκαπεντασύλλαβο
8. Τι κοινό έχει «Ο Δήμος και το καριοφίλι του» του Βαλαωρίτη με τα κλέφτικα τραγούδια;
   - Ο κλέφτης που πεθαίνει μιλά στα παιδιά του, και ο θάνατος είναι «ύπνος»
   - Είναι κι αυτό ανώνυμο και ζούσε στο στόμα του λαού πριν γραφτεί
   - Είναι γραμμένο σε πεντάστιχες στροφές με λόγια γλώσσα, όπως οι ωδές
   - Διηγείται την πολιορκία του Μεσολογγίου, όπως οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι»

## Ασκήσεις

1. Ποιο ποίημα του Σολωμού έγινε εθνικός ύμνος, και ποια χρονιά γράφτηκε;
2. Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» σώζονται μόνο σε αποσπάσματα. Εξήγησε γιατί, και τι σημαίνει αυτό για το κείμενο που διαβάζουμε.
3. «Ἐγέρασα, μωρὲς παιδιά. Πενήντα χρόνους κλέφτης / τὸν ὕπνο δὲν ἐχόρτασα, καὶ τώρ’ ἀποσταμένος / θέλω νὰ πάω νὰ κοιμηθῶ. Ἐστέρεψ’ ἡ καρδιά μου. / Βρύση τὸ αἷμα τὄχυσα σταλαματιὰ δὲ μένει.» — Α. Βαλαωρίτης, «Ο Δήμος και το καριοφίλι του» (κείμενο της Βικιθήκης). Ποια στοιχεία θυμίζουν δημοτικό τραγούδι, και τι δείχνει ότι είναι έργο λόγιου ποιητή;
4. Για τους Παργινούς του 1819 έγραψαν και ο ανώνυμος λαϊκός ποιητής και ο Κάλβος. Ποιος τρόπος πιστεύεις ότι μεταδίδει καλύτερα τον πόνο τους; Κρίνε με επιχειρήματα από όσα διάβασες.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/heptanese
