# Η γενιά του '30 και ο μοντερνισμός

> Υπερρεαλισμός, πεζόμορφο ποίημα και η νέα ποίηση, σε σύντομα παραθέματα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/generation-30

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν η Γενιά του '30 και τι άλλαξε στην ελληνική λογοτεχνία με τον μοντερνισμό.
- Να ορίζεις τον υπερρεαλισμό, τον ελεύθερο στίχο και το πεζόμορφο ποίημα, και να τα ξεχωρίζεις μεταξύ τους.
- Να συνδέεις τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Ρίτσο, τον Εμπειρίκο και τον Εγγονόπουλο με ένα βασικό έργο και ένα γνώρισμα του καθενός.
- Να σχολιάζεις ένα σύντομο παράθεμα και να δείχνεις τι το κάνει μοντέρνο.

## Μια καινούργια αρχή μετά το 1922

Η **Μικρασιατική καταστροφή** του 1922 έκλεισε μια ολόκληρη εποχή. Η Μεγάλη
Ιδέα κατέρρευσε, ένα εκατομμύριο και πλέον πρόσφυγες ήρθαν στην Ελλάδα, και
η μελαγχολία της γενιάς του 1920, που είδες στην προηγούμενη ενότητα, έμοιαζε
να είναι η μόνη φωνή που απέμενε.

Γύρω στο **1930** εμφανίζεται μια νέα ομάδα συγγραφέων, που αργότερα ονομάστηκε
**Γενιά του '30**. Οι περισσότεροι γεννήθηκαν γύρω στο 1900–1910. Ο πεζογράφος
**Γιώργος Θεοτοκάς** έγραψε το 1929 ένα δοκίμιο-μανιφέστο, το *Ελεύθερο
πνεύμα*: ζητούσε από τη λογοτεχνία να ανοιχτεί στην Ευρώπη, να αφήσει την
ηθογραφία και τη μιζέρια, να τολμήσει. Η γενιά αυτή έφερε στην Ελλάδα τον
**μοντερνισμό**.

> **Γιατί εδώ μόνο λίγοι στίχοι**
>
> Οι ποιητές της ενότητας πέθαναν μετά το 1955, άρα τα έργα τους
> προστατεύονται ακόμα από τα πνευματικά δικαιώματα. Γι' αυτό η ενότητα εξηγεί
> με δικά της λόγια και παραθέτει μόνο έναν ή δύο στίχους για σχολιασμό. Τα
> ποιήματα ολόκληρα θα τα βρεις στο σχολικό σου βιβλίο ή στις εκδόσεις των
> ποιητών.

## Τι είναι ο μοντερνισμός

**Μοντερνισμός** λέγεται το μεγάλο κίνημα της ευρωπαϊκής τέχνης στις πρώτες
δεκαετίες του 20ού αιώνα. Οι μοντερνιστές πίστευαν ότι ο κόσμος είχε αλλάξει
τόσο, με τον Μεγάλο Πόλεμο, τις πόλεις, τις μηχανές, ώστε οι παλιές φόρμες
δεν μπορούσαν πια να τον πουν. Στην ποίηση αυτό σήμαινε:

- **Ελεύθερο στίχο** αντί για μέτρο και ομοιοκαταληξία.
- **Εικόνες** που μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη χωρίς εξηγήσεις, και ο
  αναγνώστης τις συνδέει μόνος του.
- Λόγο **πυκνό και αινιγματικό**, που δεν τα λέει όλα.
- Τον αρχαίο μύθο και την ιστορία όχι ως στολίδι, αλλά ως **καθρέφτη** του
  σήμερα.

Ταυτόχρονα, η Γενιά του '30 αναζήτησε την **ελληνικότητα**: τι σημαίνει να
είσαι Έλληνας, όχι μέσα από τα μνημεία μόνο, αλλά μέσα από το φως, το τοπίο, τη
λαϊκή παράδοση.

## Πέντε ποιητές

**Γιώργος Σεφέρης** (1900–1971). Ξεκίνησε με την ομοιοκατάληκτη *Στροφή*
(1931) και πέρασε στον ελεύθερο στίχο με το *Μυθιστόρημα* (1935). Ήταν
διπλωμάτης. Η ποίησή του είναι λιτή, χαμηλόφωνη, και διαβάζει την Ελλάδα του
σήμερα μέσα από τους αρχαίους μύθους. Το **1963** έγινε ο πρώτος Έλληνας που
πήρε το **Νόμπελ Λογοτεχνίας**. Ένας στίχος του από ποίημα του καλοκαιριού
του 1936, «Με τον τρόπο του Γ. Σ.», έγινε από τους πιο γνωστούς της ελληνικής
ποίησης:

> Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει.
>
> — Γιώργος Σεφέρης, «Με τον τρόπο του Γ. Σ.» (1936), όπως στην Πύλη για την ελληνική γλώσσα

### Παράδειγμα 1: Τι κάνει μοντέρνο τον στίχο «Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει»;

1. **Τι θα περίμενες.** Στην πατριωτική ποίηση του 19ου αιώνα η πατρίδα είναι
   ένδοξη, μητέρα, κάτι που υμνείς. Ένας τέτοιος στίχος θα έλεγε ότι η Ελλάδα σε
   γεμίζει υπερηφάνεια.
2. **Τι λέει.** Η Ελλάδα «πληγώνει». Ο ποιητής δεν σταματά να την αγαπά, αφού τη
   σκέφτεται όπου κι αν πάει, αλλά η αγάπη αυτή πονά: η χώρα της εποχής του δεν
   μοιάζει με αυτό που θα μπορούσε να είναι.
3. **Η μορφή.** Ένας μακρύς στίχος χωρίς ομοιοκαταληξία, με φυσική σύνταξη, σαν
   φράση που λέει κάποιος σε φίλο του. Δεν υπάρχουν επίθετα ούτε στολίδια.
4. **Το συμπέρασμα.** Μοντέρνο είναι εδώ και το **βλέμμα** και η **φωνή**: μια
   σύνθετη, πικρή αγάπη για την πατρίδα στη θέση του ύμνου, ειπωμένη σε
   χαμηλό, καθημερινό τόνο, σε ελεύθερο στίχο.

**Οδυσσέας Ελύτης** (1911–1996). Η ποίηση του **φωτός** και του **Αιγαίου**.
Πρώτη του συλλογή οι *Προσανατολισμοί* (1940). Στο *Ήλιος ο πρώτος* (1943),
μέσα στην Κατοχή, γράφει για τον ήλιο και τη χαρά της ζωής, σαν απάντηση στο
σκοτάδι. Ένα ποίημά του ξεκινά:

> Πίνοντας ήλιο κορινθιακό\
> Διαβάζοντας τα μάρμαρα
>
> — Οδυσσέας Ελύτης, «Πίνοντας ήλιο κορινθιακό», *Ήλιος ο πρώτος* (1943)

Ο ήλιος δεν φαίνεται, **πίνεται**· τα μάρμαρα δεν τα κοιτάζεις, τα
**διαβάζεις**. Οι αισθήσεις ανακατεύονται, όπως στον υπερρεαλισμό, που
επηρέασε τον νεαρό Ελύτη. Το **1979** πήρε κι αυτός το Νόμπελ.

**Γιάννης Ρίτσος** (1909–1990). Τον Μάιο του 1936, σε απεργία στη
Θεσσαλονίκη, σκοτώθηκαν εργάτες, και μια φωτογραφία έδειχνε μια μητέρα να
θρηνεί πάνω από τον γιο της. Ο Ρίτσος έγραψε τον **Επιτάφιο** (1936), ένα
μοιρολόι της μάνας, στον **δεκαπεντασύλλαβο** των δημοτικών τραγουδιών. Τα
αντίτυπα που είχαν απομείνει **κάηκαν δημόσια** στους Στύλους του Ολυμπίου
Διός, όταν ο Μεταξάς έγινε δικτάτορας. Αργότερα τον μελοποίησε ο Μίκης
Θεοδωράκης. Ο Ρίτσος δείχνει ότι η Γενιά του '30 δεν απέρριψε όλη την
παράδοση: τη χρησιμοποίησε για να πει κάτι καινούργιο.

**Ανδρέας Εμπειρίκος** (1901–1975) και **Νίκος Εγγονόπουλος** (1907–1985): οι
δύο μεγάλοι Έλληνες **υπερρεαλιστές**. Ο Εμπειρίκος έγραψε την **Υψικάμινο**
(1935), το πρώτο υπερρεαλιστικό ποιητικό βιβλίο στην Ελλάδα: 63 ποιήματα σε
**πεζή μορφή**. Ο Εγγονόπουλος, που ήταν και ζωγράφος, εξέδωσε το 1938 τη
συλλογή με τον αλλόκοτο τίτλο *Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν*, και το 1944 το
μεγάλο ποίημα *Μπολιβάρ*.

## Τρεις όροι που μπερδεύονται

| Όρος                 | Τι είναι                                                                                                                                                                                                 | Παράδειγμα               |
| -------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------ |
| **Ελεύθερος στίχος** | Στίχοι χωρίς μέτρο και ομοιοκαταληξία· ο ρυθμός από τη σύνταξη και τις παύσεις                                                                                                                           | Σεφέρης, *Μυθιστόρημα*   |
| **Υπερρεαλισμός**    | Κίνημα που ξεκίνησε ο Αντρέ Μπρετόν στο Παρίσι με το **Μανιφέστο του 1924**. Ζητά να μιλήσει το **ασυνείδητο**: όνειρο, **αυτόματη γραφή** χωρίς έλεγχο της λογικής, εικόνες που ενώνουν άσχετα πράγματα | Εμπειρίκος, Εγγονόπουλος |
| **Πεζόμορφο ποίημα** | Ποίημα γραμμένο σε **παραγράφους**, χωρίς στίχους, αλλά με πυκνότητα, εικόνες και ρυθμό ποίησης                                                                                                          | Εμπειρίκος, *Υψικάμινος* |

Ο ένας όρος δεν αποκλείει τον άλλον. Η *Υψικάμινος* είναι ταυτόχρονα
υπερρεαλιστική (στο **περιεχόμενο** και στον τρόπο γραφής) και πεζόμορφη (στη
**μορφή**). Ο Σεφέρης γράφει σε ελεύθερο στίχο, αλλά δεν είναι υπερρεαλιστής.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος όρος;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η δεκαετία που άλλαξε την ποίηση*

> **Κλειδί**
>
> Η **Γενιά του '30** έφερε τον **μοντερνισμό** στην ελληνική λογοτεχνία:
> **ελεύθερο στίχο**, πυκνές εικόνες, μύθο και ιστορία ως καθρέφτη του σήμερα.
> Ο **υπερρεαλισμός** του Εμπειρίκου και του Εγγονόπουλου άφησε το όνειρο και
> το ασυνείδητο να γράψουν. Και όλοι μαζί αναζήτησαν μια νέα **ελληνικότητα**,
> στο φως, στο τοπίο και στη λαϊκή παράδοση.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις τον **ελεύθερο στίχο** με το **πεζόμορφο ποίημα**. Ο ελεύθερος
> στίχος έχει ακόμα στίχους, γραμμές που σπάνε εκεί που θέλει ο ποιητής. Το
> πεζόμορφο ποίημα δεν έχει καθόλου στίχους: γράφεται σε παραγράφους. Και ο
> **υπερρεαλισμός** δεν είναι μορφή: είναι τρόπος να γεννιούνται οι εικόνες,
> και μπορεί να γραφτεί και στις δύο μορφές.

> **Θυμήσου**
>
> - Η **Γενιά του '30** εμφανίζεται μετά το 1922· μανιφέστο της, το *Ελεύθερο
>   πνεύμα* του Θεοτοκά (1929).
> - **Μοντερνισμός**: ελεύθερος στίχος, πυκνές εικόνες χωρίς εξηγήσεις, μύθος
>   ως καθρέφτης του σήμερα.
> - **Σεφέρης**: *Στροφή* (1931), *Μυθιστόρημα* (1935), Νόμπελ 1963.
>   **Ελύτης**: φως και Αιγαίο, *Προσανατολισμοί* (1940), Νόμπελ 1979.
>   **Ρίτσος**: *Επιτάφιος* (1936), σε δεκαπεντασύλλαβο.
> - **Υπερρεαλισμός** (Μπρετόν, 1924): όνειρο, αυτόματη γραφή· **Εμπειρίκος**,
>   *Υψικάμινος* (1935, πεζόμορφα ποιήματα)· **Εγγονόπουλος**.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι γνώρισμα της μοντερνιστικής ποίησης;
   - Αυστηρό μέτρο και ομοιοκαταληξία σε κάθε ζευγάρι στίχων
   - Εικόνες η μία δίπλα στην άλλη, χωρίς εξηγήσεις ανάμεσά τους
   - Περιγραφή των εθίμων ενός χωριού με νοσταλγία για το παρελθόν
   - Επίσημη καθαρεύουσα, για να μοιάζει η ποίηση με την αρχαία
2. Τι ζητά ο υπερρεαλισμός από τον ποιητή;
   - Να περιγράφει την πραγματικότητα όσο πιο πιστά γίνεται
   - Να γράφει μόνο για την ιστορία και τους αρχαίους μύθους
   - Να αφήνει το όνειρο και το ασυνείδητο να μιλήσουν
   - Να ακολουθεί πιστά το μέτρο των δημοτικών τραγουδιών
3. Η «Υψικάμινος» του Εμπειρίκου είναι γραμμένη σε παραγράφους, χωρίς στίχους. Πώς λέγεται αυτή η μορφή;
   - Πεζόμορφο ποίημα
   - Ελεύθερος στίχος
   - Ηθογραφικό διήγημα
   - Ελευθερωμένος στίχος
4. Ποιοι δύο ποιητές της Γενιάς του '30 τιμήθηκαν με το Νόμπελ Λογοτεχνίας;
   - Ο Ρίτσος και ο Εμπειρίκος
   - Ο Εγγονόπουλος και ο Θεοτοκάς
   - Ο Σεφέρης και ο Ελύτης
   - Ο Παλαμάς και ο Καβάφης
5. Σε ποια μορφή έγραψε ο Ρίτσος τον «Επιτάφιο» (1936), και τι δείχνει αυτό;
   - Σε πεζόμορφο ποίημα: ότι ακολουθούσε τον υπερρεαλισμό
   - Σε δεκαπεντασύλλαβο: ότι η γενιά χρησιμοποίησε και την παράδοση
   - Σε αρχαίο εξάμετρο: ότι ήθελε να μιμηθεί τον Όμηρο
   - Σε ελεύθερο στίχο: ότι άφησε κάθε σχέση με τη λαϊκή ποίηση
6. Στον στίχο «Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει» τι είδους αγάπη για την πατρίδα φαίνεται;
   - Μια αγάπη που πονά, γιατί η χώρα δεν είναι αυτό που θα μπορούσε
   - Η αδιαφορία κάποιου που έχει φύγει οριστικά και δεν θα γυρίσει
   - Ένας ύμνος υπερηφάνειας για τη δόξα των αρχαίων προγόνων μας
   - Ο φόβος του ταξιδιώτη για τις κακουχίες του δρόμου και της θάλασσας
7. Ο Ελύτης γράφει «Πίνοντας ήλιο κορινθιακό / Διαβάζοντας τα μάρμαρα». Τι κάνουν αυτές οι εικόνες;
   - Περιγράφουν με ακρίβεια ένα ταξίδι στην αρχαία Κόρινθο
   - Ανακατεύουν τις αισθήσεις: ο ήλιος πίνεται, τα μάρμαρα διαβάζονται
   - Μετρούν δεκαπέντε συλλαβές με τομή, όπως τα δημοτικά τραγούδια
   - Ειρωνεύονται όσους θαυμάζουν τα αρχαία μνημεία της Ελλάδας
8. Τι ζητούσε ο Θεοτοκάς από τη λογοτεχνία στο «Ελεύθερο πνεύμα» (1929);
   - Να επιστρέψει στην καθαρεύουσα του 19ου αιώνα
   - Να γράφει μόνο για τη ζωή στο ελληνικό χωριό
   - Να ανοιχτεί στην Ευρώπη και να τολμήσει το νέο
   - Να σταματήσει να ασχολείται με την ποίηση

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι δύο μεγάλοι Έλληνες υπερρεαλιστές ποιητές, και ποιο βιβλίο του 1935 θεωρείται το πρώτο ελληνικό υπερρεαλιστικό;
2. Εξήγησε γιατί η ελληνική λογοτεχνία άλλαξε τόσο πολύ στη δεκαετία του 1930.
3. Σύγκρινε δύο αποσπάσματα για το ελληνικό τοπίο. Παλαμάς (1907): «Καὶ ἦταν ὥρα μελιχρότατη˙ / καὶ ἤτανε χυμένο ὁλόγυρα / κάτι πιὸ χαϊδευτικὸ». Ελύτης (1943): «Πίνοντας ήλιο κορινθιακό / Διαβάζοντας τα μάρμαρα». Τι κάνει ο καθένας για να σου μεταδώσει τη χαρά του τοπίου;
4. Κάποιος υποστηρίζει: «Η Γενιά του '30 απέρριψε την παράδοση.» Συμφωνείς; Στήριξε την κρίση σου σε τουλάχιστον δύο ποιητές της ενότητας.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/generation-30
