# Από το μέτρο στον ελεύθερο στίχο

> Καρυωτάκης, Πολυδούρη, Λαπαθιώτης: ο στίχος που λύνεται.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/free-verse

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον παραδοσιακό, τον ελευθερωμένο και τον ελεύθερο στίχο, με βάση το μέτρο, τις συλλαβές και την ομοιοκαταληξία.
- Να βρίσκεις τις τονισμένες συλλαβές σε στίχους και να δείχνεις πού το μέτρο κρατά και πού λύνεται.
- Να περιγράφεις την ποίηση του Καρυωτάκη, της Πολυδούρη και του Λαπαθιώτη και το κλίμα της δεκαετίας του 1920.
- Να διαβάζεις ένα ποίημα σε ελεύθερο στίχο και να εξηγείς από πού έρχεται ο ρυθμός του.

## Τρεις τρόποι να γράψεις έναν στίχο

Για αιώνες ένα ποίημα στα ελληνικά αναγνωριζόταν από τον ήχο του: στίχοι με
ίδιο αριθμό συλλαβών, τόνοι σε σταθερές θέσεις, ομοιοκαταληξία στο τέλος.
Στις αρχές του 20ού αιώνα οι ποιητές άρχισαν να χαλαρώνουν αυτούς τους
κανόνες, και στο τέλος να τους αφήνουν εντελώς.

|                              | Παραδοσιακός στίχος                                | Ελευθερωμένος στίχος          | Ελεύθερος στίχος                                          |
| ---------------------------- | -------------------------------------------------- | ----------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| **Μέτρο**                    | Σταθερό: π.χ. ιαμβικό, με τόνους στις ζυγές θέσεις | Υπάρχει ακόμα, αλλά «λυγίζει» | Δεν υπάρχει                                               |
| **Συλλαβές**                 | Ίδιος αριθμός, ή σταθερή εναλλαγή                  | Στίχοι **άνισοι** μεταξύ τους | Όσες χρειάζεται κάθε στίχος                               |
| **Ομοιοκαταληξία**           | Συνήθως ναι                                        | Συχνά ναι, πιο ελεύθερα       | Συνήθως όχι                                               |
| **Από πού έρχεται ο ρυθμός** | Από τις συλλαβές και τους τόνους                   | Από τα δύο μαζί               | Από τη σύνταξη, τις επαναλήψεις, τις εικόνες, τις παύσεις |

Ο **ελευθερωμένος** στίχος είναι ο ενδιάμεσος σταθμός: ο ποιητής κρατά τη
μουσική της παράδοσης, αλλά δεν δένεται πια σε έναν αριθμό συλλαβών. Ως
επίσημη είσοδό του στην ελληνική ποίηση θεωρούν συχνά μια σύνθεση του
**Παλαμά**, τους *Χαιρετισμούς της Ηλιογέννητης*. Τον πρώτο **ελεύθερο**
στίχο τον έγραψε τη δεκαετία του 1920 ο **Τάκης Παπατσώνης**.

## Η γενιά του 1920: λύπη, ειρωνεία, φθινόπωρο

Μετά το **1922** και τη Μικρασιατική καταστροφή, μια ομάδα νέων ποιητών γράφει
για την κούραση, την πλήξη, τον θάνατο, για τη ζωή του μικρού υπαλλήλου σε μια
επαρχιακή πόλη. Δάσκαλοί τους είναι οι Γάλλοι **συμβολιστές**, ποιητές όπως ο
Βερλαίν και ο Λαφόργκ. Ο τόνος τους είναι μελαγχολικός, συχνά ειρωνικός με τον
ίδιο τους τον εαυτό.

- **Ναπολέων Λαπαθιώτης** (1888–1944): ποίηση μουσική, γεμάτη νύχτα και
  φεγγάρι. Η μοναδική του ποιητική συλλογή εκδόθηκε το 1939.
- **Μαρία Πολυδούρη** (1902–1930): ποίηση εξομολογητική, για την αγάπη και τον
  θάνατο, με επωδούς που επιστρέφουν σαν τραγούδι· *Οι τρίλλιες που σβήνουν*
  (1928). Πέθανε 28 χρονών.
- **Κώστας Καρυωτάκης** (1896–1928): ο πιο σημαντικός της γενιάς. Στην
  τελευταία του συλλογή, *Ελεγεία και Σάτιρες* (1927), η λύπη γίνεται
  σαρκασμός. Πέθανε στην Πρέβεζα, 32 χρονών.

## Ο στίχος που κρατά: Λαπαθιώτης

> Ἕνα φεγγάρι πράσινο, μεγάλο,\
> ποὺ λάμπει μέσ᾿ τὴ νύχτα -τίποτ᾿ ἄλλο.
>
> Μιὰ φωνὴ γρικιέται μέσ᾿ τὸ σάλο\
> καὶ ποὺ σὲ λίγο παύει -τίποτ᾿ ἄλλο.
>
> Πέρα μακριά, κάποιο στερνὸ σινιάλο\
> τοῦ καραβιοῦ ποὺ φεύγει -τίποτ᾿ ἄλλο.
>
> Καὶ μόνον ἓν παράπονο μεγάλο\
> στὰ βάθη τοῦ μυαλοῦ μου. -Τίποτ᾿ ἄλλο.
>
> — Ναπολέων Λαπαθιώτης, «Νυχτερινό», Βικιθήκη

Όλοι οι στίχοι τελειώνουν στον ίδιο ήχο, -άλο, και κάθε δεύτερος στίχος
κλείνει με την ίδια επωδό: «τίποτ' άλλο». Το μέτρο είναι αυστηρό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λαπαθιώτης: ένας στίχος που κρατά το μέτρο*

## Ο στίχος που αρχίζει να λύνεται: Καρυωτάκης

Η **«Πρέβεζα»** είναι από τα τελευταία ποιήματα του Καρυωτάκη, γραμμένο στην
πόλη όπου είχε μετατεθεί ως δημόσιος υπάλληλος. Δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό
του.

*Η προκυμαία της Πρέβεζας σε καρτ ποστάλ του 1935 περίπου, λίγα χρόνια μετά τον Καρυωτάκη. Σε αυτή την προκυμαία περπατά ο ποιητής στην τελευταία στροφή, και εδώ «φτάνει το πλοίο». Δες πόσο μικρή και ήσυχη επαρχιακή πόλη ήταν.*

> Θάνατος είναι οι κάργες που χτυπιούνται\
> στους μαύρους τοίχους και τα κεραμύδια,\
> θάνατος οι γυναίκες, που αγαπιούνται\
> καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια.
>
> \[…]
>
> Περπατώντας αργά στην προκυμαία,\
> «υπάρχω;» λες, κ' ύστερα «δεν υπάρχεις!»\
> Φτάνει το πλοίο. Υψωμένη σημαία.\
> Ίσως έρχεται ο Κύριος Νομάρχης.
>
> — Κ. Γ. Καρυωτάκης, «Πρέβεζα» (1928), Βικιθήκη

Το ποίημα έχει ακόμα ομοιοκαταληξία (χτυπιούνται–αγαπιούνται,
κεραμύδια–κρεμμύδια) και στίχους με έντεκα συλλαβές. Κάτι όμως έχει αλλάξει.
Δοκίμασε τον στίχο της προκυμαίας:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καρυωτάκης: πού έπεσαν οι τόνοι;*

Ο Καρυωτάκης κρατά το «σχήμα» της παράδοσης, έντεκα συλλαβές και
ομοιοκαταληξία, αλλά σπάει τον ρυθμό από μέσα. Και το ίδιο κάνει με τη
γλώσσα: «Φτάνει το πλοίο. Υψωμένη σημαία.» Κοφτές προτάσεις, σαν σημειώσεις
σε τετράδιο. Η ποίηση πλησιάζει τον πεζό λόγο, ακριβώς για να δείξει πόσο
πεζή, πόσο άδεια, είναι η ζωή που περιγράφει.

> **Κλειδί**
>
> Ο στίχος δεν «ελευθερώθηκε» μονομιάς. Πρώτα **λύγισε**: οι ποιητές κράτησαν
> την ομοιοκαταληξία και τις συλλαβές, αλλά άλλαξαν θέση στους τόνους και έφεραν
> την καθημερινή γλώσσα μέσα στο ποίημα. Ύστερα **λύθηκε**: ο ελεύθερος στίχος
> δεν μετρά συλλαβές, και ο ρυθμός του έρχεται από τη σύνταξη, τις επαναλήψεις
> και τις εικόνες.

## Ο στίχος που λύθηκε: Σαραντάρης

Ο **Γιώργος Σαραντάρης** (1908–1941) ήταν από τους πρώτους που έγραψαν
συστηματικά σε ελεύθερο στίχο. Πέθανε νέος, το 1941.

> Σήμερα εξημέρωσα στην πόλη,\
> ένας κόκκορας σήκωνε τη φωνή του,\
> άλλος δεν απαντούσε\
> δεν είτανε όπως στον κάμπο·\
> εκεί και μέσα στων κοκκόρων τη φωνή\
> νιώθεις τους ορίζοντες\
> πριν ανοίξεις τα μάτια σου στον ουρανό·\
> εδώ διαισθάνεσαι βουβό άρρωστο, κοντά σου,\
> τον άνθρωπο.
>
> — Γιώργος Σαραντάρης, «Σήμερα εξημέρωσα στην πόλη», Βικιθήκη

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σαραντάρης: ελεύθερος στίχος*

### Παράδειγμα 1: Αφού δεν έχει μέτρο ούτε ομοιοκαταληξία, πού βρίσκεται ο ρυθμός στο ποίημα του Σαραντάρη;

1. **Μετράμε.** Οι στίχοι έχουν πολύ διαφορετικό μήκος: ο πρώτος έχει έντεκα
   συλλαβές, ο τελευταίος, «τον άνθρωπο», μόλις τέσσερις. Οι τόνοι δεν
   ακολουθούν σχέδιο. Ομοιοκαταληξία δεν υπάρχει. Είναι ελεύθερος στίχος.
2. **Ψάχνουμε τη δομή.** Το ποίημα χωρίζεται στα δύο με δύο λέξεις: «**εκεί**»
   (στον κάμπο) και «**εδώ**» (στην πόλη). Στον κάμπο οι κόκορες απαντούν ο ένας
   στον άλλον, και νιώθεις τους ορίζοντες. Στην πόλη ο κόκορας φωνάζει, και
   «άλλος δεν απαντούσε».
3. **Ακούμε τις παύσεις.** Οι αλλαγές γραμμής δεν είναι τυχαίες. Ο στίχος «τον
   άνθρωπο» μένει μόνος του στο τέλος, όπως ο άνθρωπος στην πόλη: αυτή η μικρή
   γραμμή κάνει ό,τι θα έκανε μια ομοιοκαταληξία, βάζει βάρος στη λέξη.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο ρυθμός του ελεύθερου στίχου έρχεται από την
   **αντίθεση** εκεί–εδώ, από τις **επαναλήψεις** («φωνή», «φωνή») και από τις
   **αλλαγές γραμμής**, που σταματούν τη φωνή εκεί που θέλει ο ποιητής.

> **Πρόσεχε**
>
> Ελεύθερος στίχος δεν σημαίνει «πεζό κείμενο κομμένο σε γραμμές». Ο ποιητής
> διαλέγει πού θα σπάσει η γραμμή, τι θα επαναληφθεί, ποια λέξη θα μείνει μόνη.
> Αν ξαναγράψεις το ποίημα του Σαραντάρη σαν παράγραφο, το «τον άνθρωπο» χάνει
> το βάρος του.

> **Θυμήσου**
>
> - **Παραδοσιακός** στίχος: σταθερό μέτρο, ίδιες συλλαβές, ομοιοκαταληξία
>   (Λαπαθιώτης, «Νυχτερινό»).
> - **Ελευθερωμένος**: το μέτρο λυγίζει, οι στίχοι γίνονται άνισοι, η
>   ομοιοκαταληξία μένει συχνά (ο ρυθμός της «Πρέβεζας» σπάει από μέσα).
> - **Ελεύθερος**: χωρίς μέτρο και ομοιοκαταληξία· ο ρυθμός από τη σύνταξη, τις
>   επαναλήψεις και τις αλλαγές γραμμής (Παπατσώνης, Σαραντάρης).
> - Η γενιά του 1920: **Καρυωτάκης** (*Ελεγεία και Σάτιρες*, 1927),
>   **Πολυδούρη** (*Οι τρίλλιες που σβήνουν*, 1928), **Λαπαθιώτης**: μελαγχολία,
>   ειρωνεία, επιρροή από τους Γάλλους συμβολιστές.

## Ερωτήσεις

1. Τι λείπει από έναν ελεύθερο στίχο σε σχέση με τον παραδοσιακό;
   - Οι εικόνες και οι μεταφορές, που ανήκουν μόνο στην παλιά ποίηση
   - Το σταθερό μέτρο, ο ίδιος αριθμός συλλαβών και η ομοιοκαταληξία
   - Οι αλλαγές γραμμής, γιατί γράφεται σαν συνεχόμενη παράγραφος
   - Ο ποιητικός λόγος, αφού είναι στην ουσία πεζό κείμενο σε στήλη
2. Ποια περιγραφή ταιριάζει στον ελευθερωμένο στίχο;
   - Κρατά μουσική και συχνά ομοιοκαταληξία, αλλά οι στίχοι είναι άνισοι
   - Όλοι οι στίχοι έχουν δεκαπέντε συλλαβές και τομή μετά την όγδοη
   - Δεν έχει ούτε μέτρο ούτε ομοιοκαταληξία ούτε σταθερό μήκος στίχων
   - Γράφεται σε παραγράφους χωρίς καμία αλλαγή γραμμής ανάμεσά τους
3. Στο «Νυχτερινό» του Λαπαθιώτη κάθε δεύτερος στίχος τελειώνει με «τίποτ' άλλο». Πώς λέγεται αυτό;
   - Τομή
   - Σονέτο
   - Επωδός
   - Μέτρο
4. Ο στίχος «Περπατώντας αργά στην προκυμαία» έχει έντεκα συλλαβές, με τόνους στην 3η, την 6η και τη 10η θέση. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι είναι ακριβής ιαμβικός στίχος, όπως του Λαπαθιώτη
   - Ότι είναι ελεύθερος στίχος χωρίς καμία ομοιοκαταληξία
   - Ότι ο ρυθμός σπάει, ενώ οι συλλαβές μένουν ίδιες
   - Ότι ο ποιητής έκανε λάθος και μέτρησε τις συλλαβές
5. Ποιο κλίμα κυριαρχεί στην ποίηση του Καρυωτάκη, της Πολυδούρη και του Λαπαθιώτη;
   - Ενθουσιασμός για το μέλλον και πίστη στη Μεγάλη Ιδέα του έθνους
   - Μελαγχολία, κούραση και πλήξη, συχνά με ειρωνεία για τον εαυτό
   - Χαρά για τη φύση του Αιγαίου, το φως και τη θάλασσα του καλοκαιριού
   - Επική αφήγηση πολέμων και ηρώων, με μεγάλες εθνικές συνθέσεις
6. Στο ποίημα του Σαραντάρη ο τελευταίος στίχος είναι μόνο «τον άνθρωπο.». Τι πετυχαίνει ο ποιητής έτσι;
   - Κλείνει το ποίημα με ομοιοκαταληξία στον προηγούμενο στίχο
   - Συμπληρώνει τις συλλαβές που λείπουν από το μέτρο του
   - Δίνει βάρος στη λέξη, που μένει μόνη όπως ο άνθρωπος της πόλης
   - Δείχνει ότι το ποίημα είναι ημιτελές και δεν τελείωσε ποτέ
7. Ποιος θεωρείται ότι έγραψε πρώτος ελεύθερο στίχο στα ελληνικά, τη δεκαετία του 1920;
   - Ο Κωστής Παλαμάς
   - Ο Τάκης Παπατσώνης
   - Ο Ν. Λαπαθιώτης
   - Ο Κώστας Καρυωτάκης
8. Στην «Πρέβεζα» διαβάζεις «Φτάνει το πλοίο. Υψωμένη σημαία.». Γιατί ο Καρυωτάκης γράφει τόσο κοφτά;
   - Για να φέρει την ποίηση κοντά στην πεζή, άδεια ζωή της επαρχίας
   - Για να χωρέσει τον στίχο σε ακριβώς δεκαπέντε συλλαβές με τομή
   - Για να γιορτάσει με ενθουσιασμό τον ερχομό του Νομάρχη στην πόλη
   - Για να μιμηθεί τη γλώσσα των ηρώων των παλιών δημοτικών τραγουδιών

## Ασκήσεις

1. Ποια συλλογή εξέδωσε ο Καρυωτάκης το 1927 και ποια η Πολυδούρη το 1928;
2. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Ο ελεύθερος στίχος δεν έχει ρυθμό, αφού δεν έχει μέτρο.» Εξήγησε γιατί κάνει λάθος.
3. «Δεν τραγουδώ παρά γιατί μ’ αγάπησες / στα περασμένα χρόνια. / Και σε ήλιο, σε καλοκαιριού προμάντεμα / και σε βροχή, σε χιόνια, / δεν τραγουδώ παρά γιατί μ’ αγάπησες.» — Μαρία Πολυδούρη, «Γιατί μ' αγάπησες», από τη συλλογή «Οι τρίλλιες που σβήνουν» (1928), Βικιθήκη. Είναι ο στίχος εδώ παραδοσιακός ή ελεύθερος; Τι κάνει ο στίχος που επιστρέφει στο τέλος της στροφής;
4. Γιατί πιστεύεις ότι οι ποιητές του 20ού αιώνα άφησαν σιγά σιγά το μέτρο και την ομοιοκαταληξία; Ήταν κέρδος ή απώλεια για την ποίηση; Στήριξε την άποψή σου με παραδείγματα από την ενότητα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/free-verse
