# Δημοτικά τραγούδια: ιστορικά και παραλογές

> Της Πάργας, του γιοφυριού της Άρτας: ο λαός ως ποιητής.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/folk-songs

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του δημοτικού τραγουδιού: ανώνυμο, προφορικό, με παραλλαγές, στον δεκαπεντασύλλαβο.
- Να ξεχωρίζεις ένα ιστορικό τραγούδι από μια παραλογή, με παράδειγμα «Της Πάργας» και «Του γιοφυριού της Άρτας».
- Να εντοπίζεις στο κείμενο τα εκφραστικά μέσα του λαϊκού ποιητή: διάλογο, επανάληψη, αντίθεση, τριαδικό σχήμα.
- Να συνδέεις ένα ιστορικό τραγούδι με το γεγονός που το γέννησε, χωρίς να το διαβάζεις σαν χρονικό.

## Ποιος έγραψε αυτά τα τραγούδια;

Κανείς δεν ξέρει. Τα **δημοτικά τραγούδια** δεν γράφτηκαν· **τραγουδήθηκαν**.
Κάποιος, κάπου, έφτιαξε τους πρώτους στίχους, οι επόμενοι τους άλλαξαν λίγο,
πρόσθεσαν ή έκοψαν, και το τραγούδι πέρασε από στόμα σε στόμα για γενιές.
Γι' αυτό λέμε ότι ποιητής τους είναι ο **λαός**: όχι ένας άνθρωπος, αλλά μια
κοινότητα που κρατούσε ό,τι της άρεσε και ξεχνούσε ό,τι δεν της έλεγε τίποτα.

Από εκεί βγαίνουν τα βασικά τους γνωρίσματα:

| Γνώρισμα              | Τι σημαίνει                                                                        |
| --------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ανώνυμα**           | Δεν ξέρουμε δημιουργό.                                                             |
| **Προφορικά**         | Ζούσαν στο τραγούδι, στον χορό, στο μοιρολόι, όχι στο χαρτί.                       |
| **Παραλλαγές**        | Το ίδιο τραγούδι λέγεται αλλιώς σε κάθε τόπο. Καμία παραλλαγή δεν είναι «η σωστή». |
| **Δεκαπεντασύλλαβος** | Ο πιο συνηθισμένος στίχος, συνήθως χωρίς ομοιοκαταληξία.                           |
| **Αυτοτελής στίχος**  | Κάθε στίχος λέει συνήθως ένα ολόκληρο νόημα και τελειώνει εκεί.                    |

Τα τραγούδια άρχισαν να **καταγράφονται** συστηματικά τον 19ο αιώνα. Ο Γάλλος
**Κλωντ Φωριέλ** (Claude Fauriel) εξέδωσε το 1824–1825 στο Παρίσι μια συλλογή
που έκανε τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια γνωστά σε όλη την Ευρώπη, την ώρα
που γινόταν η Επανάσταση. Ο λαογράφος **Νικόλαος Πολίτης** (1852–1921)
διάλεξε τις καλύτερες παραλλαγές στις *Εκλογαί από τα τραγούδια του
ελληνικού λαού* (1914). Από αυτή την έκδοση είναι και τα κείμενα της
ενότητας, με την ορθογραφία και το πολυτονικό της.

> **Παραλογή**
>
> Πολύστιχο αφηγηματικό δημοτικό τραγούδι με δραματική υπόθεση και στοιχεία
> υπερφυσικά: πουλιά που μιλούν, νεκροί που σηκώνονται, κατάρες που πιάνουν.

## Δύο είδη: το ιστορικό τραγούδι και η παραλογή

Τα δημοτικά τραγούδια χωρίζονται σε πολλές κατηγορίες: **ιστορικά**,
**κλέφτικα**, **ακριτικά**, **παραλογές**, της **ξενιτιάς**, **μοιρολόγια**,
**νανουρίσματα**, του γάμου. Σε αυτή την ενότητα διαβάζεις δύο από τα πιο
γνωστά, που ανήκουν σε δύο πολύ διαφορετικά είδη:

- Το **ιστορικό** τραγούδι ξεκινά από ένα πραγματικό γεγονός: εδώ, την
  εγκατάλειψη της **Πάργας** το **1819**.
- Η **παραλογή** ξεκινά από έναν θρύλο: εδώ, τη γυναίκα που «στοιχειώνεται»
  στα θεμέλια του **γιοφυριού της Άρτας**, για να σταθεί το γεφύρι.

## «Της Πάργας»: ένα γεγονός γίνεται θρήνος

Η Πάργα, στην ακτή της Ηπείρου, ήταν για αιώνες βενετική και ποτέ δεν την
είχε πάρει ο **Αλή πασάς** των Ιωαννίνων, που την πολιορκούσε. Μετά τους
ναπολεόντειους πολέμους την κρατούσαν οι **Βρετανοί**, που κυβερνούσαν τα
Επτάνησα. Με συμφωνία τους την παρέδωσαν στον Αλή πασά, με χρηματική
αποζημίωση για όσους κατοίκους έφευγαν. Την άνοιξη του **1819** περίπου
**4.000 Παργινοί** προτίμησαν την προσφυγιά: πριν φύγουν για την Κέρκυρα,
ξέθαψαν τα οστά των προγόνων τους και τα έκαψαν, για να μην τα βεβηλώσουν
όσοι θα έρχονταν.

*Η Πάργα σήμερα, από τη θάλασσα. Στον λόφο αριστερά είναι το κάστρο της, που ο Αλή πασάς πολιορκούσε χωρίς να το πάρει. Από αυτή την ακτή έφυγαν οι Παργινοί για την Κέρκυρα την άνοιξη του 1819, και άφησαν πίσω ό,τι δεν μπορούσαν να πάρουν μαζί τους.*

Το τραγούδι δεν τα αφηγείται όλα αυτά με τη σειρά. Δες πώς ξεκινά:

> Μαῦρο πουλάκι, πὄρχεσαι ἀπὸ τ’ ἀντίκρυ μέρη,\
> πές μου τί κλάψαις θλιβεραῖς, τί μαῦρα μοιρολόγια\
> ἀπὸ τὴν Πάργα βγαίνουνε, ποῦ τὰ βουνὰ ῥαγίζουν;\
> Μήνα τὴν πλάκωσε Τουρκιὰ καὶ πόλεμος τὴν καίει;\
> —Δὲν τὴν ἐπλάκωσε Τουρκιά, πόλεμος δὲν τὴν καίει.\
> Τοὺς Παργινοὺς ἐπούλησαν σὰ γίδια, σὰ γελάδια,\
> κι’ ὅλοι ’ς τὴν ξενιτειὰ θὰ πὰν νὰ ζήσουν οἱ καϊμένοι.
>
> — «Της Πάργας», Α΄, στ. 1–7 (Ν. Πολίτης, *Εκλογαί*, 1914)

Ο λαϊκός ποιητής δουλεύει με λίγα, δυνατά εργαλεία:

- **Διάλογος με πουλί.** Κάποιος ρωτά, το πουλί απαντά. Το γεγονός δεν το
  λέει αφηγητής· το μαθαίνουμε σαν είδηση.
- **Ερώτηση που απαντιέται με άρνηση.** «Μήπως την πήραν οι Τούρκοι με
  πόλεμο;» — «Όχι, δεν την πήραν με πόλεμο.» Η άρνηση ετοιμάζει κάτι **χειρότερο**
  από τον πόλεμο: την πουλησιά.
- **Παρομοίωση από τη ζωή του βοσκού.** «Σὰ γίδια, σὰ γελάδια»: οι άνθρωποι
  πουλήθηκαν σαν ζώα.
- **Εικόνα αντί για σχόλιο.** Η φωτιά με τα κόκκαλα των γονιών (στ. 11–15)
  λέει περισσότερα από κάθε εξήγηση.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα ιστορικό τραγούδι **δεν είναι χρονικό**. Δεν θα βρεις μέσα του ούτε τη
> χρονιά ούτε τους Βρετανούς με το όνομά τους· θα βρεις τι **ένιωσε** η
> κοινότητα και ποιον **θεώρησε** υπεύθυνο. Για τα γεγονότα πας στον ιστορικό·
> για τον πόνο, στο τραγούδι.

## «Του γιοφυριού της Άρτας»: ο θρύλος της θυσίας

Σαράντα πέντε μάστοροι χτίζουν όλη μέρα, και το βράδυ το γεφύρι γκρεμίζεται.
Ένα πουλί μιλά με ανθρώπινη φωνή: το γεφύρι θα σταθεί μόνο αν «στοιχειώσουν»
μέσα του έναν άνθρωπο, τη γυναίκα του πρωτομάστορα. Η ιδέα ότι ένα μεγάλο
κτίσμα «στεριώνει» μόνο με θυσία δεν είναι μόνο ελληνική: ο ίδιος θρύλος
υπάρχει σε πολλούς λαούς της νοτιοανατολικής Ευρώπης, με άλλα γεφύρια και
άλλα κάστρα.

*Το γεφύρι της Άρτας, πάνω στον ποταμό Άραχθο, στέκεται ακόμα. Σύγκρινε τη μεγάλη καμάρα με τους δύο ανθρώπους που περπατούν από πάνω: ένα τόσο μεγάλο πέτρινο έργο ήταν δύσκολο και επικίνδυνο να χτιστεί. Γύρω από τέτοια έργα ο λαός έπλασε τον θρύλο της θυσίας.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο πρώτος στίχος του γιοφυριού*

Μέτρησε: **δεκαπέντε** συλλαβές. Το «κ’ ἑ» μετρά για **μία**, γιατί το «και»
κόβεται και ενώνεται με το «εξήντα». Μετά την όγδοη συλλαβή υπάρχει μια
μικρή παύση, η **τομή**, που χωρίζει τον στίχο σε δύο **ημιστίχια** (8 + 7).
Και οι τόνοι πέφτουν μόνο σε **ζυγές** συλλαβές: αυτό είναι ο **ιαμβικός**
ρυθμός, «ἄτονη–τονισμένη, ἄτονη–τονισμένη». Δεν τονίζεται κάθε ζυγή
συλλαβή, αλλά καμία μονή δεν παίρνει τον τόνο του μέτρου.

### Παράδειγμα 1: Πώς ξεγελά η γυναίκα τον θάνατο, και πώς τον ξεγελούν εκείνη;

1. **Τι λέει το πουλί.** Ο πρωτομάστορας στέλνει μήνυμα στη γυναίκα του να
   έρθει **αργά**. Το πουλί όμως «παράχουσε» και της λέει το ανάποδο:
   > «Γοργά ντύσου, γοργά ἄλλαξε, γοργὰ νὰ πᾶς τὸ γιόμα,\
   > γοργὰ νὰ πᾶς καὶ νὰ διαβῇς τῆς Ἄρτας τὸ γιοφῦρι.»
   Η **επανάληψη** του «αργά» και μετά του «γοργά», τέσσερις φορές το καθένα,
   κάνει την αντίθεση να ακούγεται. Ο ακροατής ξέρει πια ότι η γυναίκα τρέχει
   στον θάνατο.
2. **Το τέχνασμα.** Οι μάστορες λένε ότι έπεσε το δαχτυλίδι του πρωτομάστορα
   στην πρώτη καμάρα. Η γυναίκα προσφέρεται μόνη της: «ἐγὼ νὰ μπῶ, κ’ ἐγὼ νὰ
   βγῶ, τὸ δαχτυλίδι νά βρω». Το δαχτυλίδι είναι το σύμβολο του γάμου, και
   γίνεται η παγίδα της.
3. **Η κατάρα.** Χτισμένη πια, θυμάται τις δύο αδερφές της, που «στοίχειωσαν»
   τον Δούναβη και τον Ευφράτη: «Τρεῖς ἀδερφάδες ἤμαστε». Είναι το
   **τριαδικό σχήμα**, τρία πρόσωπα με το τρίτο να κορυφώνει. Καταριέται το
   γεφύρι να τρέμει και οι διαβάτες να πέφτουν.
4. **Η αλλαγή.** Της θυμίζουν ότι έχει αδερφό στην ξενιτιά, που μπορεί να
   περάσει. Τότε «τὸ λόγον ἄλλαξε»: αν τρέμουν τα άγρια βουνά, να τρέμει και
   το γεφύρι. Δηλαδή **ποτέ**. Η αγάπη για τον αδερφό είναι πιο δυνατή από την
   οργή της. **Συμπέρασμα:** η παραλογή δεν λέει ποιος έχει δίκιο· δείχνει ένα
   δίλημμα (το έργο ή ο άνθρωπος;) και αφήνει τον ακροατή να το κουβαλήσει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάλε την παραλογή σε σειρά*

> **Κλειδί**
>
> Το δημοτικό τραγούδι είναι **συλλογική** ποίηση: ανώνυμη, προφορική, με
> παραλλαγές, συνήθως στον **ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο**. Το **ιστορικό**
> τραγούδι μετατρέπει ένα γεγονός (η Πάργα, 1819) σε θρήνο και κρίση της
> κοινότητας· η **παραλογή** μετατρέπει έναν θρύλο σε δράμα με υπερφυσικά
> στοιχεία. Και τα δύο λένε πολλά με λίγα μέσα: **διάλογο**, **επανάληψη**,
> **αντίθεση**, **τριαδικό σχήμα**, εικόνες από την καθημερινή ζωή.

> **Θυμήσου**
>
> - Γνωρίσματα: **ανώνυμο**, **προφορικό**, **παραλλαγές**, **δεκαπεντασύλλαβος**
>   (8 + 7 συλλαβές, τόνοι σε ζυγές θέσεις), συνήθως χωρίς ομοιοκαταληξία.
> - Καταγραφή: **Φωριέλ** (1824–1825), **Ν. Πολίτης**, *Εκλογαί* (1914).
> - **Ιστορικό**: «Της Πάργας», από την παράδοση της πόλης στον Αλή πασά (1819).
> - **Παραλογή**: «Του γιοφυριού της Άρτας», ο θρύλος της θυσίας για να
>   «στεριώσει» το έργο.
> - Εκφραστικά μέσα: διάλογος (και με πουλί), ερώτηση και άρνηση, επανάληψη,
>   αντίθεση, τριαδικό σχήμα.

## Ερωτήσεις

1. Του ίδιου δημοτικού τραγουδιού υπάρχουν πολλές παραλλαγές. Ποια είναι η σωστή στάση απέναντί τους;
   - Όλες είναι γνήσιες, γιατί το τραγούδι ζούσε προφορικά και άλλαζε σε κάθε τόπο
   - Γνήσια είναι μόνο η παλαιότερη, και οι άλλες είναι λάθη όσων τη θυμούνταν
   - Γνήσια είναι μόνο αυτή που διάλεξε ο Πολίτης για τις «Εκλογαί» του 1914
   - Γνήσια είναι μόνο όσες τυπώθηκαν, γιατί τα τραγούδια γράφτηκαν πρώτα σε βιβλία
2. Πώς χωρίζεται συνήθως ο δεκαπεντασύλλαβος των δημοτικών τραγουδιών;
   - Σε δύο ημιστίχια, οκτώ και επτά συλλαβών, με τομή ανάμεσά τους
   - Σε τρία ίσα κομμάτια των πέντε συλλαβών, με δύο παύσεις
   - Σε δύο ίσα ημιστίχια, επτάμισι συλλαβών το καθένα, χωρίς τομή
   - Δεν χωρίζεται: διαβάζεται μονορούφι, χωρίς καμία παύση στη μέση
3. Τι σημαίνει ότι ο δεκαπεντασύλλαβος είναι «ιαμβικός»;
   - Οι τόνοι του μέτρου πέφτουν σε ζυγές συλλαβές: δεύτερη, τέταρτη…
   - Οι τόνοι του μέτρου πέφτουν σε μονές συλλαβές: πρώτη, τρίτη, πέμπτη…
   - Κάθε στίχος ομοιοκαταληκτεί υποχρεωτικά με τον επόμενό του
   - Κάθε συλλαβή του στίχου παίρνει τόνο, χωρίς καμία άτονη
4. Ποιο ιστορικό γεγονός βρίσκεται πίσω από το τραγούδι «Της Πάργας»;
   - Η παράδοσή της στον Αλή πασά το 1819 και η φυγή των κατοίκων στην Κέρκυρα
   - Η κατάληψη της πόλης από τον Αλή πασά με έφοδο, μετά από μακρά πολιορκία
   - Η καταστροφή της πόλης από τον Ιμπραήμ κατά τη διάρκεια της Επανάστασης
   - Η αναχώρηση των κατοίκων για την Αμερική εξαιτίας της φτώχειας
5. Στην αρχή «Της Πάργας» κάποιος ρωτά αν την πήραν οι Τούρκοι με πόλεμο, και η απάντηση είναι «όχι». Τι πετυχαίνει αυτή η άρνηση;
   - Κάνει πιο βαρύ αυτό που ακολουθεί: η πόλη χάθηκε χωρίς μάχη, με πουλησιά
   - Διορθώνει ένα λάθος του ποιητή, που στην πρώτη παραλλαγή έλεγε για πόλεμο
   - Δείχνει ότι το πουλί δεν ξέρει καλά τι συνέβη και μιλά από φήμες
   - Καθησυχάζει τον ακροατή ότι στην Πάργα τελικά δεν έπαθε κανείς τίποτα
6. Γιατί «Του γιοφυριού της Άρτας» είναι παραλογή και όχι ιστορικό τραγούδι;
   - Αφηγείται έναν θρύλο με υπερφυσικά στοιχεία, όπως το πουλί που μιλά
   - Αφηγείται ένα χρονολογημένο γεγονός με πραγματικά ονόματα προσώπων
   - Γράφτηκε από γνωστό ποιητή και μετά πέρασε στον λαό ως τραγούδι
   - Είναι πολύ σύντομο και λυρικό, χωρίς πρόσωπα, διάλογο και πλοκή
7. Τι ρόλο παίζει το δαχτυλίδι στην παραλογή του γιοφυριού;
   - Είναι το πρόσχημα που την κατεβάζει στα θεμέλια, και σύμβολο του γάμου της
   - Είναι το δώρο που της στέλνει ο άντρας της με το πουλί για να έρθει γρήγορα
   - Είναι το αντικείμενο που κρατά το γεφύρι όρθιο, αντί για την ανθρώπινη θυσία
   - Είναι το κόσμημα που η ίδια έχασε στον δρόμο και κατεβαίνει να το ψάξει
8. Γιατί η γυναίκα του πρωτομάστορα αλλάζει την κατάρα της στο τέλος;
   - Γιατί έχει αδερφό στην ξενιτιά που μπορεί να περάσει από το γεφύρι
   - Γιατί ο άντρας της της υπόσχεται να τη βγάλει από τα θεμέλια το βράδυ
   - Γιατί το πουλί ξαναγυρίζει και της ζητά να συγχωρέσει τους μάστορες
   - Γιατί φοβάται ότι η κατάρα θα πέσει πρώτα στα δικά της παιδιά

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο είδος δημοτικού τραγουδιού ανήκει «Της Πάργας» και σε ποιο «Του γιοφυριού της Άρτας»;
2. Εξήγησε πώς ο προφορικός τρόπος ζωής των δημοτικών τραγουδιών εξηγεί τρία από τα γνωρίσματά τους.
3. «Βεζίρης δὲ σ’ ἐνίκησε μὲ τὰ πολλὰ τἀσκέρια. / Ἔφευγαν Τοῦρκοι σὰ λαγοὶ τὸ Παργινὸ τουφέκι […] / Τἄσπρα πουλῆσαν τὸ Χριστό, τἄσπρα πουλοῦν καὶ σένα.» — «Της Πάργας», Β΄ (Ν. Πολίτης, Εκλογαί, 1914). Ποιον θεωρεί το τραγούδι υπεύθυνο για το τέλος της Πάργας, και με ποια σύγκριση το δείχνει;
4. Στην παραλογή το γεφύρι στέκεται, αλλά με τίμημα μια ανθρώπινη ζωή. Το τραγούδι επαινεί το έργο ή θρηνεί τη θυσία; Στήριξε την απάντησή σου στο κείμενο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/folk-songs
