# Ο νεοελληνικός Διαφωτισμός

> Ρήγας και Κοραής: γράμματα, γλώσσα και ελευθερία πριν από το 1821.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/enlightenment

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός και ποιοι τον έφεραν: λόγιοι και έμποροι της διασποράς στις δεκαετίες πριν από το 1821.
- Να διαβάζεις τον «Θούριο» του Ρήγα ως επαναστατικό τραγούδι για όλους τους λαούς της Βαλκανικής, με ιδέες για νόμους και ελευθερία.
- Να γνωρίζεις τον Κοραή ως φιλόλογο και δάσκαλο του γένους, και τη «μέση οδό» του στη γλώσσα.
- Να ξεχωρίζεις λόγιους από δημοτικούς τύπους σε κείμενα της εποχής και να εξηγείς πού αρχίζει το γλωσσικό ζήτημα.

## Φως πριν από τα όπλα

Στον 18ο αιώνα, στη Δυτική Ευρώπη, ο **Διαφωτισμός** πίστευε ότι ο άνθρωπος
προχωρά με τη **λογική**, την **επιστήμη** και την **παιδεία**, και ότι ένας
λαός που μαθαίνει δεν μένει για πολύ δούλος. Τις ιδέες αυτές τις έφεραν
στους Έλληνες άνθρωποι που ζούσαν ή ταξίδευαν στη Δύση: **λόγιοι** που
σπούδαζαν στην Ιταλία, στη Γερμανία, στη Γαλλία, και **έμποροι της
διασποράς** στη Βιέννη, στην Τεργέστη, στο Άμστερνταμ, που χρηματοδοτούσαν
σχολεία και βιβλία.

Αυτό το κίνημα, στις δεκαετίες πριν από το 1821, το λέμε **Νεοελληνικό
Διαφωτισμό**. Μεταφράζονται βιβλία φυσικής, γεωγραφίας και φιλοσοφίας,
ιδρύονται σχολεία, τυπώνονται εφημερίδες και περιοδικά. Η λογοτεχνία της
εποχής δεν είναι «τέχνη για την τέχνη»: είναι **στρατευμένη**, θέλει να
διδάξει και να ξεσηκώσει. Δύο μορφές τη συνοψίζουν: ο **Ρήγας** και ο
**Κοραής**.

## Ο Ρήγας και ο «Θούριος»

Ο **Ρήγας Βελεστινλής** (1757–1798), από το Βελεστίνο της Θεσσαλίας, έζησε
στη Βλαχία και στη Βιέννη. Εκεί τύπωσε το **1797** τη μεγάλη **Χάρτα της
Ελλάδος** και μια **επαναστατική προκήρυξη** με σχέδιο συντάγματος. Μέσα
της ήταν και ο **«Θούριος»**, ένα πολεμικό τραγούδι για να το μαθαίνουν
απέξω, να το τραγουδούν και να ξεσηκώνονται ακόμη και όσοι δεν ήξεραν
γράμματα. Τον Δεκέμβριο του 1797 ο Ρήγας συνελήφθη στην Τεργέστη από τους
Αυστριακούς, που τον παρέδωσαν στους Οθωμανούς. Θανατώθηκε στο **Βελιγράδι**
τον Ιούνιο του **1798**.

> Ὡς πότε παλικάρια νὰ ζοῦμεν στὰ στενά,\
> Μονάχοι σὰ λιοντάρια, σταὶς ράχαις στὰ βουνά; \[…]\
> Καλλιῶναι μίας ὥρας ἐλεύθερη ζωή,\
> Παρὰ σαράντα χρόνοι σκλαβιά, καὶ φυλακή.
>
> — Ρήγας Βελεστινλής, «Θούριος» (1797), στ. 1–2 και 7–8 (κείμενο της Βικιθήκης)

Ο στίχος είναι απλός και ρυθμικός, με ομοιοκαταληξία ανά δύο στίχους
(στενά / βουνά, ζωή / φυλακή). Η γλώσσα είναι η **ομιλούμενη**: «ζοῦμεν»,
«σταὶς ράχαις», «καλλιῶναι». Ο Ρήγας ήθελε να τον καταλάβουν όλοι.

Και οι ιδέες είναι του Διαφωτισμού. Ο «Θούριος» δεν ζητά μόνο να φύγει ο
τύραννος· ζητά **νόμους**: «Οἱ νόμοι νάν’ ὁ πρῶτος, καὶ μόνος ὁδηγός». Και
δεν απευθύνεται μόνο στους Έλληνες. Καλεί «Βουλγάροι, κι’ Ἀρβανῆτες, Ἀρμένοι
καὶ Ρωμιοί», και λέει ότι ο τύραννος καταπιέζει «καὶ Χριστιανούς, καὶ
Τούρκους». Θέλει ελευθερία για όλους τους λαούς της Αυτοκρατορίας, με
θρησκευτική ελευθερία: «Στὴν πίστιν τοῦ καθ’ ἕνας, ἐλεύθερος νὰ ζῇ».

*Η Χάρτα της Ελλάδος, που τύπωσε ο Ρήγας στη Βιέννη το 1797, σε δώδεκα φύλλα. Δες πόσο απλώνεται: από τον Δούναβη, στην πάνω σειρά, ως την Κρήτη και τα παράλια της Μικράς Ασίας. Όπως ο Θούριος, δεν μιλά μόνο για τους Έλληνες αλλά για όλη τη χερσόνησο και τους λαούς της. Τα κυκλάκια είναι αρχαία νομίσματα της κάθε περιοχής.*

## Ο Κοραής, ο δάσκαλος του γένους

Ο **Αδαμάντιος Κοραής** (1748–1833) γεννήθηκε στη Σμύρνη, σπούδασε ιατρική
στο Μονπελιέ και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο **Παρίσι**,
όπου είδε από κοντά τη Γαλλική Επανάσταση. Δεν ήταν ποιητής· ήταν
**φιλόλογος**. Εξέδωσε αρχαίους συγγραφείς στην **«Ελληνική Βιβλιοθήκη»**
και έγραφε μακριούς προλόγους, τα **«Προλεγόμενα»**, για την παιδεία και τη
γλώσσα. Η πεποίθησή του ήταν ότι οι Έλληνες θα ελευθερωθούν όταν
**μορφωθούν**.

*Το άγαλμα του Κοραή μπροστά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έργο του γλύπτη Ιωάννη Κόσσου. Ο Κοραής πέθανε στο Παρίσι και δεν έζησε ποτέ στο ελεύθερο ελληνικό κράτος. Το κράτος όμως τον έβαλε να κάθεται, με τα χαρτιά του, στην είσοδο του πρώτου του πανεπιστημίου.*

Έγραψε και κείμενα για να ξεσηκώσει. Το **1801** κυκλοφόρησε το **«Σάλπισμα
πολεμιστήριον»**, που το υπέγραψε με ψευδώνυμο: «Ατρόμητος ο εκ Μαραθώνος».
Ήταν γράμμα προς τους Έλληνες που πολεμούσαν τότε με τους Γάλλους στην
Αίγυπτο. Και έπλασε τον **Παπατρέχα**, έναν αμόρφωτο παπά, για να σατιρίσει
την αμάθεια.

## Πού αρχίζει το γλωσσικό ζήτημα

Ποια γλώσσα θα γράφουν οι Έλληνες; Οι λόγιοι της εποχής χωρίστηκαν:

| Θέση                                                     | Τι υποστήριζε                                                                               |
| -------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Αρχαϊστές**                                            | Να γράφουμε όσο γίνεται πιο κοντά στα αρχαία.                                               |
| **Δημοτικιστές** της εποχής (π.χ. Βηλαράς, Χριστόπουλος) | Να γράφουμε όπως μιλάμε.                                                                    |
| **Κοραής: «μέση οδός»**                                  | Βάση η ομιλούμενη, αλλά «**καθαρισμένη**» από ξένες λέξεις και «διορθωμένη» προς τα αρχαία. |

Από τη «μέση οδό» του Κοραή, και από τα λόγια κείμενα της εποχής, βγήκε η
**καθαρεύουσα**: η επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους ως το **1976**. Ο
Κοραής δεν την «επινόησε» μόνος του, αλλά έγινε το σύμβολό της.

### Παράδειγμα 1: Ρήγας ή Κοραής; Διάβασε δύο κείμενα της ίδιας δεκαετίας και βρες τις διαφορές στη γλώσσα.

1. **Το κείμενο του Κοραή.** Από το «Σάλπισμα πολεμιστήριον» (1801):
   > Όσα, φίλοι και αδελφοί, αναγνώσετε εις την παρούσαν εγκύκλιον επιστολήν,
   > μη τα νομίσετε συμβουλάς ιδικάς μου, αλλ' ελεεινολογίας και παράπονα της
   > Ελλάδος \[…] διότι άλλα δεν γράφω πλην όσα ήθελε σας ειπεί η κοινή μήτηρ
   > ημών και πατρίς, η δυστυχής Ελλάς, αν ελάμβανε φωνήν και γλώσσαν.
   (Κείμενο της Βικιθήκης, σε μονοτονικό.)
2. **Οι λόγιοι τύποι.** «Εις», «μήτηρ ημών», «ελάμβανε», «φωνήν», «συμβουλάς»,
   «διότι», «πλην»: καταλήξεις και λέξεις που θυμίζουν τα αρχαία. Δεν είναι
   όμως αρχαία· το «ήθελε σας ειπεί» και το «μη τα νομίσετε» είναι της
   ομιλούμενης της εποχής.
3. **Το κείμενο του Ρήγα.** «Ὡς πότε παλικάρια νὰ ζοῦμεν στὰ στενά»: λέξεις
   καθημερινές («παλικάρια», «στενά»), άρθρο συγχωνευμένο («στὰ»), ρήματα όπως
   τα έλεγε ο λαός.
4. **Το συμπέρασμα.** Και οι δύο θέλουν να ξεσηκώσουν. Ο Ρήγας γράφει τραγούδι
   για όλους, στη γλώσσα όλων. Ο Κοραής γράφει πεζό λόγο για μορφωμένους, σε
   μια γλώσσα «ανεβασμένη» προς τα αρχαία. Η διαφορά στη γλώσσα είναι και
   διαφορά στο **κοινό** που φαντάζεται ο καθένας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λόγιος ή δημοτικός τύπος;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη γέννηση του Κοραή ως την Επανάσταση*

> **Κλειδί**
>
> Ο **Νεοελληνικός Διαφωτισμός** έφερε στους Έλληνες την πίστη ότι η
> **παιδεία** και οι **νόμοι** φέρνουν την ελευθερία. Η λογοτεχνία του είναι
> **στρατευμένη**: ο **Ρήγας** γράφει τον «Θούριο» (1797) στη γλώσσα του λαού,
> για όλους τους λαούς της Βαλκανικής· ο **Κοραής** εκδίδει τους αρχαίους
> και προτείνει τη «**μέση οδό**» στη γλώσσα. Εδώ αρχίζει το **γλωσσικό
> ζήτημα**, που θα απασχολήσει τη λογοτεχνία σε όλο τον 19ο αιώνα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Διαφωτισμός**: λογική, επιστήμη, παιδεία· φορείς οι λόγιοι και οι
>   έμποροι της διασποράς.
> - **Ρήγας** (1757–1798): «Θούριος» και Χάρτα (1797), θάνατος στο Βελιγράδι
>   (1798). Νόμοι, ελευθερία για όλους τους λαούς, ομιλούμενη γλώσσα.
> - **Κοραής** (1748–1833): φιλόλογος στο Παρίσι, «Ελληνική Βιβλιοθήκη»,
>   «Σάλπισμα πολεμιστήριον» (1801), Παπατρέχας.
> - **Γλωσσικό ζήτημα**: αρχαϊστές, δημοτικιστές, «μέση οδός» του Κοραή·
>   από εκεί η **καθαρεύουσα**, επίσημη ως το **1976**.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι έφεραν κυρίως τις ιδέες του Διαφωτισμού στους Έλληνες πριν από το 1821;
   - Λόγιοι που σπούδαζαν στη Δύση και έμποροι της διασποράς
   - Οι οπλαρχηγοί και οι κλέφτες των βουνών της Ρούμελης
   - Οι Οθωμανοί αξιωματούχοι που ήθελαν να εκσυγχρονίσουν το κράτος
   - Οι Βενετοί άρχοντες της Κρήτης, που έφεραν την Αναγέννηση
2. Γιατί ο Ρήγας έγραψε τον «Θούριο» σε απλή γλώσσα και με ομοιοκαταληξία;
   - Για να τον μαθαίνουν απέξω και να τον τραγουδούν και οι αγράμματοι
   - Γιατί δεν ήξερε την αρχαία ελληνική και δεν μπορούσε να γράψει αλλιώς
   - Για να τον εγκρίνουν οι αυστριακές αρχές που έλεγχαν τα βιβλία στη Βιέννη
   - Για να μοιάζει με τον Ερωτόκριτο, που ήταν τότε το πιο γνωστό ποίημα
3. Σε ποιους απευθύνεται ο «Θούριος»;
   - Σε όλους τους λαούς της Αυτοκρατορίας, Βούλγαρους, Αρμένιους, Ρωμιούς
   - Μόνο στους ορθόδοξους Έλληνες της Πελοποννήσου και των νησιών του Αιγαίου
   - Στους βασιλιάδες της Ευρώπης, για να στείλουν στρατό εναντίον του σουλτάνου
   - Στους λόγιους της Δύσης, για να μεταφράσουν τα αρχαία ελληνικά βιβλία
4. Ο «Θούριος» λέει «Οἱ νόμοι νάν’ ὁ πρῶτος, καὶ μόνος ὁδηγός». Ποια ιδέα του Διαφωτισμού εκφράζει;
   - Η εξουσία πρέπει να στηρίζεται σε νόμους, όχι στη θέληση ενός ανθρώπου
   - Οι νόμοι πρέπει να γράφονται μόνο στα αρχαία ελληνικά, όπως οι αρχαίοι
   - Οι νόμοι του σουλτάνου πρέπει να τηρούνται μέχρι να έρθει η ελευθερία
   - Η επανάσταση δεν χρειάζεται νόμους, αρκεί να διώξει τον τύραννο
5. Ποιο ήταν το κύριο έργο του Κοραή;
   - Εξέδωσε αρχαίους συγγραφείς με προλόγους για την παιδεία
   - Έγραψε πολεμικά τραγούδια που τα τραγουδούσαν οι κλέφτες στα βουνά
   - Οργάνωσε στρατό στην Πελοπόννησο και πολέμησε στην Επανάσταση
   - Έγραψε τα Απομνημονεύματα της Επανάστασης για όσα είδε ο ίδιος
6. Τι ήταν η «μέση οδός» του Κοραή στο γλωσσικό ζήτημα;
   - Βάση η ομιλούμενη γλώσσα, «καθαρισμένη» και «διορθωμένη» προς τα αρχαία
   - Επιστροφή στα αρχαία ελληνικά, χωρίς καμία λέξη της ομιλούμενης
   - Η ομιλούμενη ακριβώς όπως λέγεται, με όλες τις ξένες λέξεις της
   - Τα γαλλικά για την επιστήμη και τα ελληνικά μόνο για την εκκλησία
7. Ποια από αυτές τις φράσεις έχει λόγιο και όχι δημοτικό τύπο;
   - η κοινή μήτηρ ημών
   - σταὶς ράχαις στὰ βουνά
   - τοὺς φίλους, τὰ παιδιά μας
   - νὰ φεύγωμ’ ἀπ’ τὸν Κόσμον
8. Ως πότε ήταν η καθαρεύουσα η επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους;
   - Ως το 1976
   - Ως το 1833
   - Ως το 1821
   - Ως το 1669

## Ασκήσεις

1. Ποια χρονιά τυπώθηκε ο «Θούριος» και πού θανατώθηκε ο Ρήγας;
2. Η λογοτεχνία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού λέγεται «στρατευμένη». Εξήγησε τι σημαίνει αυτό με παραδείγματα από τον Ρήγα και τον Κοραή.
3. «Η ελευθερία, τέκνα μου, δεν αγαπά να κατοική εις τόπους όπου δεν βασιλεύει η αρετή και η χρηστοήθεια.» — Α. Κοραής, «Σάλπισμα πολεμιστήριον» (1801), κείμενο της Βικιθήκης. Ποιος μιλά εδώ, και ποια προϋπόθεση βάζει για την ελευθερία; Πώς δένει αυτό με το υπόλοιπο έργο του Κοραή;
4. Ο Ρήγας έγραψε στη γλώσσα του λαού, ο Κοραής σε «καθαρισμένη» γλώσσα. Ποια επιλογή ήταν καλύτερη για τον σκοπό του καθενός; Κρίνε με επιχειρήματα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/enlightenment
