# Η κρητική λογοτεχνία

> Ερωτόκριτος και Ερωφίλη: η Κρήτη της Βενετοκρατίας γράφει στη γλώσσα του λαού.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/cretan-literature

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς την κρητική λογοτεχνία στον χώρο και τον χρόνο της: Κρήτη της Βενετοκρατίας, ακμή από τα τέλη του 16ου αιώνα ως το 1669.
- Να εξηγείς γιατί είναι σημαντικό ότι γράφτηκε στην κρητική διάλεκτο, δηλαδή σε ζωντανή γλώσσα.
- Να γνωρίζεις τα δύο κορυφαία έργα της, την «Ερωφίλη» του Χορτάτση και τον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου, και το είδος του καθενός.
- Να αναγνωρίζεις τον ομοιοκατάληκτο ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο και να τον συγκρίνεις με τον στίχο του δημοτικού τραγουδιού.

## Ένα νησί ανάμεσα σε δύο κόσμους

Από τις αρχές του 13ου αιώνα ως το **1669** η **Κρήτη** ήταν κτήση της
**Βενετίας**. Ήταν μακρά κυριαρχία, με εξεγέρσεις και σκληρή εκμετάλλευση,
αλλά και με επαφές: Κρητικοί σπούδαζαν στην Ιταλία, βιβλία κυκλοφορούσαν από
τη Βενετία, και στις πόλεις του νησιού, στον **Χάνδακα** (το σημερινό
Ηράκλειο), στο Ρέθυμνο και στα Χανιά, έφτασε η **ιταλική Αναγέννηση**.

Από τα τέλη του 16ου αιώνα ως την άλωση του Χάνδακα από τους Οθωμανούς,
ύστερα από πολιορκία που κράτησε χρόνια, η Κρήτη έδωσε τη σημαντικότερη
λογοτεχνία του ελληνικού κόσμου της εποχής. Οι φιλόλογοι μιλούν συχνά για
**Κρητική Αναγέννηση**. Το **1669** η Κρήτη πέρασε στους Οθωμανούς, και η
άνθηση σταμάτησε απότομα.

*Η κρήνη Μοροζίνι, τα «Λιοντάρια», στο κέντρο του Ηρακλείου, του παλιού Χάνδακα. Την έχτισαν οι Βενετοί τον 17ο αιώνα, στα χρόνια της κρητικής λογοτεχνίας. Πρόσεξε τα λιοντάρια: το λιοντάρι ήταν το σύμβολο της Βενετίας.*

Τρία πράγματα την κάνουν ξεχωριστή:

|             |                                                                                                          |
| ----------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Γλώσσα**  | Γράφτηκε στην **κρητική διάλεκτο**, τη γλώσσα που μιλούσαν οι άνθρωποι, όχι σε αρχαΐζουσα γλώσσα λογίων. |
| **Πρότυπα** | Πήρε υποθέσεις, είδη και τεχνική από την ιταλική λογοτεχνία, και τα έκανε κρητικά.                       |
| **Στίχος**  | Ο **ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος** του δημοτικού τραγουδιού, εδώ με **ομοιοκαταληξία ανά δύο στίχους**.    |

> **Διάλεκτος**
>
> Μορφή μιας γλώσσας που μιλιέται σε έναν τόπο, με δικές της λέξεις και
> τύπους. Στον Ερωτόκριτο: «τση» αντί «της», «εδά» για «τώρα», «θωρώ» για
> «βλέπω».

## Το θέατρο: η «Ερωφίλη»

Η ακμή της κρητικής λογοτεχνίας είναι πάνω απ' όλα **θέατρο**: τραγωδίες,
κωμωδίες, ποιμενικά δράματα και ένα θρησκευτικό δράμα. Η πιο γνωστή τραγωδία
είναι η **«Ερωφίλη»** του **Γεωργίου Χορτάτση** (περίπου 1550–1610), γραμμένη
γύρω στο **1595** και τυπωμένη στη Βενετία το **1637**.

Η υπόθεση ακολουθεί τον δρόμο της ιταλικής τραγωδίας. Ο βασιλιάς της
Αιγύπτου **Φιλόγονος** μαθαίνει ότι η κόρη του **Ερωφίλη** έχει παντρευτεί
κρυφά τον **Πανάρετο**, έναν νέο της αυλής του. Τον σκοτώνει και της στέλνει,
ως «γαμήλιο δώρο», τα κομμένα μέλη του. Η Ερωφίλη αυτοκτονεί, και οι γυναίκες
του **Χορού** σκοτώνουν τον βασιλιά. Το έργο έχει **πρόλογο** που τον λέει ο
**Χάρος**, πέντε πράξεις και **χορικά** στο τέλος κάθε πράξης. Έτσι
ξεκινά ο Πανάρετος, μόνος στη σκηνή:

> Τέτοιας λογῆς τὸ λοιπονὶς τὰ πάθη μου τὰ τόσα\
> τὴν πληγωμένη μου καρδιὰ σήμερον ἐπλακῶσα,\
> καὶ δὲ ᾽μπορεῖ ᾽ς τόση δροσιὰ χαρὰ νὰ δῇ και ᾽κείνη,\
> μὰ πλειὰ φωτιὰ καὶ πλειὰ καϋμὸς παρὰ ποτὲ τὴν κρίνει!
>
> — Γ. Χορτάτσης, «Ερωφίλη», Πράξη Α΄, σκηνή 1 (κείμενο της Βικιθήκης)

Πρόσεξε το «ἐπλακῶσα»: στην κρητική διάλεκτο το τελικό «ν» συχνά πέφτει
(«πλάκωσαν»). Και πρόσεξε το ζευγάρι **τόσα / -ῶσα**, **κείνη / κρίνει**: η
ομοιοκαταληξία δένει τους στίχους δύο-δύο.

## Το έμμετρο μυθιστόρημα: ο «Ερωτόκριτος»

Ο **«Ερωτόκριτος»** του **Βιτσέντζου Κορνάρου** (1553–1613/1614) γράφτηκε
πιθανότατα την πρώτη δεκαετία του **17ου αιώνα**. Έχει **10.012**
ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους, χωρισμένους σε πέντε μέρη. Είναι
**έμμετρο μυθιστόρημα**: μεγάλη ερωτική και ηρωική ιστορία σε στίχους.

Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε μια φανταστική **αρχαία Αθήνα**. Ο **Ερωτόκριτος**,
γιος του συμβούλου του βασιλιά, αγαπά την **Αρετούσα**, κόρη του βασιλιά
**Ηράκλη**. Ο βασιλιάς εξορίζει τον νέο και φυλακίζει την κόρη που αρνείται
άλλο γάμο. Ο Ερωτόκριτος γυρίζει αγνώριστος, σώζει το βασίλειο στον πόλεμο,
και στο τέλος το ζευγάρι παντρεύεται. Το άμεσο πρότυπο ήταν μια γαλλική
ιπποτική μυθιστορία, το *Paris et Vienne* (τυπωμένο το 1487). Ο Κορνάρος
όμως γέμισε την ιστορία με κρητικές εικόνες, παροιμίες και τρόπο σκέψης.

Το έργο τυπώθηκε στη Βενετία το **1713**, αλλά πριν και μετά από αυτό
διαβαζόταν, αντιγραφόταν και **τραγουδιόταν**. Τα ονόματα των ηρώων έγιναν
βαφτιστικά στην Κρήτη, και οι στίχοι του επηρέασαν τις μαντινάδες. Ένα
έργο λόγιου ποιητή έγινε σχεδόν λαϊκό.

> Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,\
> και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν·\
> και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,\
> μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν·
>
> — Β. Κορνάρος, «Ερωτόκριτος», Α΄ 1–4 (κείμενο της Βικιθήκης)

*Χειρόγραφο του Ερωτόκριτου, αντιγραμμένο το 1710, τρία χρόνια πριν από την πρώτη έντυπη έκδοση. Σήμερα φυλάγεται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη. Ο άντρας στο τραπέζι είναι ο Κορνάρος, όπως τον φαντάστηκε ο εικονογράφος. Οι στίχοι από κάτω είναι αυτοί που μόλις διάβασες: «Του κύκλου τα γυρίσματα…».*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένας στίχος του Ερωτόκριτου*

Ο στίχος είναι ο ίδιος με του δημοτικού τραγουδιού: 15 συλλαβές, τομή μετά
την όγδοη, τόνοι σε ζυγές θέσεις. Η διαφορά είναι η **ομοιοκαταληξία**:
«έχουν / τρέχουν», «ανεβοκατεβαίνουν / πηαίνουν». Ο λόγιος ποιητής πήρε τον
στίχο του λαού και τον δούλεψε σαν τεχνίτης.

### Παράδειγμα 1: Τι λένε οι τέσσερις πρώτοι στίχοι του Ερωτόκριτου, και γιατί μπαίνουν πρώτοι;

1. **Οι εικόνες.** Ο «Κύκλος» και ο «Τροχός» που ανεβαίνουν και κατεβαίνουν
   είναι ο **τροχός της Τύχης**: ό,τι είναι ψηλά σήμερα, αύριο πέφτει στα
   βάθη. Ο «Καιρός», ο χρόνος, δεν έχει «αναπαημό», ανάπαυση.
2. **Τα κεφαλαία.** Κύκλος, Τροχός, Καιρός, Καλό, Κακό: ο ποιητής τα γράφει σαν
   πρόσωπα, σαν δυνάμεις που κινούν τον κόσμο. Είναι **προσωποποίηση**.
3. **Η σύνδεση με την ιστορία.** Αμέσως μετά (στ. 5–6) λέει ότι θα τραγουδήσει
   «των Αρμάτω' οι ταραχές» και «του Έρωτος οι μπόρεσες»: πόλεμο και αγάπη. Οι
   ήρωές του θα ανέβουν και θα πέσουν όπως ο τροχός, πριν φτάσουν στο καλό
   τέλος.
4. **Το συμπέρασμα.** Οι πρώτοι στίχοι είναι το **προοίμιο**: δίνουν το θέμα
   και τη «φιλοσοφία» του έργου πριν από την υπόθεση. Ο αναγνώστης ξέρει από
   την αρχή ότι θα δει μεγάλες μεταπτώσεις, και ότι αξίζει να ελπίζει.

> **Κλειδί**
>
> Η κρητική λογοτεχνία γεννήθηκε στη συνάντηση της **ελληνικής Κρήτης** με
> τη **βενετική Ιταλία**. Από την Ιταλία πήρε τα είδη: **τραγωδία**
> («Ερωφίλη», Χορτάτσης, περ. 1595) και **ιπποτικό μυθιστόρημα**
> («Ερωτόκριτος», Κορνάρος, αρχές 17ου αιώνα). Από την Κρήτη πήρε τη
> **γλώσσα**, την κρητική διάλεκτο, και τον **στίχο**, τον δεκαπεντασύλλαβο.
> Έτσι έγινε σπάνιο φαινόμενο για την εποχή: μεγάλη λόγια λογοτεχνία στη
> γλώσσα του λαού.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο «Ερωτόκριτος» διαδραματίζεται στην «Αθήνα», αλλά **δεν** είναι έργο για την
> αρχαία Ελλάδα. Ο βασιλιάς λέγεται Ηράκλης και η βασίλισσα Αρτέμη, όμως στο
> έργο υπάρχουν κονταρομαχίες ιπποτών, σαν της μεσαιωνικής Ευρώπης. Το
> αρχαίο σκηνικό είναι φανταστικό, και κανείς δεν το διάβαζε σαν ιστορία.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κρήτη, Βενετοκρατία** ως το **1669**· ακμή από τα τέλη του 16ου αιώνα.
> - **Γλώσσα**: κρητική διάλεκτος («τση», «εδά», «θωρώ», πτώση του τελικού -ν).
> - **«Ερωφίλη»**, Γ. Χορτάτσης, περ. 1595: τραγωδία, πρόλογος του Χάρου,
>   πέντε πράξεις, χορικά.
> - **«Ερωτόκριτος»**, Β. Κορνάρος, αρχές 17ου αιώνα: έμμετρο μυθιστόρημα,
>   10.012 στίχοι, τυπώθηκε το 1713.
> - **Στίχος**: ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος με **ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία**.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η ακμή της κρητικής λογοτεχνίας σταματά απότομα το 1669;
   - Γιατί τότε έπεσε ο Χάνδακας και η Κρήτη πέρασε στους Οθωμανούς
   - Γιατί τότε πέθαναν ο Χορτάτσης και ο Κορνάρος, και δεν έμεινε άλλος ποιητής
   - Γιατί τότε η Βενετία απαγόρευσε να τυπώνονται βιβλία στην κρητική διάλεκτο
   - Γιατί τότε οι Κρητικοί στράφηκαν στην αρχαΐζουσα γλώσσα των λογίων της Πόλης
2. Σε ποια γλώσσα γράφτηκαν τα μεγάλα έργα της κρητικής λογοτεχνίας;
   - Στην κρητική διάλεκτο, τη ζωντανή γλώσσα που μιλούσαν στο νησί
   - Στα αρχαία ελληνικά, όπως έγραφαν τότε οι λόγιοι της Κωνσταντινούπολης
   - Στα ιταλικά, που ήταν η γλώσσα των αρχόντων της βενετικής διοίκησης
   - Στην καθαρεύουσα, που την όρισε η Βενετία ως γλώσσα των σχολείων της
3. Ποιο ζευγάρι ταιριάζει σωστά έργο και είδος;
   - «Ερωφίλη»: τραγωδία · «Ερωτόκριτος»: έμμετρο μυθιστόρημα
   - «Ερωφίλη»: έμμετρο μυθιστόρημα · «Ερωτόκριτος»: τραγωδία
   - «Ερωφίλη»: κωμωδία · «Ερωτόκριτος»: θρησκευτικό δράμα
   - «Ερωφίλη»: δημοτικό τραγούδι · «Ερωτόκριτος»: παραλογή
4. Τι έχει ο στίχος του «Ερωτόκριτου» που συνήθως δεν έχει ο στίχος του δημοτικού τραγουδιού;
   - Ομοιοκαταληξία ανά δύο στίχους
   - Δεκαπέντε συλλαβές με τομή μετά την όγδοη
   - Τόνους του μέτρου πάνω σε ζυγές συλλαβές
   - Στροφές πέντε στίχων χωρίς ομοιοκαταληξία
5. Ο Ερωτόκριτος αρχίζει με «Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν». Τι σημαίνει αυτή η εικόνα;
   - Η τύχη γυρίζει σαν τροχός: ό,τι είναι ψηλά, αύριο πέφτει
   - Οι εποχές του χρόνου έρχονται η μία μετά την άλλη, χωρίς καμία αλλαγή
   - Ο κύκλος του χορού στο πανηγύρι, όπου γνωρίστηκαν οι δύο ερωτευμένοι
   - Οι ρόδες των αρμάτων στον πόλεμο που θα διηγηθεί στο τέλος του έργου
6. Πώς σχετίζεται ο «Ερωτόκριτος» με το γαλλικό ιπποτικό μυθιστόρημα «Paris et Vienne»;
   - Ήταν το πρότυπό του, αλλά ο Κορνάρος το έκανε κρητικό σε λόγο και εικόνες
   - Είναι πιστή μετάφρασή του στα ελληνικά, στίχο προς στίχο από το γαλλικό κείμενο
   - Το γαλλικό έργο είναι μετάφραση του Ερωτόκριτου, γραμμένη στη Γαλλία αργότερα
   - Δεν σχετίζονται καθόλου, είναι απλή σύμπτωση η ομοιότητα των δύο υποθέσεων
7. Ποια είναι η σύγκρουση που κινεί την τραγωδία «Ερωφίλη»;
   - Ο βασιλιάς Φιλόγονος δεν δέχεται τον κρυφό γάμο της κόρης του με τον Πανάρετο
   - Η Ερωφίλη αρνείται τον Πανάρετο, που ο πατέρας της την πιέζει να παντρευτεί
   - Δύο αδέρφια πολεμούν για τον θρόνο της Αθήνας, και η Ερωφίλη είναι το έπαθλο
   - Ο Πανάρετος φεύγει στον πόλεμο και γυρίζει αγνώριστος για να σώσει τον βασιλιά
8. Ποιο στοιχείο δείχνει ότι ο «Ερωτόκριτος» έγινε σχεδόν λαϊκό έργο στην Κρήτη;
   - Τα ονόματα των ηρώων έγιναν βαφτιστικά, και οι στίχοι τραγούδια
   - Το όνομα του ποιητή χάθηκε και δεν το ξέρει πια κανείς σήμερα
   - Γράφτηκε ομαδικά από πολλούς Κρητικούς σε μια γιορτή του νησιού
   - Τυπώθηκε στην Κρήτη πριν από κάθε άλλο ελληνικό βιβλίο της εποχής

## Ασκήσεις

1. Ποιος έγραψε την «Ερωφίλη» και ποιος τον «Ερωτόκριτο»;
2. Εξήγησε γιατί η σημαντικότερη ελληνική λογοτεχνία του 16ου–17ου αιώνα γράφτηκε στην Κρήτη και όχι σε περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
3. «ΒΙΤΣΕΝΤΖΟΣ είν' ο Ποιητής, και στη Γενιάν ΚΟΡΝΑΡΟΣ, / που να βρεθεί ακριμάτιστος, σα θα τον πάρει ο Χάρος. / Στη Στείαν εγεννήθηκε, στη Στείαν ενεθράφη, / εκεί ήκαμε κ' εκόπιασεν ετούτα που σας γράφει.» — Β. Κορνάρος, «Ερωτόκριτος», Ε΄ 1535–1538 (κείμενο της Βικιθήκης). Τι μαθαίνουμε για τον ποιητή, και ποια στοιχεία της κρητικής διαλέκτου βλέπεις;
4. Ο «Ερωτόκριτος» έχει γνωστό ποιητή και ιταλικά πρότυπα, αλλά τον τραγούδησε ο λαός της Κρήτης. Είναι λόγιο ή λαϊκό έργο; Στήριξε την κρίση σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/literature/cretan-literature
