# Αναλύω ένα κείμενο

> Θέμα, δομή, πρόθεση του συγγραφέα και τα μέσα που χρησιμοποιεί.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/text-analysis

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις το θέμα και την κεντρική ιδέα ενός κειμένου και να τα διατυπώνεις σε μία πρόταση.
- Να χωρίζεις ένα κείμενο σε πρόλογο, κύριο μέρος και επίλογο και να λες τι κάνει κάθε παράγραφος.
- Να αναγνωρίζεις την πρόθεση του συγγραφέα: να ενημερώσει, να πείσει, να αφηγηθεί, να καθοδηγήσει, να εκφράσει συναίσθημα.
- Να εντοπίζεις τα μέσα που χρησιμοποιεί, τεκμήρια και γλωσσικές επιλογές, και να εξηγείς τι πετυχαίνουν.

## Τέσσερις ερωτήσεις σε κάθε κείμενο

Όταν αναλύεις ένα κείμενο, δεν το ξαναλές. Το **ανοίγεις**, όπως έναν
μηχανισμό, για να δεις από τι αποτελείται και πώς δουλεύει. Τέσσερις
ερωτήσεις αρκούν για τα περισσότερα κείμενα:

| Ερώτηση                       | Τι ψάχνεις                                                                                         |
| ----------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Για τι μιλάει;**            | το **θέμα** και την **κεντρική ιδέα**, σε μία πρόταση                                              |
| **Πώς είναι χτισμένο;**       | τη **δομή**: πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος, και τι κάνει κάθε παράγραφος                         |
| **Τι θέλει ο συγγραφέας;**    | την **πρόθεσή** του: να ενημερώσει, να πείσει, να αφηγηθεί, να καθοδηγήσει, να εκφράσει συναίσθημα |
| **Με τι μέσα το πετυχαίνει;** | τεκμήρια, παραδείγματα, εικόνες, πρόσωπο των ρημάτων, λεξιλόγιο, ερωτήσεις                         |

Το **θέμα** είναι λίγες λέξεις («η αυλή του σχολείου»). Η **κεντρική ιδέα**
είναι μια ολόκληρη πρόταση που λέει τι υποστηρίζει ή τι δείχνει το κείμενο
για το θέμα («η αυλή χρειάζεται σκιά, και ο δήμος πρέπει να φυτέψει
δέντρα»).

> **Κλειδί**
>
> Ανάλυση σημαίνει να συνδέεις **τι** λέει ένα κείμενο με το **πώς** το λέει
> και το **γιατί**. Το «ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αριθμούς» είναι
> παρατήρηση. Το «χρησιμοποιεί αριθμούς **για να** δείξει ότι το πρόβλημα
> μετριέται, άρα δεν είναι γκρίνια» είναι ανάλυση.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα, σαν άρθρο σε μια
φανταστική σχολική εφημερίδα.

> **Μια αυλή χωρίς σκιά**
>
> (1) Πέρσι το καλοκαίρι η αυλή του σχολείου μας στρώθηκε με καινούργιο
> τσιμέντο. Τα δύο πεύκα κόπηκαν, «για να μη χαλάνε οι ρίζες τους το
> δάπεδο». Από τον Σεπτέμβριο, το μεγάλο διάλειμμα το περνάμε κολλημένοι σε
> μια λωρίδα σκιάς δίπλα στον τοίχο του γυμναστηρίου.
>
> (2) Η σκιά δεν είναι πολυτέλεια. Ένα μεσημέρι του Σεπτεμβρίου μετρήσαμε,
> με το θερμόμετρο του εργαστηρίου, 47 βαθμούς πάνω στο τσιμέντο και 31 στο
> χώμα κάτω από ένα πεύκο του διπλανού πάρκου. Δεκαέξι βαθμοί διαφορά, σε
> απόσταση πενήντα μέτρων.
>
> (3) Είναι αλήθεια ότι οι ρίζες είχαν σηκώσει το παλιό δάπεδο και ότι δύο
> μαθητές είχαν σκοντάψει. Όμως υπάρχουν δέντρα με ρίζες που πάνε βαθιά, και
> ένα δάπεδο φτιάχνεται· ένα χαμένο μεσημέρι στον ήλιο δεν ξαναγυρίζει.
>
> (4) Ζητάμε λοιπόν από τον δήμο να φυτέψει τρία δέντρα στις γωνίες της
> αυλής και, ώσπου να μεγαλώσουν, να στήσει πανιά σκίασης. Μια αυλή είναι
> για να μένεις σε αυτήν, όχι για να τη διασχίζεις τρέχοντας.

Η ανάλυση, με τις τέσσερις ερωτήσεις:

**Θέμα και κεντρική ιδέα.** Θέμα: η αυλή του σχολείου μετά την ανακαίνιση.
Κεντρική ιδέα: η αυλή έμεινε χωρίς σκιά, και ο δήμος πρέπει να φυτέψει
δέντρα.

**Δομή.**

| Παράγραφος | Μέρος       | Τι κάνει                                                         |
| ---------- | ----------- | ---------------------------------------------------------------- |
| 1          | πρόλογος    | παρουσιάζει την κατάσταση: τσιμέντο, κομμένα πεύκα, καθόλου σκιά |
| 2          | κύριο μέρος | δίνει το επιχείρημα με τεκμήριο: μια μέτρηση                     |
| 3          | κύριο μέρος | φέρνει την αντίθετη άποψη, την παραδέχεται και την αντικρούει    |
| 4          | επίλογος    | κάνει συγκεκριμένο αίτημα και κλείνει με μια φράση που μένει     |

**Πρόθεση.** Να **πείσει**: τους αναγνώστες της εφημερίδας να συμφωνήσουν, και
τον δήμο να κάνει κάτι. Το δείχνει καθαρά η παράγραφος 4, με το «Ζητάμε».

**Μέσα.**

- **Τεκμήριο με αριθμούς** (§2): 47 και 31 βαθμοί. Ο συγγραφέας δεν λέει
  «κάνει πολλή ζέστη»· δείχνει ότι η διαφορά **μετριέται**, άρα δεν είναι
  παράπονο.
- **Εικόνα** (§1): «κολλημένοι σε μια λωρίδα σκιάς». Ο αναγνώστης βλέπει
  τους μαθητές στριμωγμένους στον τοίχο, και τους λυπάται.
- **Α΄ πληθυντικό** (μετρήσαμε, ζητάμε): μιλάει μια **ομάδα**, όχι ένας
  θυμωμένος μαθητής. Το αίτημα έχει βάρος.
- **Παραχώρηση και αντίκρουση** (§3): δείχνει ότι άκουσε την άλλη πλευρά,
  και γι' αυτό του έχουμε περισσότερη εμπιστοσύνη.
- **Αντίθεση στο τέλος** (μένεις — διασχίζεις): μια φράση σύντομη και
  ζυγισμένη, που θυμάσαι.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην απαριθμείς μέσα χωρίς λόγο. Ένα κείμενο μπορεί να έχει δέκα επίθετα·
> αυτό δεν λέει τίποτα. Γράφεις ένα μέσο **μόνο** αν μπορείς να πεις **τι
> πετυχαίνει** σε αυτό το κείμενο: πείθει, κάνει τον αναγνώστη να δει,
> δείχνει αξιοπιστία.

## Η δομή κρύβεται στις συνδετικές λέξεις

Ένα καλοδομημένο κείμενο έχει μια **λογική σειρά**, και οι συνδετικές λέξεις
τη φανερώνουν: το «Είναι αλήθεια ότι… Όμως» δεν ξεκινάει ποτέ κείμενο, το
«λοιπόν» έρχεται όταν κάτι έχει ήδη ειπωθεί. Δοκίμασε να ξαναχτίσεις ένα
άλλο, επίσης δικό μας, κείμενο από ανακατεμένες παραγράφους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ξαναχτίσε το άρθρο*

## Η πρόθεση αλλάζει τα μέσα

Κάθε πρόθεση έχει τα δικά της σημάδια. Το κείμενο που **ενημερώνει** γράφει
σε γ΄ πρόσωπο, με αριθμούς και χωρίς κρίσεις. Αυτό που **πείθει** έχει θέση,
επιχειρήματα, συχνά α΄ πρόσωπο. Αυτό που **αφηγείται** έχει χρόνο, ήρωες,
γεγονότα στη σειρά. Αυτό που **καθοδηγεί** έχει προστακτική ή «να» και
βήματα. Αυτό που **εκφράζει συναίσθημα** έχει επιφωνήματα, εικόνες,
θαυμαστικά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι θέλει ο συγγραφέας;*

> **Θυμήσου**
>
> - Τέσσερις ερωτήσεις: **θέμα και κεντρική ιδέα, δομή, πρόθεση, μέσα**.
> - Η κεντρική ιδέα είναι **μία πρόταση**, όχι μια λέξη.
> - Σε κάθε παράγραφο ρωτάς **τι κάνει**: παρουσιάζει, αποδεικνύει,
>   αντικρούει, προτείνει, κλείνει.
> - Ένα μέσο το αναφέρεις μαζί με **αυτό που πετυχαίνει**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διατύπωσε σε μία πρόταση την κεντρική ιδέα του δικού μας κειμένου: «Πολλοί πιστεύουν ότι το διάβασμα την τελευταία βραδιά πριν από το διαγώνισμα είναι αρκετό. Όσα όμως μαθαίνουμε βιαστικά, μέσα σε λίγες ώρες, ξεχνιούνται γρήγορα. Αντίθετα, λίγο διάβασμα κάθε μέρα, για μια εβδομάδα, μένει στη μνήμη πολύ περισσότερο.»

1. Το **θέμα** είναι λίγες λέξεις: το διάβασμα πριν από το διαγώνισμα.
2. Για την **κεντρική ιδέα** ρωτάω: τι υποστηρίζει το κείμενο για το θέμα; Η
   πρώτη πρόταση δίνει μια άποψη που το κείμενο **απορρίπτει** («όμως»), και η
   τελευταία δίνει τη δική του («αντίθετα»).

   Κεντρική ιδέα: **Το λίγο διάβασμα κάθε μέρα μένει στη μνήμη περισσότερο από
   το βιαστικό διάβασμα της τελευταίας βραδιάς.**

### Παράδειγμα 2: Στο άρθρο «Μια αυλή χωρίς σκιά», γιατί ο συγγραφέας γράφει «Δεκαέξι βαθμοί διαφορά, σε απόσταση πενήντα μέτρων» αμέσως μετά τη μέτρηση;

1. Παρατήρηση: η πρόταση δεν δίνει νέο στοιχείο. Κάνει την αφαίρεση 47 − 31
   και προσθέτει την απόσταση.
2. Ανάλυση: ο αναγνώστης δεν χρειάζεται πια να κάνει τον λογαριασμό· του δίνεται
   έτοιμος ο αριθμός που **εντυπωσιάζει**. Και το «πενήντα μέτρα» δείχνει ότι
   η λύση είναι κοντά: η διαφορά δεν οφείλεται στον καιρό, αλλά στο τσιμέντο
   και στα δέντρα. Η σύντομη πρόταση **τονίζει** το τεκμήριο και το κάνει
   επιχείρημα.

### Παράδειγμα 3: Βρες την πρόθεση και δύο μέσα στο δικό μας απόσπασμα: «Μην πετάτε τις μπαταρίες στα σκουπίδια! Μία μόνο μπαταρία μπορεί να μολύνει το χώμα για χρόνια. Ρίξτε τες στον κάδο της εισόδου.»

1. **Πρόθεση**: να **πείσει** και να **καθοδηγήσει**. Θέλει οι αναγνώστες να
   αλλάξουν συνήθεια και τους λέει ακριβώς πώς.
2. **Μέσα**:
   - **Προστακτική** («Μην πετάτε», «Ρίξτε»): μιλάει κατευθείαν στον αναγνώστη
     και του λέει τι να κάνει.
   - **Αιτιολόγηση με συνέπεια** («μπορεί να μολύνει το χώμα για χρόνια»): η
     οδηγία δεν είναι αυθαίρετη· έχει λόγο.
   Το θαυμαστικό στην αρχή κάνει το μήνυμα **επείγον**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο θέμα και στην κεντρική ιδέα ενός κειμένου;
   - Το θέμα λέει για τι μιλάει· η κεντρική ιδέα, τι υποστηρίζει γι' αυτό.
   - Το θέμα είναι ο τίτλος· η κεντρική ιδέα, η πρώτη πρόταση του κειμένου.
   - Είναι το ίδιο πράγμα, απλώς η κεντρική ιδέα λέγεται με πιο λόγιες λέξεις.
   - Το θέμα είναι η γνώμη του συγγραφέα· η κεντρική ιδέα, τα γεγονότα.
2. Στο άρθρο «Μια αυλή χωρίς σκιά», τι κάνει η 3η παράγραφος («Είναι αλήθεια ότι οι ρίζες…»);
   - Παραδέχεται την αντίθετη άποψη και μετά την αντικρούει.
   - Αλλάζει θέση: ο συγγραφέας δέχεται ότι καλά έκαναν και έκοψαν τα πεύκα.
   - Δίνει το βασικό τεκμήριο του άρθρου, τη μέτρηση της θερμοκρασίας.
   - Κάνει το αίτημα προς τον δήμο και κλείνει το κείμενο.
3. Γιατί ο συγγραφέας του άρθρου γράφει «μετρήσαμε», «ζητάμε», σε α΄ πληθυντικό;
   - Για να ακουστεί η φωνή μιας ομάδας μαθητών, που δίνει βάρος στο αίτημα.
   - Επειδή τα άρθρα γράφονται πάντα σε α΄ πληθυντικό, με κανόνα της γλώσσας.
   - Για να κρύψει ότι τη μέτρηση την έκανε μόνο ένας μαθητής της ομάδας.
   - Για να είναι το κείμενο πιο ουδέτερο και αντικειμενικό, σαν ειδησεογραφία.
4. «Βάλε το αλεύρι σε μπολ. Πρόσθεσε σιγά σιγά το νερό. Ζύμωσε δέκα λεπτά.» Ποια είναι η πρόθεση του κειμένου;
   - Να καθοδηγήσει, με προστακτικές σε βήματα.
   - Να πείσει, με επιχειρήματα για το ψωμί.
   - Να αφηγηθεί πώς έφτιαξε κάποιος ψωμί.
   - Να εκφράσει την αγάπη του για το ψωμί.
5. Ποια πρόταση είναι ανάλυση και όχι απλή παρατήρηση;
   - «Ο συγγραφέας δίνει αριθμούς για να δείξει ότι το πρόβλημα μετριέται.»
   - «Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πολλούς αριθμούς στη 2η παράγραφο του κειμένου.»
   - «Στο κείμενο υπάρχουν τέσσερις παράγραφοι και ένας σύντομος τίτλος.»
   - «Μου άρεσε πολύ το κείμενο, γιατί έχει θέμα που αφορά τους μαθητές.»
6. Μια παράγραφος αρχίζει με «Γι' αυτό λοιπόν προτείνουμε…». Πού ανήκει πιθανότατα;
   - Στον επίλογο, γιατί βγάζει συμπέρασμα από όσα προηγήθηκαν.
   - Στον πρόλογο, γιατί παρουσιάζει το θέμα για πρώτη φορά.
   - Στο κύριο μέρος, γιατί φέρνει την αντίθετη άποψη.
   - Οπουδήποτε, γιατί οι συνδετικές λέξεις δεν δείχνουν τη σειρά.
7. Ποιο σημάδι δείχνει ότι ένα κείμενο θέλει κυρίως να ενημερώσει;
   - Γ΄ πρόσωπο, αριθμοί και στοιχεία, και καμία κρίση του συγγραφέα.
   - Ρητορικές ερωτήσεις που σε βάζουν να συμφωνήσεις με τον συγγραφέα.
   - Επιφωνήματα και θαυμαστικά που δείχνουν πόσο συγκινήθηκε ο συγγραφέας.
   - Προστακτικές που λένε στον αναγνώστη τι να κάνει, βήμα βήμα.
8. Το άρθρο κλείνει: «Μια αυλή είναι για να μένεις σε αυτήν, όχι για να τη διασχίζεις τρέχοντας.» Τι πετυχαίνει αυτή η φράση;
   - Με μια σύντομη αντίθεση, μένει στη μνήμη και συνοψίζει το αίτημα.
   - Δίνει ένα νέο τεκμήριο, που δεν υπήρχε στο υπόλοιπο κείμενο.
   - Παρουσιάζει την αντίθετη άποψη, για να την αντικρούσει στο τέλος.
   - Αλλάζει θέμα, για να αφήσει τον αναγνώστη να σκεφτεί κάτι άλλο.

## Ασκήσεις

1. Γράψε τις πέντε προθέσεις που μπορεί να έχει ένας συγγραφέας, όπως τις είδες στην ενότητα.
2. Δικό μας κείμενο: «Τα παλιά κινητά δεν είναι σκουπίδια. Μέσα τους υπάρχουν μέταλλα που ξαναχρησιμοποιούνται, όπως ο χαλκός. Αν τα πετάξουμε στον κάδο, χάνονται.» Γράψε την κεντρική ιδέα σε μία πρόταση.
3. Δικό μας απόσπασμα: «Πόσες φορές έχεις περάσει από το πάρκο χωρίς να το δεις; Εκεί, σε δέκα στρέμματα πράσινο, ζουν πάνω από τριάντα είδη πουλιών.»
   α) Ποια είναι η πρόθεση;
   β) Ποιο μέσο υπάρχει στην πρώτη πρόταση;
   γ) Ποιο μέσο υπάρχει στη δεύτερη πρόταση;
4. Από το άρθρο «Μια αυλή χωρίς σκιά» της ενότητας. Παράγραφος 1: «Τα δύο πεύκα κόπηκαν, “για να μη χαλάνε οι ρίζες τους το δάπεδο”.» Παράγραφος 3: «Είναι αλήθεια ότι οι ρίζες είχαν σηκώσει το παλιό δάπεδο και ότι δύο μαθητές είχαν σκοντάψει. Όμως υπάρχουν δέντρα με ρίζες που πάνε βαθιά, και ένα δάπεδο φτιάχνεται· ένα χαμένο μεσημέρι στον ήλιο δεν ξαναγυρίζει.»
   α) Τι πετυχαίνουν τα εισαγωγικά στην παράγραφο 1;
   β) Πώς απαντά η παράγραφος 3 σε αυτά τα λόγια; Ονόμασε το μέσο και τις λέξεις που το φανερώνουν.
   γ) Γιατί αυτό το μέσο πείθει περισσότερο από μια σκέτη άρνηση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/text-analysis
