# Αναφορικές προτάσεις

> «Που» και «ο οποίος»: επιθετικές και ελεύθερες αναφορικές.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/relative-clauses

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις επιθετικές αναφορικές προτάσεις, που προσδιορίζουν έναν όρο, από τις ελεύθερες, που είναι οι ίδιες όρος της περιόδου.
- Να επιλέγεις ανάμεσα σε «που» και «ο οποίος», και να βάζεις το «ο οποίος» στο σωστό γένος, αριθμό και πτώση.
- Να ξεχωρίζεις την περιοριστική από τη μη περιοριστική αναφορική και να βάζεις κόμματα μόνο στη δεύτερη.
- Να αναγνωρίζεις τις χρήσεις του «που»: αναφορικό, ειδικό, αποτελεσματικό, και το ερωτηματικό «πού».

## Μια πρόταση που δουλεύει σαν επίθετο

Σύγκρινε:

- Μου δάνεισε ένα **ενδιαφέρον** βιβλίο.
- Μου δάνεισε ένα βιβλίο **που με κράτησε ξύπνιο ως τις δύο**.

Το επίθετο «ενδιαφέρον» και η πρόταση «που με κράτησε ξύπνιο» κάνουν την ίδια
δουλειά: λένε **τι λογής** βιβλίο ήταν. Η πρόταση απλώς λέει περισσότερα. Αυτή είναι
μια **αναφορική πρόταση**: αναφέρεται σε μια λέξη που προηγείται και την προσδιορίζει.

Τις αναφορικές αντωνυμίες (που, ο οποίος, όποιος, ό,τι, όσος) τις έχεις δει στη
Β΄ Γυμνασίου ως λέξεις. Εδώ βλέπουμε τι κάνουν οι προτάσεις που ανοίγουν.

> **Κλειδί**
>
> Οι **αναφορικές προτάσεις** εισάγονται με αναφορικές αντωνυμίες (**που, ο οποίος,
> όποιος, ό,τι, όσος**) ή αναφορικά επιρρήματα (**όπου, όπως, όποτε, όσο**). Είναι δύο
> ειδών:
>
> - **Επιθετικές**: έχουν μπροστά τους ένα όνομα (τον **όρο αναφοράς**) και το
>   προσδιορίζουν, όπως ένα επίθετο. «Το βιβλίο **που μου δάνεισες**.»
> - **Ελεύθερες**: δεν αναφέρονται σε κανέναν όρο. Είναι οι ίδιες όρος της περιόδου:
>   υποκείμενο, αντικείμενο ή επιρρηματικός προσδιορισμός. «**Όποιος βιάζεται**
>   σκοντάφτει.» «Πάρε **ό,τι θέλεις**.» «Κάθισε **όπου βρεις θέση**.»

## Επιθετικές και ελεύθερες

|                                | Επιθετική                              | Ελεύθερη                                              |
| ------------------------------ | -------------------------------------- | ----------------------------------------------------- |
| **Όρος αναφοράς μπροστά της;** | ναι                                    | όχι                                                   |
| **Εισάγεται συνήθως με**       | που, ο οποίος, όπου (μετά από τόπο)    | όποιος, ό,τι, όσος, όπου, όπως, όποτε                 |
| **Τι θέση έχει**               | επιθετικός προσδιορισμός στον όρο      | υποκείμενο, αντικείμενο ή επιρρηματικός προσδιορισμός |
| **Παράδειγμα**                 | Η πόλη **όπου γεννήθηκα** είναι μικρή. | Κάθισε **όπου βρεις θέση**.                           |

Για να βρεις τη θέση μιας ελεύθερης, κάνε την ερώτηση που θα έκανες για ένα όνομα:
**ποιος** σκοντάφτει; Όποιος βιάζεται (υποκείμενο). **Τι** να πάρω; Ό,τι θέλεις
(αντικείμενο). **Πού** να καθίσω; Όπου βρεις θέση (επιρρηματικός του τόπου).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Επιθετική ή ελεύθερη, και τι θέση έχει;*

> **Πρόσεχε**
>
> Το **ό,τι** (= οτιδήποτε) γράφεται με **κόμμα** ανάμεσα στο ο και στο τι, για να
> μην μπερδεύεται με τον σύνδεσμο **ότι**:
>
> - «Θα κάνω **ό,τι** μπορώ.» (οτιδήποτε μπορώ: αναφορική)
> - «Ξέρω **ότι** μπορώ.» (ειδική)

## «Που» ή «ο οποίος»;

Το **που** είναι άκλιτο και το πιο συνηθισμένο. Το **ο οποίος** κλίνεται και
συμφωνεί σε **γένος και αριθμό** με τον όρο αναφοράς, ενώ η **πτώση** του κρίνεται
από τη θέση του μέσα στη δική του πρόταση. Το «ο οποίος» το προτιμάς ή το χρειάζεσαι:

| Πότε                                             | Παράδειγμα                                                                                         |
| ------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Μετά από πρόθεση**                             | Ο φίλος **με τον οποίο** ταξίδεψα. Η αίθουσα **στην οποία** δίνουμε εξετάσεις.                     |
| **Σε γενική** (κτήση)                            | Ο συγγραφέας **του οποίου** τα βιβλία διαβάζουμε.                                                  |
| **Για σαφήνεια**, όταν υπάρχουν δύο πιθανοί όροι | Μίλησα με την αδερφή του Πέτρου, **η οποία** σπουδάζει γιατρός. (σπουδάζει η αδερφή, όχι ο Πέτρος) |
| **Σε επίσημο λόγο**                              | Η απόφαση, **η οποία** ελήφθη ομόφωνα, ισχύει από αύριο.                                           |

Στον προφορικό λόγο το «που» συχνά αντικαθιστά και αυτές τις περιπτώσεις, με μια
προσωπική αντωνυμία να δείχνει την πτώση: «ο φίλος **που** ταξίδεψα **μαζί του**»,
«ο συγγραφέας **που** διαβάζουμε τα βιβλία **του**». Είναι φυσικό στην ομιλία· στον
γραπτό και τον επίσημο λόγο προτίμησε το «ο οποίος».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος τύπος ταιριάζει;*

## Με κόμματα ή χωρίς;

Οι επιθετικές αναφορικές είναι δύο ειδών, και τα κόμματα τις ξεχωρίζουν:

- **Περιοριστική** (χωρίς κόμματα): ξεχωρίζει **ποιους** εννοούμε από ένα σύνολο.
  «Οι μαθητές **που είχαν φέρει υπογραφή** πήγαν στην εκδρομή.» Πήγαν μόνο όσοι
  είχαν φέρει· οι άλλοι έμειναν.
- **Μη περιοριστική** (με κόμματα): προσθέτει μια πληροφορία για **όλους**. «Οι
  μαθητές, **που είχαν φέρει υπογραφή**, πήγαν στην εκδρομή.» Πήγαν όλοι, και όλοι
  είχαν φέρει.

Δύο κόμματα αλλάζουν ποιοι πήγαν εκδρομή. Ο έλεγχος: αν βγάλεις την πρόταση και
το νόημα μένει πλήρες, είναι μη περιοριστική και θέλει κόμματα.

## Τα πολλά «που»

Η λέξη «που» είναι από τις πιο πολυάσχολες της γλώσσας. Χωρίς τόνο εισάγει τρία
διαφορετικά είδη πρότασης, και με τόνο είναι ερωτηματικό επίρρημα:

| «Που»                 | Πώς το αναγνωρίζεις                           | Παράδειγμα                   |
| --------------------- | --------------------------------------------- | ---------------------------- |
| **αναφορικό**         | έχει όρο αναφοράς μπροστά· γίνεται «ο οποίος» | Η ταινία **που** είδαμε.     |
| **ειδικό**            | μετά από ρήμα συναισθήματος· γίνεται «το ότι» | Χαίρομαι **που** ήρθες.      |
| **αποτελεσματικό**    | μετά από τόσο, τέτοιος, έτσι· γίνεται «ώστε»  | Γέλασε τόσο **που** δάκρυσε. |
| **πού** (ερωτηματικό) | με τόνο· ρωτάει τόπο                          | Δεν ξέρω **πού** πήγε.       |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο «που» είναι;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Επιθετική** αναφορική: προσδιορίζει έναν όρο (που, ο οποίος). **Ελεύθερη**: είναι
>   η ίδια όρος (όποιος, ό,τι, όσος, όπου, όπως).
> - Το **ο οποίος** παίρνει γένος και αριθμό από τον όρο αναφοράς, πτώση από τη θέση
>   του. Χρειάζεται μετά από πρόθεση, στη γενική και για σαφήνεια.
> - **Περιοριστική** χωρίς κόμματα (ξεχωρίζει)· **μη περιοριστική** με κόμματα
>   (προσθέτει).
> - **ό,τι** = οτιδήποτε· **ότι** = ειδικός σύνδεσμος.
> - Το «που» μπορεί να είναι αναφορικό, ειδικό ή αποτελεσματικό· το «πού» ρωτάει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο του «ο οποίος»: «Η εταιρεία, για \_\_\_ δουλεύει ο θείος μου, άνοιξε κατάστημα στη Λάρισα.»

1. Ποιος είναι ο όρος αναφοράς; Η **εταιρεία**: θηλυκό, ενικός. Άρα «η οποία» σε
   κάποια πτώση.
2. Μέσα στη δική της πρόταση η αντωνυμία ακολουθεί την πρόθεση **για**, που θέλει
   αιτιατική: για ποια; Την οποία.
3. «Η εταιρεία, **για την οποία** δουλεύει ο θείος μου, άνοιξε κατάστημα στη Λάρισα.»
   Η πρόταση είναι μέσα σε κόμματα: είναι μη περιοριστική, γιατί υπάρχει μία μόνο
   εταιρεία για την οποία μιλάμε.

### Παράδειγμα 2: Βρες το είδος και τη θέση της αναφορικής: «Όσοι έχουν δηλώσει συμμετοχή θα πάρουν μήνυμα.»

1. Το «όσοι» δεν αναφέρεται σε κάποιο ουσιαστικό που προηγείται. Η πρόταση είναι
   **ελεύθερη** αναφορική.
2. Ρωτάμε το ρήμα της κύριας: **ποιοι** θα πάρουν μήνυμα; «Όσοι έχουν δηλώσει
   συμμετοχή.» Η πρόταση είναι το **υποκείμενο** του «θα πάρουν».

### Παράδειγμα 3: Εξήγησε τη διαφορά: «Τα δέντρα του πάρκου που ήταν άρρωστα κόπηκαν.» και «Τα δέντρα του πάρκου, που ήταν άρρωστα, κόπηκαν.»

1. Στην πρώτη η αναφορική είναι **περιοριστική**, χωρίς κόμματα: ξεχωρίζει από όλα τα
   δέντρα όσα ήταν άρρωστα. Κόπηκαν **μόνο αυτά**· τα υγιή έμειναν.
2. Στη δεύτερη είναι **μη περιοριστική**, με κόμματα: προσθέτει ότι τα δέντρα του
   πάρκου ήταν άρρωστα. Κόπηκαν **όλα**.
3. Ο έλεγχος: βγάζουμε την αναφορική. «Τα δέντρα του πάρκου κόπηκαν.» Αν αυτό είναι
   ό,τι εννοούμε, θέλει κόμματα.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια περίοδο υπάρχει ελεύθερη αναφορική πρόταση;
   - Όποιος έχει απορίες ας σηκώσει το χέρι του.
   - Ο μαθητής που έχει απορίες σηκώνει το χέρι.
   - Η μαθήτρια, η οποία είχε απορίες, ρώτησε.
   - Ρώτησε ποιος έχει απορίες για την άσκηση.
2. «Η καθηγήτρια ___ μιλήσαμε μας έδωσε παράταση.» Ποιος τύπος μπαίνει στον γραπτό λόγο;
   - με την οποία
   - με τον οποίο
   - της οποίας
   - η οποία
3. «Οι επιβάτες που είχαν εισιτήριο ανέβηκαν στο πλοίο.» Τι εννοεί η περίοδος χωρίς κόμματα;
   - Ανέβηκαν μόνο όσοι από τους επιβάτες είχαν εισιτήριο
   - Ανέβηκαν όλοι οι επιβάτες, και όλοι είχαν εισιτήριο
   - Οι επιβάτες ανέβηκαν, και μετά αγόρασαν εισιτήριο
   - Οι επιβάτες ανέβηκαν, επειδή είχαν εισιτήριο
4. Γιατί στην περίοδο «Είδα τη φίλη του Άρη, η οποία μόλις γύρισε από το Λονδίνο» είναι καλύτερο το «η οποία» από το «που»;
   - Γιατί δείχνει ότι από το Λονδίνο γύρισε η φίλη
   - Γιατί το «που» δεν μπαίνει ποτέ μετά από κόμμα
   - Γιατί το «που» δεν αναφέρεται ποτέ σε πρόσωπα
   - Γιατί μετά από κύριο όνομα θέλουμε «ο οποίος»
5. Σε ποια περίοδο το «που» είναι αποτελεσματικό;
   - Φώναζε τόσο δυνατά που τον άκουσε όλη η γειτονιά.
   - Ο γείτονας που φώναζε δυνατά ζήτησε συγγνώμη.
   - Ντράπηκε που φώναζε τόσο δυνατά το βράδυ.
   - Δεν κατάλαβα πού φώναζε τόσο δυνατά χθες.
6. Ποια περίοδος είναι σωστά γραμμένη;
   - Θα σου δώσω ό,τι μου ζητήσεις.
   - Θα σου δώσω ότι μου ζητήσεις.
   - Μου είπε ό,τι θα έρθει νωρίς.
   - Θα σου δώσω ό τι μου ζητήσεις.
7. «Πάρε μαζί σου όσα χωράνε στο σακίδιο.» Τι θέση έχει η αναφορική πρόταση;
   - Αντικείμενο του «πάρε»
   - Υποκείμενο του «πάρε»
   - Προσδιορισμός στο «σακίδιο»
   - Προσδιορισμός του τόπου
8. Ποια περίοδος χρησιμοποιεί σωστά τη γενική του «ο οποίος»;
   - Ο ζωγράφος, του οποίου οι πίνακες εκτίθενται, ήρθε στα εγκαίνια.
   - Ο ζωγράφος, της οποίας οι πίνακες εκτίθενται, ήρθε στα εγκαίνια.
   - Ο ζωγράφος, των οποίων οι πίνακες εκτίθενται, ήρθε στα εγκαίνια.
   - Ο ζωγράφος, οι οποίοι πίνακες εκτίθενται, ήρθε στα εγκαίνια.

## Ασκήσεις

1. Επιθετική ή ελεύθερη είναι η αναφορική: «Όσοι τελείωσαν μπορούν να βγουν στο διάλειμμα.»
2. Βάλε τον σωστό τύπο του «ο οποίος»: «Τα χωριά ___ περάσαμε ήταν σχεδόν άδεια.» (περάσαμε μέσα από αυτά)
3. «Τα λεωφορεία που είναι ηλεκτρικά δεν πληρώνουν τέλος κυκλοφορίας.»
   α) Είναι περιοριστική ή μη περιοριστική η αναφορική;
   β) Τι θα σήμαινε η περίοδος με κόμματα γύρω από την αναφορική;
4. Ένωσε σε μία περίοδο για επίσημη ανακοίνωση, με τη δεύτερη πρόταση ως αναφορική: «Η έκθεση ανοίγει αύριο.» «Στην έκθεση συμμετέχουν 40 σχολεία.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/relative-clauses
