# Αιτιολογημένη κρίση και οργανωμένη συζήτηση

> Λέω τη γνώμη μου, τη στηρίζω, ακούω την αντίθετη.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/reasoned-judgement

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις αιτιολογημένη κρίση: κρίση, κριτήριο και τεκμήρια από αυτό που κρίνεις.
- Να ταιριάζεις τη βεβαιότητα της διατύπωσης με τα στοιχεία που έχεις, αποφεύγοντας τις γενικεύσεις.
- Να γνωρίζεις τους ρόλους, τους κανόνες και τις φάσεις μιας οργανωμένης συζήτησης.
- Να απαντάς σε αντίθετη άποψη με παραχώρηση και αντίκρουση, χωρίς να στρέφεσαι στο πρόσωπο.

## «Ήταν χάλια» δεν είναι κρίση που πείθει

Μετά από μια σχολική θεατρική παράσταση ακούς δύο γνώμες:

- «Ήταν χάλια.»
- «Η παράσταση δεν με κράτησε, γιατί ο ρυθμός ήταν αργός: η πρώτη πράξη
  κράτησε σαράντα λεπτά χωρίς καμία αλλαγή σκηνικού, και στο τέλος της
  αρκετοί θεατές κοίταζαν τα κινητά τους.»

Και οι δύο είναι **κρίσεις**: λένε αν κάτι είναι καλό ή κακό. Η πρώτη όμως
δεν σου δίνει κανέναν λόγο να συμφωνήσεις, ούτε κάτι να συζητήσεις. Η
δεύτερη είναι **αιτιολογημένη κρίση**. Έχει τρία κομμάτια:

| Κομμάτι      | Στο παράδειγμα                        | Τι κάνει                                   |
| ------------ | ------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| **Κρίση**    | «δεν με κράτησε»                      | λέει τι πιστεύεις                          |
| **Κριτήριο** | ο ρυθμός                              | λέει με ποιο μέτρο κρίνεις                 |
| **Τεκμήρια** | σαράντα λεπτά χωρίς αλλαγή, τα κινητά | δείχνουν το κριτήριο μέσα στο ίδιο το έργο |

Το κριτήριο είναι το πιο σημαντικό. Μια παράσταση μπορεί να κριθεί για τον
ρυθμό, τις ερμηνείες, το σκηνικό, το κείμενο. Όταν δηλώνεις το κριτήριό σου,
ο άλλος μπορεί να διαφωνήσει **με ουσία**: «Για μένα ο αργός ρυθμός ταίριαζε
στο έργο». Τώρα συζητάτε για το ίδιο πράγμα.

> **Κλειδί**
>
> Αιτιολογημένη κρίση = **κρίση + κριτήριο + τεκμήρια από αυτό που κρίνεις**.
> Τα τεκμήρια είναι συγκεκριμένα: σκηνές, αριθμοί, φράσεις, γεγονότα. Το
> «γιατί μου άρεσε» δεν είναι τεκμήριο· το «γιατί στη σκηνή του δικαστηρίου ο
> ήρωας σωπαίνει, και η σιωπή του λέει περισσότερα από έναν μονόλογο» είναι.

Η αιτιολόγηση δένεται με τη γλώσσα της αιτίας και του συμπεράσματος:

- **Αιτιολογικοί σύνδεσμοι**: γιατί, επειδή, διότι, αφού, καθώς.
  «Το πρόγραμμα πέτυχε, **αφού** οι συμμετοχές διπλασιάστηκαν.»
- **Συμπερασματικές λέξεις**: άρα, επομένως, συνεπώς, γι' αυτό.
  «Οι συμμετοχές διπλασιάστηκαν· **επομένως** το πρόγραμμα πέτυχε.»

## Πόσο σίγουρος είσαι;

Μια κρίση πείθει περισσότερο όταν **η βεβαιότητά της ταιριάζει με τα
στοιχεία της**. Αν έχεις μετρήσει, μπορείς να πεις «είναι βέβαιο». Αν έχεις
δει δύο περιπτώσεις, λες «μάλλον».

| Βεβαιότητα                                                  | Πιθανότητα                                         |
| ----------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| είναι βέβαιο ότι · αναμφίβολα · σίγουρα · αποδεικνύεται ότι | ίσως · μάλλον · ενδέχεται · πιθανόν · φαίνεται ότι |

Ο πιο συνηθισμένος κίνδυνος είναι η **γενίκευση**: «**όλοι** οι έφηβοι»,
«**ποτέ** δεν», «**πάντα**». Αρκεί ένα αντιπαράδειγμα για να πέσει. Το
«πολλοί από τους συμμαθητές μου» είναι πιο ταπεινό, και γι' αυτό πιο
δυνατό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βέβαιο ή πιθανό;*

## Η οργανωμένη συζήτηση

Μια συζήτηση στην τάξη για το αν πρέπει να αλλάξει το ωράριο του κυλικείου
μπορεί να γίνει φασαρία, ή να καταλήξει κάπου. Τη διαφορά την κάνει η
**οργάνωση**.

**Οι ρόλοι**

- **Συντονιστής**: δίνει τον λόγο, κρατάει το θέμα, κλείνει με σύνοψη. Δεν
  παίρνει θέση.
- **Ομιλητές**: μία ή περισσότερες ομάδες, η καθεμιά με τη θέση της.
- **Χρονομέτρης**: όλοι μιλούν για τον ίδιο χρόνο.
- **Γραμματέας**: σημειώνει τα επιχειρήματα, για να φανεί στο τέλος τι
  ειπώθηκε.

**Οι φάσεις**

1. **Εισήγηση**: ο συντονιστής παρουσιάζει το ερώτημα.
2. **Τοποθετήσεις**: κάθε πλευρά λέει τη θέση της με αιτιολογημένες κρίσεις.
3. **Αντίκρουση**: κάθε πλευρά απαντά στα επιχειρήματα της άλλης.
4. **Σύνοψη**: ο συντονιστής λέει πού συμφωνούν οι πλευρές, πού διαφωνούν,
   και τι αποφασίστηκε, αν αποφασίστηκε κάτι.

**Ο ένας κανόνας που κρατάει όλους τους άλλους**: απαντάς στο
**επιχείρημα**, όχι στο **πρόσωπο**. «Το λες επειδή δεν τρως ποτέ στο
κυλικείο» δεν απαντάει σε τίποτα· μετακινεί τη συζήτηση από το θέμα στον
άνθρωπο.

### Πώς απαντάς σε αυτόν που διαφωνεί

Η πιο πειστική απάντηση δεν αρνείται τα πάντα. Πρώτα **παραχωρεί** ό,τι είναι
σωστό στο αντίθετο επιχείρημα, και μετά **αντικρούει** με το δικό της:

> «**Είναι αλήθεια ότι** το κυλικείο έχει ουρά στο πρώτο διάλειμμα. **Όμως**
> η ουρά οφείλεται στο ότι ανοίγει μόνο ένα ταμείο, όχι στο ωράριο· άρα η
> λύση είναι δεύτερο ταμείο, όχι άλλο ωράριο.»

Η παραχώρηση δείχνει ότι άκουσες. Η αντίκρουση δείχνει γιατί, παρ' όλα αυτά,
η θέση σου στέκει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κίνηση κάνει ο ομιλητής;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η παραχώρηση **δεν** είναι υποχώρηση. Αν πεις «Έχεις δίκιο» και σταματήσεις,
> άλλαξες θέση. Αν πεις «Έχεις δίκιο σε αυτό, **αλλά**…», κράτησες τη θέση σου
> και έδειξες ότι την κράτησες αφού άκουσες τον άλλον.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αιτιολογημένη κρίση** = κρίση + **κριτήριο** + **τεκμήρια** από αυτό που
>   κρίνεις.
> - Η **βεβαιότητα** ταιριάζει με τα στοιχεία. Πρόσεχε τα «όλοι», «πάντα»,
>   «ποτέ».
> - Οργανωμένη συζήτηση: **συντονιστής, ομιλητές, χρονομέτρης, γραμματέας** ·
>   εισήγηση, τοποθετήσεις, αντίκρουση, σύνοψη.
> - Απαντάς στο **επιχείρημα**, όχι στο πρόσωπο. Η καλή απάντηση
>   **παραχωρεί** και μετά **αντικρούει**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κάνε αιτιολογημένη κρίση τη γνώμη «Το καινούργιο προαύλιο είναι τέλειο» (για ένα φανταστικό σχολείο: τρία γήπεδα, δέκα παγκάκια, κανένα δέντρο).

1. Διαλέγω **κριτήριο**. «Τέλειο» για ποιον, και σε τι; Για όσους παίζουν
   μπάλα, ή για όσους θέλουν να κάτσουν; Κρίνω με κριτήριο **αν εξυπηρετεί
   όλους τους μαθητές**.
2. Βρίσκω **τεκμήρια** στο ίδιο το προαύλιο: τρία γήπεδα και δέκα παγκάκια,
   αλλά κανένα δέντρο.
3. Η κρίση αλλάζει μόνη της, γιατί τα τεκμήρια δεν λένε «τέλειο»: «Το νέο
   προαύλιο **εξυπηρετεί καλά** όσους παίζουν, **αφού** έχει τρία γήπεδα. Όσοι
   θέλουν να καθίσουν **όμως** δεν έχουν σκιά, **γιατί** δεν φυτεύτηκε κανένα
   δέντρο.»

### Παράδειγμα 2: Ρώτησες έξι συμμαθητές σου και τέσσερις είπαν ότι διαβάζουν λιγότερο από μία ώρα τη μέρα. Ένας φίλος γράφει: «Αποδεικνύεται ότι όλοι οι μαθητές του σχολείου διαβάζουν λιγότερο από μία ώρα.» Διόρθωσέ το.

1. Δύο προβλήματα. Το «**όλοι**» δεν στέκει: ούτε οι έξι δεν απάντησαν το ίδιο,
   αφού δύο είπαν άλλο. Και το «**αποδεικνύεται**» είναι πολύ δυνατό για έξι
   απαντήσεις σε ένα σχολείο με εκατοντάδες μαθητές.
2. Λέω ακριβώς τι μέτρησα, και κατεβάζω τη βεβαιότητα: «Από τους έξι
   συμμαθητές που ρώτησα, οι τέσσερις διαβάζουν λιγότερο από μία ώρα τη μέρα.
   **Ίσως** ισχύει για πολλούς μαθητές, αλλά για να το πούμε για το σχολείο
   χρειάζεται μεγαλύτερη έρευνα.»

### Παράδειγμα 3: Σε συζήτηση για τα κινητά στο σχολείο ακούς: «Τα κινητά πρέπει να επιτρέπονται, γιατί τα χρειαζόμαστε για να βρίσκουμε πληροφορίες στο μάθημα.» Είσαι αντίθετος. Απάντησε με παραχώρηση και αντίκρουση.

1. **Παραχώρηση**: βρίσκω τι είναι σωστό στο επιχείρημα. Είναι αλήθεια ότι
   μερικές φορές στο μάθημα χρειάζεται αναζήτηση.
2. **Αντίκρουση**: δείχνω γιατί αυτό δεν οδηγεί στη θέση του. Για την αναζήτηση
   μπορεί να υπάρχουν οι υπολογιστές του εργαστηρίου, που δεν φέρνουν
   ειδοποιήσεις στη μέση της ώρας.

   «**Είναι αλήθεια ότι** στο μάθημα χρειάζεται καμιά φορά αναζήτηση.
   **Όμως** γι' αυτό υπάρχουν οι υπολογιστές του εργαστηρίου, που δεν σε
   διακόπτουν με ειδοποιήσεις· **επομένως** η ανάγκη αυτή δεν απαιτεί κινητά.»

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις κρίσεις για ένα βιβλίο είναι αιτιολογημένη;
   - «Οι διάλογοι είναι ζωντανοί: κάθε ήρωας μιλάει με δικό του τρόπο, και τον αναγνωρίζεις χωρίς όνομα.»
   - «Είναι το καλύτερο βιβλίο που έχω διαβάσει ποτέ, και το προτείνω ανεπιφύλακτα σε όλους.»
   - «Μου άρεσε πάρα πολύ, γιατί μου άρεσαν και οι ήρωες και όλα όσα έγιναν στην ιστορία.»
   - «Το βιβλίο έχει 240 σελίδες και γράφτηκε από μια συγγραφέα που ζει στη Θεσσαλονίκη.»
2. Γιατί είναι χρήσιμο να δηλώνεις το κριτήριο της κρίσης σου;
   - Γιατί ο άλλος μπορεί να διαφωνήσει με ουσία, ξέροντας με ποιο μέτρο κρίνεις.
   - Γιατί με το κριτήριο η κρίση σου γίνεται αντικειμενική αλήθεια για όλους.
   - Γιατί αλλιώς η κρίση δεν έχει κανένα συνδετικό ανάμεσα στις προτάσεις της.
   - Γιατί έτσι η κρίση σου γίνεται πιο μεγάλη και φαίνεται πιο σοβαρή.
3. Μια ομάδα μέτρησε τον θόρυβο στην αυλή μόνο μία μέρα. Ποια διατύπωση ταιριάζει με αυτό που έχει;
   - «Φαίνεται ότι ο θόρυβος ξεπερνά το όριο, αλλά θέλει κι άλλες μετρήσεις.»
   - «Αποδεικνύεται ότι ο θόρυβος στην αυλή ξεπερνά πάντα κάθε επιτρεπτό όριο.»
   - «Είναι βέβαιο ότι ο θόρυβος στην αυλή βλάπτει όλους τους μαθητές.»
   - «Ο θόρυβος της αυλής δεν είναι ποτέ πρόβλημα για κανέναν μαθητή.»
4. Τι είναι λάθος στην κρίση «Οι έφηβοι δεν διαβάζουν ποτέ εφημερίδα»;
   - Είναι γενίκευση: ένας έφηβος που διαβάζει αρκεί για να πέσει.
   - Δεν έχει αιτιολογικό σύνδεσμο, όπως το «γιατί» ή το «επειδή».
   - Είναι γραμμένη σε γ΄ πρόσωπο, ενώ η κρίση θέλει α΄ πρόσωπο.
   - Μιλάει για εφημερίδες, που δεν είναι θέμα για συζήτηση.
5. Ποια είναι η δουλειά του συντονιστή σε μια οργανωμένη συζήτηση;
   - Δίνει τον λόγο, κρατάει το θέμα και κλείνει με σύνοψη, χωρίς να παίρνει θέση.
   - Υποστηρίζει τη θέση που του φαίνεται σωστότερη και βοηθάει να κερδίσει.
   - Σημειώνει κάθε επιχείρημα που ακούγεται, για να μη χαθεί τίποτα στο τέλος.
   - Μετράει τον χρόνο κάθε ομιλητή και σταματάει όποιον τον ξεπερνά έστω και λίγο.
6. Σε ποια φάση της οργανωμένης συζήτησης απαντά κάθε πλευρά στα επιχειρήματα της άλλης;
   - Στην αντίκρουση.
   - Στην εισήγηση.
   - Στη σύνοψη.
   - Στις τοποθετήσεις.
7. Ποια απάντηση κάνει παραχώρηση και αντίκρουση στο «Η βιβλιοθήκη πρέπει να κλείνει νωρίς, γιατί λίγοι πάνε το απόγευμα»;
   - «Πράγματι λίγοι πάνε τώρα, αλλά ίσως επειδή δεν ξέρουν ότι είναι ανοιχτή.»
   - «Έχεις απόλυτο δίκιο σε όλα, και καλύτερα να κλείνει ακόμα πιο νωρίς.»
   - «Δεν ισχύει τίποτα απολύτως από αυτά που λες, και το ξέρεις πολύ καλά.»
   - «Εσύ δεν πατάς ποτέ στη βιβλιοθήκη, οπότε δεν ξέρεις τι λες.»
8. Ποια λέξη ταιριάζει στο κενό; «Το σχολείο μας ανακυκλώνει πια το μισό χαρτί του· … η εκστρατεία της περσινής χρονιάς είχε αποτέλεσμα.»
   - επομένως
   - επειδή
   - ωστόσο
   - ενώ

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία κομμάτια έχει μια αιτιολογημένη κρίση;
2. Ξαναγράψε ώστε η βεβαιότητα να ταιριάζει με τα στοιχεία: «Ο καινούργιος καθηγητής, που ήρθε χθες, είναι σίγουρα ο καλύτερος του σχολείου.»
3. «Η ταινία δεν πείθει ως ιστορική, γιατί οι ήρωες του 1821 μιλούν με εκφράσεις του 2020 και φορούν ρούχα άλλης εποχής.»
   α) Ποια είναι η κρίση;
   β) Ποιο είναι το κριτήριο;
   γ) Ποια είναι τα τεκμήρια;
4. Σε συζήτηση ακούς: «Η σχολική στολή θα έλυνε τις συγκρίσεις για τα ρούχα.» Γράψε μια απάντηση με παραχώρηση και αντίκρουση, όποια θέση κι αν έχεις.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/reasoned-judgement
