# Πολυσημία

> Μία λέξη, πολλές σημασίες: πώς το κείμενο διαλέγει ποια.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/polysemy

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η πολυσημία και να δίνεις παραδείγματα πολύσημων λέξεων.
- Να βρίσκεις ποια σημασία έχει μια πολύσημη λέξη από τα συμφραζόμενα.
- Να ξεχωρίζεις την πολυσημία από την ομωνυμία, με το κριτήριο του κοινού πυρήνα σημασίας.
- Να αναγνωρίζεις πότε η πολυσημία δημιουργεί ασάφεια και πώς τη διορθώνεις.

## Μία λέξη, πολλές σημασίες

Διάβασε τέσσερις προτάσεις με την ίδια λέξη:

1. Έχασα τα **κλειδιά** του σπιτιού.
2. Ο υδραυλικός έσφιξε το παξιμάδι με ένα γαλλικό **κλειδί**.
3. Η συνεργασία είναι το **κλειδί** για να τελειώσει η εργασία στην ώρα της.
4. Η μελωδία είναι γραμμένη στο **κλειδί** του σολ.

Η λέξη είναι μία, αλλά σε καθεμιά πρόταση σημαίνει κάτι άλλο: το αντικείμενο
που ανοίγει την κλειδαριά, ένα εργαλείο, τον τρόπο για να λύσεις ένα
πρόβλημα, ένα σύμβολο της μουσικής. Το *Λεξικό της κοινής νεοελληνικής*
(Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη) δίνει και τις τέσσερις αριθμημένες μέσα στο ίδιο
λήμμα «κλειδί», μαζί με άλλες.

Το φαινόμενο λέγεται **πολυσημία**: μια λέξη έχει **περισσότερες από μία
σημασίες**, και κάθε φορά φανερώνεται η μία, ανάλογα με το γλωσσικό
περιβάλλον. Η λέξη λέγεται **πολύσημη**. Το αντίθετο είναι η **μονοσημία**:
λέξεις όπως «οξυγόνο» ή «τρίγωνο» σημαίνουν ένα πράγμα.

Οι περισσότερες λέξεις της καθημερινής γλώσσας είναι πολύσημες. Δες τη
«ρίζα»:

| Πρόταση                                           | Τι σημαίνει εδώ η «ρίζα»                  |
| ------------------------------------------------- | ----------------------------------------- |
| Οι ρίζες της ελιάς φτάνουν βαθιά.                 | το μέρος του φυτού μέσα στο χώμα          |
| Ο οδοντίατρος είδε φλεγμονή στη ρίζα του δοντιού. | η βάση ενός οργάνου, που μοιάζει φυτεμένη |
| Πρέπει να βρούμε τη ρίζα του προβλήματος.         | η πρώτη αιτία                             |
| Το «γράφω» και το «γραφείο» έχουν κοινή ρίζα.     | το κοινό κομμάτι συγγενικών λέξεων        |
| Η τετραγωνική ρίζα του 25 είναι το 5.             | όρος των μαθηματικών                      |

Οι σημασίες δεν είναι άσχετες μεταξύ τους. Όλες έχουν κάτι από την πρώτη:
κάτι **από κάτω**, από όπου **ξεκινάει** κάτι άλλο. Αυτός ο **κοινός
πυρήνας** είναι το σημάδι της πολυσημίας. Συνήθως μία σημασία είναι η
**κυριολεκτική**, η πρώτη, και οι άλλες απλώθηκαν από αυτήν, συχνά με
μεταφορά (τη μεταφορά τη βλέπεις αναλυτικά στην επόμενη ενότητα).

> **Κλειδί**
>
> Μια πολύσημη λέξη δεν έχει «τη» σημασία της. Έχει πολλές, και **τη μία τη
> διαλέγουν τα συμφραζόμενα**: οι λέξεις γύρω της, το θέμα του κειμένου, η
> περίσταση. Για να καταλάβεις μια λέξη, διαβάζεις την πρόταση, όχι τη λέξη
> μόνη της.

## Πώς διαλέγουν τα συμφραζόμενα

Το «φύλλο» έχει στο λεξικό πάνω από οκτώ σημασίες: φύλλο δέντρου, φύλλο
χαρτιού, φύλλο για πίτα, το φύλλο μιας πόρτας, η εφημερίδα («το σημερινό
φύλλο»), το χαρτί της τράπουλας. Κι όμως, όταν διαβάζεις μια πρόταση με
«φύλλο», δεν διστάζεις. Τρία πράγματα σε οδηγούν:

- **Οι λέξεις που συνοδεύουν.** Το «φύλλο λεμονιάς» είναι του δέντρου, το
  «φύλλο τετραδίου» είναι χαρτί. Πολλές σημασίες έχουν τις δικές τους
  σταθερές συνάψεις: «ανοίγω φύλλο» για πίτα, «μοιράζω φύλλα» στην
  τράπουλα.
- **Το θέμα του κειμένου.** Σε συνταγή, το «φύλλο» είναι ζύμη. Σε κείμενο για
  τον Τύπο, είναι φύλλο εφημερίδας.
- **Η περίσταση.** Όταν ο καθηγητής λέει στην τάξη «Βγάλτε ένα φύλλο», κανείς
  δεν βγάζει φύλλο δέντρου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια «ρίζα»;*

## Πολυσημία ή ομωνυμία;

Δες τώρα τον «τόνο»:

- Ο **τόνος** στο «ποτέ» μπαίνει στη λήγουσα.
- Έφτιαξα σαλάτα με **τόνο**.
- Η γέφυρα δεν αντέχει φορτηγά πάνω από 3,5 **τόνους**.

Εδώ δεν υπάρχει κοινός πυρήνας. Το σημάδι πάνω από τη συλλαβή, το ψάρι και
τα χίλια κιλά δεν έχουν καμία σχέση. Είναι **τρεις διαφορετικές λέξεις** που
έτυχε να έχουν την ίδια μορφή: ο τόνος-ψάρι ήρθε από το ιταλικό *tonno*, ο
τόνος-βάρος από το γαλλικό *tonne*. Αυτό είναι **ομωνυμία**, και οι λέξεις
λέγονται **ομώνυμα**. Ομώνυμα είναι και τα ζευγάρια που γράφονται αλλιώς αλλά
προφέρονται ίδια, όπως το «ψηλός» και το «ψιλός» (το παράδειγμα είναι του
λεξικού του Τριανταφυλλίδη).

|                     | Πολυσημία                         | Ομωνυμία                                   |
| ------------------- | --------------------------------- | ------------------------------------------ |
| Πόσες λέξεις;       | μία λέξη με πολλές σημασίες       | δύο ή περισσότερες λέξεις με ίδια μορφή    |
| Κοινός πυρήνας;     | ναι: οι σημασίες σχετίζονται      | όχι: οι σημασίες είναι άσχετες             |
| Παράδειγμα          | ρίζα, κλειδί, φύλλο               | τόνος (σημάδι, ψάρι, βάρος), ψηλός — ψιλός |
| Στο λεξικό, συνήθως | αριθμημένες σημασίες σε ένα λήμμα | χωριστά λήμματα: τόνος¹, τόνος², τόνος³    |

> **Πρόσεχε**
>
> Το κριτήριο είναι **ο κοινός πυρήνας σημασίας**, όχι το λεξικό. Τα λεξικά
> δεν συμφωνούν πάντα μεταξύ τους. Το λεξικό του Τριανταφυλλίδη, για
> παράδειγμα, δίνει το «ποντίκι» του υπολογιστή σε χωριστό λήμμα από το ζώο,
> αν και το πήρε το όνομά του επειδή του μοιάζει. Ρώτα λοιπόν: «Μπορώ να
> εξηγήσω πώς η μία σημασία βγήκε από την άλλη;» Αν ναι, μιλάς για
> πολυσημία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πολυσημία ή ομωνυμία;*

## Όταν η πολυσημία φέρνει ασάφεια

Συνήθως τα συμφραζόμενα αρκούν. Μερικές φορές όμως αφήνουν δύο αναγνώσεις
ανοιχτές, και η πρόταση γίνεται **αμφίσημη**:

> Ο διευθυντής ζήτησε από τους μαθητές να φέρουν ένα **φύλλο** την Τρίτη.

Ποιο φύλλο; Χαρτί για διαγώνισμα; Ένα φύλλο από δέντρο για το μάθημα της
Βιολογίας; Εφημερίδα για μια εργασία; Όποιος γράφει ξέρει τι εννοεί· ο
αναγνώστης όχι. Η διόρθωση είναι να προσθέσεις **ένα προσδιοριστικό** που
κλείνει τις άλλες αναγνώσεις: «ένα φύλλο από φυλλοβόλο δέντρο», «ένα φύλλο
της χθεσινής εφημερίδας».

Η ίδια ιδιότητα, όταν γίνεται **σκόπιμα**, είναι εργαλείο. Οι τίτλοι, τα
συνθήματα και τα ανέκδοτα παίζουν συχνά με δύο σημασίες μαζί: ένας τίτλος
«Το κλειδί της χρονιάς» πάνω από μια φωτογραφία με κλειδιά λέει δύο πράγματα
ταυτόχρονα. Η διαφορά είναι ότι εκεί η διπλή ανάγνωση **είναι** το μήνυμα.

> **Όροι των επιστημών**
>
> Οι επιστήμες παίρνουν συχνά μια πολύσημη λέξη της καθημερινής γλώσσας και
> της δίνουν **μία** αυστηρή σημασία. Το «έργο» στη Φυσική, η «ρίζα» στα
> Μαθηματικά, η «δύναμη» και στα δύο. Σε ένα επιστημονικό κείμενο ο όρος δεν
> είναι πολύσημος: σημαίνει μόνο αυτό που όρισε η ενότητα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πολυσημία**: μία λέξη, πολλές σημασίες με **κοινό πυρήνα** (ρίζα, κλειδί,
>   φύλλο).
> - **Ομωνυμία**: διαφορετικές λέξεις με την ίδια μορφή ή προφορά, χωρίς κοινή
>   σημασία (τόνος· ψηλός — ψιλός).
> - Τη σημασία τη διαλέγουν **τα συμφραζόμενα**: οι λέξεις γύρω, το θέμα, η
>   περίσταση.
> - Όταν μένουν δύο αναγνώσεις, προσθέτεις **προσδιορισμό** για να κλείσεις τη
>   μία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι σημαίνει το «φύλλο» σε καθεμιά πρόταση; α) «Η γιαγιά άνοιξε φύλλο για τυρόπιτα.» β) «Το σημερινό φύλλο έγραψε για τις εκλογές του δήμου.» γ) «Η ντουλάπα έχει δύο φύλλα.»

1. α) Το «άνοιξε» και η «τυρόπιτα» μάς βάζουν στην κουζίνα. Ανοίγεις φύλλο με
   τον πλάστη: είναι το **λεπτό στρώμα ζύμης**.
2. β) Το «σημερινό» και το «έγραψε» δείχνουν κάτι που κυκλοφορεί κάθε μέρα και
   γράφει ειδήσεις: το φύλλο εδώ είναι **η εφημερίδα**.
3. γ) Η ντουλάπα ανοιγοκλείνει. Τα δύο φύλλα της είναι **τα κομμάτια που
   ανοίγουν**, οι πόρτες της.

   Ο κοινός πυρήνας και των τριών: κάτι **πλατύ και λεπτό**, όπως το φύλλο του
   δέντρου. Η λέξη είναι πολύσημη.

### Παράδειγμα 2: Πολυσημία ή ομωνυμία; «Ο παππούς έγραφε τα γράμματά του με πένα και μελάνι» — «Στο Λονδίνο ένα κουλούρι κόστιζε ενενήντα πένες.»

1. Στην πρώτη πρόταση η πένα είναι **η μυτερή άκρη για γράψιμο** με μελάνι.
   Στη δεύτερη είναι **νόμισμα**, το εκατοστό της αγγλικής λίρας.
2. Βρίσκω κοινό πυρήνα; Όχι: τίποτα στο εργαλείο γραφής δεν εξηγεί το
   νόμισμα. Και η ιστορία των λέξεων το επιβεβαιώνει: στο λεξικό του
   Τριανταφυλλίδη είναι δύο χωριστά λήμματα, η πένα¹ (από το ιταλικό *penna*)
   και η πένα² (από το αγγλικό *penny*).

   Είναι **ομωνυμία**: δύο λέξεις που έφτασαν στα ελληνικά από άλλους δρόμους
   και κατέληξαν στην ίδια μορφή.

### Παράδειγμα 3: Η ανακοίνωση «Οι μαθητές που θα πάνε στην εκδρομή να φέρουν ένα κλειδί την Παρασκευή» μπέρδεψε την τάξη. Γιατί; Διόρθωσέ την.

1. Το «κλειδί» έχει πολλές σημασίες, και η πρόταση δεν δίνει καμία λέξη που να
   διαλέγει. Κλειδί σπιτιού; Κλειδί για εργαλεία; Και γιατί σε εκδρομή; Τα
   συμφραζόμενα δεν αρκούν: η πρόταση είναι **αμφίσημη**.
2. Προσθέτω έναν προσδιορισμό που κλείνει τις άλλες αναγνώσεις. Αν η εκδρομή
   είναι σε κάμπινγκ με ντουλαπάκια, γράφω: «να φέρουν ένα **λουκέτο με το
   κλειδί του**, για τα ντουλαπάκια του κάμπινγκ».

   Τώρα η λέξη έχει μία μόνο ανάγνωση.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η πολυσημία;
   - Μία λέξη έχει πολλές σημασίες, που σχετίζονται μεταξύ τους.
   - Πολλές λέξεις έχουν την ίδια μορφή, αλλά άσχετες σημασίες.
   - Πολλές διαφορετικές λέξεις έχουν την ίδια ή σχεδόν ίδια σημασία.
   - Μία λέξη χρησιμοποιείται με μία μόνο, αυστηρή σημασία.
2. «Υπογράμμισε τις λέξεις κλειδιά του κειμένου.» Τι σημαίνει εδώ το «κλειδί»;
   - Οι βασικές έννοιες που σε οδηγούν να καταλάβεις το κείμενο.
   - Οι λέξεις που έχουν κοινή ρίζα με τη λέξη «κλειδί».
   - Το σύμβολο στην αρχή του πενταγράμμου, όπως το κλειδί του σολ.
   - Οι λέξεις που γράφονται με έντονα γράμματα στο βιβλίο.
3. Ποιο ζευγάρι δείχνει ομωνυμία και όχι πολυσημία;
   - ο τόνος πάνω από το «ποτέ» — ο τόνος στην κονσέρβα
   - το μάτι του ανθρώπου — το μάτι της βελόνας
   - η ρίζα της ελιάς — η ρίζα του προβλήματος
   - το δίκτυο του μετρό — το δίκτυο των υπολογιστών
4. Πώς καταλαβαίνεις ποια σημασία έχει μια πολύσημη λέξη σε ένα κείμενο;
   - Από τα συμφραζόμενα: τις λέξεις γύρω της, το θέμα, την περίσταση.
   - Από την πρώτη σημασία που δίνει το λεξικό, που ισχύει σχεδόν πάντα.
   - Από τον τόνο της λέξης, που αλλάζει θέση σε κάθε σημασία της.
   - Από τη σημασία που χρησιμοποιείς πιο συχνά στην καθημερινή σου ζωή.
5. «Η αστυνομία εξάρθρωσε δίκτυο κλεφτών αυτοκινήτων.» Τι σημαίνει εδώ το «δίκτυο»;
   - Ομάδα ανθρώπων που συνεργάζονται, εδώ κρυφά και παράνομα.
   - Σύνολο από δρόμους που συνδέουν πόλεις και χωριά μεταξύ τους.
   - Υπολογιστές συνδεδεμένοι ώστε να επικοινωνούν μεταξύ τους.
   - Ένα δίχτυ που απλώνουν οι αστυνομικοί για να πιάσουν τους κλέφτες.
6. Ποιο είναι το πιο ασφαλές κριτήριο για να ξεχωρίσεις την πολυσημία από την ομωνυμία;
   - Αν οι σημασίες έχουν κοινό πυρήνα και η μία εξηγείται από την άλλη.
   - Αν το λεξικό δίνει τις σημασίες σε ένα λήμμα ή σε χωριστά λήμματα.
   - Αν οι δύο λέξεις γράφονται με τα ίδια ακριβώς γράμματα και τόνο.
   - Αν η μία από τις σημασίες είναι επιστημονικός όρος κάποιου μαθήματος.
7. Η πρόταση «Φέρε αύριο ένα φύλλο για την εργασία» είναι αμφίσημη. Ποια διόρθωση την κάνει σαφή;
   - «Φέρε αύριο ένα φύλλο πλατάνου για την εργασία της Βιολογίας.»
   - «Φέρε οπωσδήποτε αύριο το πρωί ένα φύλλο για την εργασία.»
   - «Φέρε αύριο ένα ωραίο, μεγάλο φύλλο για την εργασία μας.»
   - «Φέρε αύριο ένα φύλλο, όπως είπαμε, για την εργασία.»
8. «Μετά τον καβγά, ο πρόεδρος της τάξης χαμήλωσε τους τόνους.» Τι έκανε;
   - Έγινε πιο ήπιος και διαλλακτικός στη συζήτηση.
   - Διόρθωσε τους τόνους στις λέξεις του κειμένου.
   - Μείωσε το βάρος από τα πράγματα που κουβαλούσε.
   - Σταμάτησε τελείως να μιλάει για να μη θυμώσει.

## Ασκήσεις

1. «Άναψε το μπροστινό μάτι της κουζίνας.» Τι σημαίνει εδώ το «μάτι»;
2. Γράψε δύο προτάσεις με τη λέξη «ρίζα»: στην πρώτη με την κυριολεκτική σημασία, στη δεύτερη με μια άλλη.
3. Πολυσημία ή ομωνυμία;
   α) το μάτι του ανθρώπου — το μάτι της βελόνας
   β) η πένα του συγγραφέα — η πένα του Λονδίνου
   γ) το κλειδί της πόρτας — το κλειδί της κιθάρας
4. Η ανακοίνωση «Η τάξη θα παρουσιάσει το δίκτυο την Πέμπτη» είναι αμφίσημη. Ξαναγράψ' τη ώστε να έχει μία μόνο ανάγνωση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/polysemy
