# Τα μόρια

> Να, ας, θα, δεν, μην: μικρές λέξεις που αλλάζουν όλη την πρόταση.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/particles

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα μόρια ας, για, θα, μα, να και τη σημασία που δίνουν στην πρόταση.
- Να ξεχωρίζεις το μελλοντικό, το δυνητικό και το πιθανολογικό «θα».
- Να ξεχωρίζεις το δεικτικό «να» από το «να» που εισάγει πρόταση.
- Να επιλέγεις σωστά ανάμεσα σε «δεν», «μη(ν)» και «όχι», και να κρατάς ή να παραλείπεις το τελικό ν.

## Μικρές λέξεις, όλη η πρόταση

Διάβασε την ίδια πρόταση με μια μικρή λέξη μπροστά:

- **Θα** έρθει. (θα γίνει)
- **Ας** έρθει. (ας το κάνει, δεν με πειράζει)
- **Να** έρθει. (θέλω να το κάνει)
- **Δεν** ήρθε. (δεν έγινε)

Η λέξη δεν προσθέτει κάποιο πρόσωπο ή πράγμα. Αλλάζει **πώς** βλέπει ο ομιλητής την
πράξη: ως κάτι που θα γίνει, που επιτρέπει, που θέλει, που αρνείται. Στη Β΄
Γυμνασίου είδες τα «θα», «να» και «ας» ως κομμάτια των εγκλίσεων και της
τροπικότητας. Εδώ τα βλέπουμε ως **μέρος του λόγου** με δικό του όνομα.

> **Κλειδί**
>
> Τα **μόρια** είναι μικρές **άκλιτες** λέξεις, συνήθως μονοσύλλαβες, που δεν σημαίνουν
> κάτι μόνες τους αλλά δίνουν στην πρόταση μια **απόχρωση**: μέλλον, πιθανότητα,
> προτροπή, δείξη, όρκο.
>
> Η σχολική Γραμματική του Γυμνασίου μετρά ως μόρια τα **ας, για, θα, μα, να**.
> Άλλες περιγραφές της γλώσσας μετρούν ως μόρια και τα **ναι, όχι, δε(ν), μη(ν)**, που
> η σχολική Γραμματική τα κατατάσσει στα επιρρήματα (βεβαιωτικά και αρνητικά). Όπως κι
> αν τα ονομάσεις, η χρήση τους είναι αυτή που μετράει.

## Τα πέντε μόρια

| Μόριο   | Ονομάζεται                         | Τι δίνει                                                       | Παράδειγμα                                                         |
| ------- | ---------------------------------- | -------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| **ας**  | προτρεπτικό                        | προτροπή· συγκατάθεση ή ανοχή· ευχή                            | **Ας** ξεκινήσουμε. / **Ας** λέει ό,τι θέλει. / **Ας** είναι καλά. |
| **για** | προτρεπτικό                        | προτροπή, συνήθως με προστακτική, στον προφορικό λόγο          | **Για** έλα λίγο εδώ.                                              |
| **θα**  | μελλοντικό, δυνητικό, πιθανολογικό | κάτι που θα γίνει· που θα μπορούσε να γίνει· που μάλλον ισχύει | Θα σου γράψω. / Θα ερχόμουν. / Θα είναι ο ταχυδρόμος.              |
| **μα**  | ορκωτικό                           | όρκο, επιβεβαίωση                                              | **Μα** την αλήθεια, δεν το ήξερα.                                  |
| **να**  | δεικτικό                           | δείχνει κάτι που βλέπουμε                                      | **Να** το λεωφορείο!                                               |

Το **μα** του όρκου δεν είναι ο αντιθετικός σύνδεσμος «μα» (= αλλά): «Ήθελα να έρθω,
**μα** δεν μπορούσα.»

## Τα τρία «θα»

Το «θα» είναι το πιο πολυάσχολο μόριο. Η σημασία του κρίνεται από το νόημα και
από τον χρόνο του ρήματος:

- **Μελλοντικό**: κάτι που θα γίνει. «**Θα** σου τηλεφωνήσω μόλις φτάσω.»
- **Δυνητικό**: κάτι που θα μπορούσε να γίνει ή να είχε γίνει, συνήθως με
  παρατατικό ή υπερσυντέλικο. «**Θα** ερχόμουν, αλλά είχα πυρετό.» «**Θα** είχαμε
  κερδίσει με λίγη τύχη.» Και στην ευγενική παράκληση: «**Θα** ήθελα ένα νερό.»
- **Πιθανολογικό**: κάτι που μάλλον ισχύει τώρα ή ίσχυσε, χωρίς να είμαστε σίγουροι.
  «Χτυπάει η πόρτα· **θα** είναι ο ταχυδρόμος.» «**Θα** τελείωσε πια η πρόβα.»

Ο έλεγχος για το πιθανολογικό: βάλε «μάλλον» στη θέση του «θα». «**Μάλλον** είναι ο
ταχυδρόμος.» Αν στέκει, είναι πιθανολογικό.

## Τα πολλά «να»

Το «να» είναι μόριο μόνο όταν **δείχνει**: «**Να** τα κλειδιά σου!» Τις περισσότερες
φορές είναι **σύνδεσμος** που εισάγει πρόταση. Μέσα σε κύρια πρόταση δίνει
προτροπή, ευχή ή απορία:

| «Να»              | Παράδειγμα                                                             | Είδος                     |
| ----------------- | ---------------------------------------------------------------------- | ------------------------- |
| δεικτικό μόριο    | **Να** ο φάρος, στα δεξιά!                                             | δείχνει                   |
| εισάγει βουλητική | Θέλω **να** μάθω σκάκι.                                                | δευτερεύουσα ονοματική    |
| εισάγει τελική    | Πήγε **να** πάρει ψωμί.                                                | δευτερεύουσα επιρρηματική |
| σε κύρια πρόταση  | **Να** γυρίσεις ως τις έντεκα. / **Να** 'σαι καλά! / **Να** του το πω; | προτροπή, ευχή, απορία    |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι λέει η μικρή λέξη;*

## Δεν, μη(ν), όχι

Τρεις αρνήσεις, τρεις δουλειές:

|           | Πότε                                                                    | Παράδειγμα                                                  |
| --------- | ----------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| **δε(ν)** | με **οριστική** και με «θα»                                             | **Δεν** ήρθε. **Δεν** θα έρθει.                             |
| **μη(ν)** | με **υποτακτική**: μετά από να, ας, για να· στην **απαγόρευση**         | Να **μην** αργήσεις. Ας **μην** το πούμε. **Μην** αγγίζεις! |
| **όχι**   | **μόνο του** ως απάντηση· για να αρνηθεί **μία λέξη ή φράση**, όχι ρήμα | — Πεινάς; — **Όχι**. / Θέλω τσάι, **όχι** καφέ.             |

Η απαγόρευση δεν γίνεται με «δεν» και προστακτική. Λέμε «**Μην** τρέχεις», όχι «δεν
τρέχε». Και ένα «θα» πάντα παίρνει «δεν»: «**Δεν** θα φύγω.»

> **Πρόσεχε**
>
> **Το τελικό ν.** Η σχολική Γραμματική κρατά το ν του **δε(ν)** και του **μη(ν)** μόνο
> όταν ακολουθεί **φωνήεν** ή ένα από τα **κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ**: μην πας,
> μην μπαίνεις, μην αργείς. Πριν από τα υπόλοιπα σύμφωνα φεύγει: μη φύγεις, μη ρωτάς.
> Στο «δεν» πολλοί γράφουν σήμερα πάντα το ν (όπως και αυτές οι ενότητες)· στο «μη(ν)»
> ο κανόνας τηρείται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δεν, μη(ν) ή όχι;*

> **Θυμήσου**
>
> - Μόρια (σχολική Γραμματική): **ας, για, θα, μα, να**. Άκλιτα, δίνουν απόχρωση στην
>   πρόταση.
> - **θα**: μελλοντικό, δυνητικό (με παρατατικό, υπερσυντέλικο, ευγένεια),
>   πιθανολογικό (= μάλλον).
> - **να**: δεικτικό μόριο όταν δείχνει· αλλιώς σύνδεσμος (βουλητικές, τελικές) ή
>   προτροπή, ευχή, απορία σε κύρια.
> - **δε(ν)** με οριστική και «θα»· **μη(ν)** με υποτακτική και στην απαγόρευση·
>   **όχι** μόνο του ή για μία λέξη.
> - Τελικό ν: πριν από φωνήεν και κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι σημαίνει το «θα» σε κάθε πρόταση; «Θα είχε δώδεκα βαθμούς χθες το βράδυ.» «Θα είχαμε φτάσει, αν δεν χαλούσε το αυτοκίνητο.» «Θα φτάσουμε στις οκτώ.»

1. Στην πρώτη ο ομιλητής δεν ήταν σίγουρος για τη θερμοκρασία. Δοκιμάζουμε «μάλλον
   είχε δώδεκα βαθμούς»: στέκει. **Πιθανολογικό**.
2. Στη δεύτερη, «θα» με υπερσυντέλικο, σε απόδοση υποθετικού λόγου που δεν
   πραγματοποιήθηκε: κάτι που θα μπορούσε να είχε γίνει. **Δυνητικό**.
3. Στην τρίτη, «θα» με υποτακτική αορίστου για κάτι που πρόκειται να γίνει.
   **Μελλοντικό**.

### Παράδειγμα 2: Συμπλήρωσε με δε(ν), μη(ν) ή όχι, και πρόσεξε το τελικό ν: «\_\_\_ ξέρω τι ώρα κλείνει. \_\_\_ ρωτήσεις εμένα, ρώτα τον φύλακα. Θέλω απάντηση σήμερα, \_\_\_ αύριο.»

1. «Ξέρω» είναι οριστική: **δεν**. Ακολουθεί «ξ», οπότε το ν μένει: «**Δεν** ξέρω».
2. «Ρωτήσεις» είναι υποτακτική σε απαγόρευση: **μη(ν)**. Ακολουθεί «ρ», οπότε το ν
   φεύγει: «**Μη** ρωτήσεις εμένα».
3. Στο τρίτο κενό δεν αρνούμαστε ρήμα αλλά τη λέξη «αύριο»: «σήμερα, **όχι** αύριο».

### Παράδειγμα 3: Ποιο «να» είναι μόριο; «Να το βιβλίο που έψαχνες.» «Θέλω να το διαβάσω.» «Να το διαβάσεις ως την Παρασκευή.»

1. Στην πρώτη το «να» **δείχνει** κάτι μπροστά μας, χωρίς ρήμα. **Δεικτικό μόριο**.
2. Στη δεύτερη εισάγει δευτερεύουσα που εξαρτάται από το «θέλω»: **σύνδεσμος**, σε
   βουλητική πρόταση.
3. Στην τρίτη το «να» είναι σε **κύρια** πρόταση και δίνει **προτροπή** ή εντολή,
   όπως η προστακτική «διάβασέ το».

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω λέξεις είναι μόριο κατά τη σχολική Γραμματική;
   - ας
   - αν
   - ότι
   - εδώ
2. Σε ποια πρόταση το «θα» είναι πιθανολογικό;
   - Άργησαν πολύ· θα έχασαν το λεωφορείο.
   - Αύριο θα πάμε στο λεωφορείο νωρίς.
   - Θα έπαιρνα το λεωφορείο, αλλά είχε απεργία.
   - Θα ήθελα ένα εισιτήριο για το λεωφορείο.
3. Ποιος είναι ο σωστός τρόπος να απαγορεύσεις κάτι;
   - Μην πετάς χαρτιά στο προαύλιο.
   - Δεν πέτα χαρτιά στο προαύλιο.
   - Όχι πέτα χαρτιά στο προαύλιο.
   - Μη πέτα χαρτιά στο προαύλιο.
4. Σε ποια πρόταση το «να» είναι δεικτικό μόριο;
   - Να η πλατεία που σου έλεγα!
   - Θέλω να δω την πλατεία.
   - Πήγε να δει την πλατεία.
   - Να δεις την πλατεία το βράδυ!
5. Σε ποια πρόταση η άρνηση είναι σωστή;
   - Ζήτησα πορτοκαλάδα, όχι λεμονάδα.
   - Ζήτησα πορτοκαλάδα, δεν λεμονάδα.
   - Ζήτησα πορτοκαλάδα, μη λεμονάδα.
   - Όχι ζήτησα λεμονάδα, ζήτησα πορτοκαλάδα.
6. Τι εκφράζει το «ας» στο «Ας μιλάνε οι άλλοι· εγώ ξέρω τι έκανα»;
   - Ανοχή: δεν με πειράζει αν μιλάνε
   - Προτροπή: τους παροτρύνω να μιλήσουν
   - Μέλλον: οι άλλοι θα μιλήσουν αργότερα
   - Δείξη: δείχνω ποιοι είναι οι άλλοι
7. Ποια πρόταση ακολουθεί τον κανόνα του τελικού ν;
   - Μη φοβάσαι, μην κοιτάς κάτω.
   - Μην φοβάσαι, μη κοιτάς κάτω.
   - Μη φοβάσαι, μη κοιτάς κάτω.
   - Μην φοβάσαι, μην κοιτάς κάτω.
8. Τι εκφράζει το «θα» στο «Θα σου το είχα πει, αν το ήξερα»;
   - Κάτι που θα μπορούσε να γίνει, αλλά δεν έγινε
   - Κάτι που σίγουρα θα γίνει στο μέλλον
   - Κάτι που μάλλον έγινε, χωρίς βεβαιότητα
   - Μια προτροπή να μου το πεις εσύ τώρα

## Ασκήσεις

1. Βρες το μόριο και πες τι εκφράζει: «Μα τον Θεό, δεν πήρα εγώ το κλειδί.»
2. Τι είδους είναι το «θα»: «Πού είναι η Δανάη; Θα έχει μείνει στη βιβλιοθήκη.»
3. Συμπλήρωσε τα κενά με δε(ν), μη(ν) ή όχι, με τον σωστό τύπο του τελικού ν.
   α) «Σου είπα να ___ πειράζεις τον υπολογιστή.»
   β) «— Είναι έτοιμο το φαγητό; — ___ ακόμα.»
   γ) «Ας ___ βιαστούμε να αποφασίσουμε.»
4. Γράψε τι είναι το «να» σε κάθε πρόταση: «Να το πορτοφόλι σου!» · «Ξέχασα να το πάρω.» · «Να το προσέχεις.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/particles
