# Παρώνυμα και υπώνυμα

> Λέξεις που μοιάζουν χωρίς να είναι ίδιες, και λέξεις μέσα σε άλλες λέξεις.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/paronyms-hyponyms

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις παρώνυμα, και τα τονικά παρώνυμα, και να διαλέγεις το σωστό από το νόημα.
- Να ξεχωρίζεις ζευγάρια παρωνύμων αναλύοντας το πρόθημα ή την κατάληξή τους (εισβολή — εκβολή, πρόσθεση — πρόθεση).
- Να βρίσκεις υπώνυμα και υπερώνυμα και να τα βάζεις σε σειρά από το γενικό στο ειδικό.
- Να χρησιμοποιείς υπώνυμα για ακρίβεια και υπερώνυμα για να μην επαναλαμβάνεις την ίδια λέξη.

## Λέξεις που μοιάζουν: τα παρώνυμα

Στο Δημοτικό είδες ζευγάρια όπως το «ύψος» και το «ύφος», που μοιάζουν
χωρίς να είναι ίδια. Το λεξικό του Τριανταφυλλίδη λέει **παρώνυμα** τις
λέξεις που έχουν **περίπου όμοια προφορά**. Στο Γυμνάσιο τα παρώνυμα που
μπερδεύουν είναι πιο λόγια, και το λάθος κοστίζει περισσότερο:

> Τον 5ο αιώνα π.Χ. οι Πέρσες έκαναν **εκβολή** στην Αττική.

Η πρόταση ακούγεται σχεδόν σωστή. Η εκβολή όμως είναι το σημείο όπου ένα
ποτάμι χύνεται στη θάλασσα. Οι Πέρσες έκαναν **εισβολή**. Ένα γράμμα
αλλάζει, και η πρόταση λέει κάτι παράλογο. Με τα παρώνυμα το λάθος δεν είναι
ορθογραφικό: είναι **λάθος λέξη**.

Τα παρώνυμα έρχονται σε τρία είδη:

| Είδος                                         | Ζευγάρια                                                                             | Τι αλλάζει                               |
| --------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------ | ---------------------------------------- |
| Άλλο πρόθημα ή άλλη ρίζα                      | εισβολή — εκβολή · πρόσθεση — πρόθεση · σύμπτωση — σύμπτυξη · ενδημικός — επιδημικός | ένας ή δύο φθόγγοι, που έχουν όμως νόημα |
| Τονικά παρώνυμα                               | φόρα — φορά · νόμος — νομός · πότε — ποτέ · γέρος — γερός                            | μόνο η θέση του τόνου                    |
| Ίδια ρίζα, άλλη κατάληξη ή άλλο πρώτο κομμάτι | επίδειξη — απόδειξη · προσφορά — προφορά                                             | ένα κομμάτι της λέξης                    |

Τα ζευγάρια αναλυτικά:

| Λέξη      | Σημαίνει                                       | Λέξη       | Σημαίνει                                         |
| --------- | ---------------------------------------------- | ---------- | ------------------------------------------------ |
| εισβολή   | είσοδος σε ξένη χώρα με τα όπλα                | εκβολή     | το σημείο όπου ένα ποτάμι χύνεται στη θάλασσα    |
| πρόσθεση  | το να προσθέτεις· η πράξη +                    | πρόθεση    | η θέληση να κάνεις κάτι· και μέρος του λόγου     |
| σύμπτωση  | δύο γεγονότα τυχαία μαζί                       | σύμπτυξη   | το να μαζέψεις κάτι σε μικρότερο χώρο            |
| ενδημικός | (για ασθένεια) που υπάρχει μόνιμα σε έναν τόπο | επιδημικός | που απλώνεται γρήγορα σε πολλούς, σαν επιδημία   |
| επίδειξη  | το να δείχνεις κάτι, συχνά για εντυπωσιασμό    | απόδειξη   | ό,τι αποδεικνύει κάτι· και το χαρτί της πληρωμής |
| προσφορά  | ό,τι προσφέρεις· χαμηλή τιμή                   | προφορά    | ο τρόπος που προφέρεις                           |

> **Κλειδί**
>
> Τα περισσότερα λόγια παρώνυμα ξεχωρίζουν αν **χωρίσεις τη λέξη στα
> κομμάτια της**. Το **εισ-** σημαίνει «μέσα» (εισβολή, είσοδος), το **εκ-**
> «έξω» (εκβολή, έξοδος). Το **προσ-** προσθέτει (πρόσθεση, προσφορά), το
> **προ-** βάζει κάτι μπροστά, πριν (πρόθεση: αυτό που έχεις στο μυαλό σου πριν
> πράξεις). Η ανάλυση σου δίνει τη σημασία, και η σημασία τη λέξη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο παρώνυμο ταιριάζει;*

> **Πρόσεχε**
>
> Στα **τονικά παρώνυμα** ο τόνος δεν είναι διακοσμητικός· αλλάζει λέξη.
>
> - Ο **νόμος** ψηφίζεται στη Βουλή· ο **νομός** είναι περιοχή, όπως ο νομός
>   Λάρισας.
> - **Πότε** έρχεσαι; (ερώτηση για χρόνο) · Δεν έρχεται **ποτέ** (καμία φορά).
> - Ο **γέρος** είναι ηλικιωμένος· ο **γερός** είναι δυνατός, υγιής.
>
> Ένας τόνος σε λάθος συλλαβή μπορεί να κάνει τον «γερό» «γέρο».

## Λέξεις μέσα σε λέξεις: υπώνυμα και υπερώνυμα

Η **πορτοκαλιά** είναι ένα είδος **δέντρου**. Το δέντρο είναι ένα είδος
**φυτού**. Οι λέξεις αυτές δεν είναι συνώνυμες, αλλά η καθεμιά **χωράει μέσα**
στην επόμενη, όπως οι κούκλες που μπαίνουν η μία μέσα στην άλλη.

- Η λέξη με τη **γενικότερη** σημασία, που περιέχει τις άλλες, λέγεται
  **υπερώνυμο**: το «φυτό» είναι υπερώνυμο του «δέντρο».
- Η λέξη με την **ειδικότερη** σημασία, που ανήκει σε μια γενικότερη,
  λέγεται **υπώνυμο**: η «πορτοκαλιά» είναι υπώνυμο του «δέντρο».

Η ίδια λέξη είναι υπώνυμο προς τα πάνω και υπερώνυμο προς τα κάτω. Το
«δέντρο» είναι υπώνυμο του «φυτό» και υπερώνυμο της «πορτοκαλιάς».

Ο έλεγχος: **«Το Χ είναι ένα είδος Υ»**. Αν η πρόταση στέκει, το Χ είναι
υπώνυμο του Υ. «Η τρομπέτα είναι ένα είδος πνευστού οργάνου»: στέκει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το γενικό στο ειδικό*

> **Πρόσεχε**
>
> Το **μέρος** δεν είναι **είδος**. Το τιμόνι, η ρόδα και το φρένο είναι
> κομμάτια του αυτοκινήτου, όχι υπώνυμα του «όχημα». «Η ρόδα είναι ένα είδος
> οχήματος» δεν στέκει. Υπώνυμα του «όχημα» είναι το λεωφορείο, το ποδήλατο, η
> μοτοσικλέτα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Είδος ή μέρος;*

## Γιατί σε βοηθάνε όταν γράφεις

**Για ακρίβεια, ανεβαίνεις προς το υπώνυμο.** «Στην αυλή φύτεψαν ένα
δέντρο» λέει λίγα. «Στην αυλή φύτεψαν μια πορτοκαλιά» δείχνει. Στην
περιγραφή και στην αφήγηση το ειδικό είναι σχεδόν πάντα καλύτερο από το
γενικό.

**Για να μην επαναλαμβάνεις, κατεβαίνεις προς το υπερώνυμο.** «Στην παραλία
βρήκαμε μια χελώνα καρέτα. **Η χελώνα** ήταν τραυματισμένη. Ειδοποιήσαμε για
**τη χελώνα**…» Η επανάληψη κουράζει. «Στην παραλία βρήκαμε μια χελώνα
καρέτα. **Το ζώο** ήταν τραυματισμένο…» Το υπερώνυμο δένει τις προτάσεις
χωρίς να επαναλαμβάνει την ίδια λέξη.

> **Υπερώνυμο και ορισμός**
>
> Στον ορισμό, το **γένος** είναι ένα υπερώνυμο: «Η πορτοκαλιά είναι **δέντρο**
> που…». Μετά ακολουθεί αυτό που την ξεχωρίζει από τα άλλα δέντρα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Παρώνυμα**: λέξεις με παρόμοια προφορά και άλλη σημασία (εισβολή —
>   εκβολή). Το λάθος παρώνυμο είναι λάθος λέξη.
> - **Τονικά παρώνυμα**: αλλάζει μόνο ο τόνος (νόμος — νομός).
> - Χώρισε τη λέξη σε κομμάτια: **εισ-** μέσα, **εκ-** έξω, **προσ-** προσθέτω.
> - **Υπερώνυμο** η γενική λέξη, **υπώνυμο** η ειδική: «Το Χ είναι ένα
>   είδος Υ».
> - Το μέρος **δεν** είναι υπώνυμο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες και διόρθωσε τα δύο λάθος παρώνυμα σε αυτό το φανταστικό κείμενο: «Η αρρώστια ήταν ενδημική στα χωριά γύρω από τη λίμνη. Ένα καλοκαίρι όμως πήρε ενδημικές διαστάσεις και απλώθηκε σε όλη την περιοχή μέσα σε λίγες εβδομάδες. Η επίδειξη ότι τη μετέδιδαν τα κουνούπια βρέθηκε αργότερα.»

1. «Ενδημική» στα χωριά της λίμνης: η αρρώστια υπάρχει **μόνιμα σε έναν
   τόπο**. Σωστό.
2. Η αρρώστια «απλώθηκε σε όλη την περιοχή μέσα σε λίγες εβδομάδες»: χτύπησε
   γρήγορα πολλούς. Αυτό είναι **επιδημικές** διαστάσεις, όχι ενδημικές.
3. «Η επίδειξη ότι τη μετέδιδαν τα κουνούπια»: κανείς δεν «επιδεικνύει» μια
   ανακάλυψη για εντυπωσιασμό. Αυτό που βρέθηκε ήταν η **απόδειξη**.

### Παράδειγμα 2: Βρες ένα υπερώνυμο για τις λέξεις «βιολί, κιθάρα, λαούτο, μπουζούκι» και ένα πιο ειδικό που να χωράει μόνο αυτές.

1. Δοκιμάζω: «Το βιολί είναι ένα είδος…» Η πιο γενική λέξη που ταιριάζει σε όλα
   είναι **μουσικό όργανο**. Αλλά στο «μουσικό όργανο» χωράνε και η τρομπέτα
   και το τύμπανο.
2. Ψάχνω τι έχουν κοινό μόνο αυτά τα τέσσερα: όλα παράγουν ήχο από **χορδές**.
   Το ειδικότερο υπερώνυμο είναι **έγχορδο** όργανο.

   Σειρά: μουσικό όργανο → έγχορδο → βιολί, κιθάρα, λαούτο, μπουζούκι.

### Παράδειγμα 3: Ξαναγράψε για να φύγει η επανάληψη: «Ο δήμος φύτεψε είκοσι πλατάνια στην πλατεία. Τα πλατάνια θα δώσουν σκιά σε δέκα χρόνια. Μέχρι τότε, τα πλατάνια θα χρειάζονται πότισμα.»

1. Η πρώτη αναφορά μένει ειδική, για ακρίβεια: «είκοσι **πλατάνια**».
2. Στη δεύτερη αναφορά βάζω το υπερώνυμο «**δέντρα**», και στην τρίτη μια
   αντωνυμία: «Ο δήμος φύτεψε είκοσι πλατάνια στην πλατεία. Τα **δέντρα** θα
   δώσουν σκιά σε δέκα χρόνια. Μέχρι τότε, **θα χρειάζονται** πότισμα.»

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι τα παρώνυμα;
   - Λέξεις με παρόμοια προφορά που έχουν διαφορετική σημασία.
   - Λέξεις με ακριβώς ίδια προφορά που γράφονται διαφορετικά.
   - Λέξεις με διαφορετική μορφή που έχουν την ίδια σημασία.
   - Λέξεις με γενική σημασία που περιέχουν άλλες, πιο ειδικές.
2. «Ο Ιταλός καθηγητής μιλάει άψογα ελληνικά, με ελάχιστη ξένη …» Ποια λέξη ταιριάζει;
   - προφορά
   - προσφορά
   - προφορεία
   - περιφορά
3. Σε ποια πρόταση το τονικό παρώνυμο είναι γραμμένο λάθος;
   - Ο παππούς μου, αν και ογδόντα χρονών, είναι ακόμα γέρος και δυνατός.
   - Ο νέος νόμος για την ανακύκλωση ψηφίστηκε χθες στη Βουλή.
   - Ο νομός Ιωαννίνων έχει πολλά πέτρινα γεφύρια.
   - Πότε θα έρθεις; Ποτέ δεν μου το είπες.
4. Γιατί λέμε «οι εκβολές του Νέστου» και όχι «οι εισβολές του Νέστου»;
   - Γιατί το «εκ-» σημαίνει «έξω»: το ποτάμι βγαίνει στη θάλασσα.
   - Γιατί η «εισβολή» λέγεται μόνο για στρατούς, και ποτέ για νερά.
   - Γιατί η λέξη «εκβολή» είναι πιο λόγια και ταιριάζει στη Γεωγραφία.
   - Γιατί ο Νέστος πηγάζει στη Βουλγαρία και μπαίνει στην Ελλάδα.
5. Ποια λέξη είναι υπερώνυμο όλων των υπολοίπων στη σειρά «σαρδέλα, ψάρι, γαύρος, τσιπούρα»;
   - ψάρι
   - σαρδέλα
   - τσιπούρα
   - γαύρος
6. Ποια λέξη δεν είναι υπώνυμο του «έπιπλο»;
   - συρτάρι
   - ντουλάπα
   - καναπές
   - βιβλιοθήκη
7. «Ο Όλυμπος είναι το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας. Ο Όλυμπος έγινε εθνικός δρυμός το 1938.» Πώς αποφεύγεις την επανάληψη με υπερώνυμο;
   - «…της Ελλάδας. Το βουνό έγινε εθνικός δρυμός το 1938.»
   - «…της Ελλάδας. Ο Σμόλικας έγινε εθνικός δρυμός το 1938.»
   - «…της Ελλάδας. Ο Μύτικας έγινε εθνικός δρυμός το 1938.»
   - «…της Ελλάδας. Ο ίδιος Όλυμπος έγινε εθνικός δρυμός το 1938.»
8. Σε μια περιγραφή θέλεις να δώσεις στον αναγνώστη καθαρή εικόνα. Ποια πρόταση το πετυχαίνει καλύτερα;
   - «Στο περβάζι είχε τρεις γλάστρες με κόκκινα γεράνια.»
   - «Στο περβάζι είχε τρεις γλάστρες με διάφορα λουλούδια.»
   - «Στο περβάζι είχε τρία πράγματα με πολλά φυτά μέσα.»
   - «Στο περβάζι είχε τρεις γλάστρες με όμορφα φυτά.»

## Ασκήσεις

1. Συμπλήρωσε με «πρόσθεση» ή «πρόθεση»: «Δεν είχα καμία … να σε προσβάλω.»
2. Γράψε τρία υπώνυμα της λέξης «άθλημα» και ένα υπερώνυμό της.
3. Κάθε πρόταση έχει ένα λάθος παρώνυμο. Γράψε τη σωστή λέξη.
   α) «Δεν θα ξαναπάω πότε σε εκείνο το μαγαζί.»
   β) «Η έκθεση των μαθητών ήταν μια μεγάλη απόδειξη ταλέντων: όλοι ήθελαν να εντυπωσιάσουν.»
   γ) «Το τμήμα μας ήρθε σε σύμπτυξη απόψεων με τον διευθυντή: συμφωνήσαμε σε όλα.»
4. Ξαναγράψε ώστε να φύγει η επανάληψη με ένα υπερώνυμο: «Ο δήμος αγόρασε δύο ηλεκτρικά λεωφορεία. Τα λεωφορεία θα κάνουν τη γραμμή του λιμανιού. Τα λεωφορεία δεν βγάζουν καυσαέρια.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/paronyms-hyponyms
