# Ονοματικές προτάσεις

> Ειδικές, βουλητικές, ενδοιαστικές: προτάσεις που κάνουν δουλειά ονόματος.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/noun-clauses

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις ειδικές, βουλητικές και ενδοιαστικές προτάσεις από τον σύνδεσμο, το ρήμα από το οποίο εξαρτώνται και την έγκλισή τους.
- Να βρίσκεις τη συντακτική θέση μιας ονοματικής πρότασης: υποκείμενο, αντικείμενο, επεξήγηση ή προσδιορισμός.
- Να ξεχωρίζεις το «φοβάμαι να», το «φοβάμαι μήπως» και το «φοβάμαι ότι».
- Να βάζεις τη σωστή άρνηση: «δεν» στις ειδικές και τις ενδοιαστικές, «μην» στις βουλητικές.

## Μια πρόταση στη θέση ενός ονόματος

Σύγκρινε τις δύο περιόδους:

- Ξέρω **την απάντηση**.
- Ξέρω **ότι η απάντηση είναι λάθος**.

Στην πρώτη, το αντικείμενο του «ξέρω» είναι ένα ουσιαστικό. Στη δεύτερη, στην
ίδια ακριβώς θέση κάθεται μια ολόκληρη πρόταση. Αν ρωτήσεις «τι ξέρω;», η
απάντηση είναι και στις δύο περιπτώσεις αυτό που είναι με έντονα γράμματα.

Τις προτάσεις με «ότι» και «πως» τις ξέρεις από τη ΣΤ΄ Δημοτικού ως **ειδικές**
([Κύριες και δευτερεύουσες προτάσεις](/el/dim-6/language/subordinate-clauses)).
Τώρα θα δεις ότι ανήκουν σε μια μεγαλύτερη οικογένεια, και ότι η οικογένεια αυτή
έχει κάτι κοινό: τη **θέση** που παίρνει μέσα στην περίοδο.

> **Κλειδί**
>
> **Ονοματικές** λέγονται οι δευτερεύουσες προτάσεις που κάνουν μέσα στην περίοδο
> τη δουλειά ενός **ονόματος** (ουσιαστικού). Γίνονται:
>
> - **υποκείμενο** ενός ρήματος, συνήθως απρόσωπου,
> - **αντικείμενο** ενός ρήματος,
> - **επεξήγηση** σε ένα ουσιαστικό ή μια αντωνυμία,
> - **προσδιορισμός** σε ένα ουσιαστικό ή επίθετο.
>
> Ο γρήγορος έλεγχος: βάλε στη θέση της πρότασης τη λέξη **«αυτό»**. Αν η περίοδος
> στέκει, η πρόταση είναι ονοματική.

Ονοματικές είναι οι **ειδικές**, οι **βουλητικές**, οι **ενδοιαστικές**, οι
**πλάγιες ερωτήσεις** και κάποιες **αναφορικές**. Εδώ θα δούμε τα τρία πρώτα
είδη. Οι πλάγιες ερωτήσεις έχουν δική τους ενότητα,
[Πλάγιες ερωτήσεις και πλάγιος λόγος](/el/gym-c/language/indirect-questions), και οι
αναφορικές επίσης, [Αναφορικές προτάσεις](/el/gym-c/language/relative-clauses).

## Τρία είδη, τρεις ταυτότητες

|                                   | Ειδικές                                                                                       | Βουλητικές                                                                            | Ενδοιαστικές                                                         |
| --------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| **Εισάγονται με**                 | ότι, πως, που                                                                                 | να                                                                                    | μη(ν), μήπως                                                         |
| **Μετά από ρήματα που σημαίνουν** | λέω, ξέρω, νομίζω, βλέπω, ακούω· το **που** μετά από συναίσθημα: χαίρομαι, λυπάμαι, ντρέπομαι | θέλω, ζητώ, μπορώ, εμποδίζω, προσπαθώ· απρόσωπα όπως πρέπει, χρειάζεται, απαγορεύεται | φοβάμαι, ανησυχώ, έχω αγωνία, τρέμω                                  |
| **Τι λένε**                       | ένα γεγονός, μια γνώση ή γνώμη                                                                | κάτι που θέλουμε, μπορούμε ή πρέπει να γίνει                                          | κάτι που φοβόμαστε ότι θα γίνει (ή δεν θα γίνει)                     |
| **Έγκλιση**                       | οριστική (και με «θα»)                                                                        | υποτακτική                                                                            | υποτακτική· οριστική όταν ο φόβος αφορά κάτι που ίσως έχει ήδη γίνει |
| **Άρνηση**                        | δεν                                                                                           | μη(ν)                                                                                 | δεν                                                                  |
| **Παράδειγμα**                    | Μου είπαν **ότι το μουσείο κλείνει στις τρεις**.                                              | Θέλω **να μάθω κιθάρα**.                                                              | Φοβάμαι **μήπως βρέξει στην εκδρομή**.                               |

Δύο πράγματα στον πίνακα θέλουν προσοχή:

- Η άρνηση των ενδοιαστικών είναι **δεν**, όχι «μην»: «Ανησυχώ **μήπως δεν**
  προλάβουμε.» Το «μη» ή το «μήπως» είναι ήδη ο σύνδεσμος· η άρνηση έρχεται μετά.
- Το **που** των ειδικών δεν έχει τόνο και σημαίνει «το ότι»: «Χαίρομαι **που**
  ήρθες» = χαίρομαι για το ότι ήρθες. Δεν είναι το αναφορικό «που» του «το
  βιβλίο **που** διάβασα».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους πρόταση;*

## «Φοβάμαι να», «φοβάμαι μήπως», «φοβάμαι ότι»

Το ίδιο ρήμα μπορεί να πάρει και τα τρία είδη, και το νόημα αλλάζει κάθε φορά:

- «Φοβάμαι **να** ανέβω στη σκάλα.» **Βουλητική.** Ο φόβος με εμποδίζει να κάνω
  κάτι εγώ. Το υποκείμενο των δύο ρημάτων είναι το ίδιο.
- «Φοβάμαι **μήπως** πέσει η σκάλα.» **Ενδοιαστική.** Φοβάμαι ότι μπορεί να συμβεί
  κάτι που δεν το ελέγχω.
- «Φοβάμαι **ότι** η σκάλα είναι σαθρή.» **Ειδική.** Εδώ το «φοβάμαι» σημαίνει
  σχεδόν «νομίζω, δυστυχώς». Είναι ευγενικός τρόπος να πεις κάτι δυσάρεστο: «Φοβάμαι
  ότι δεν έχετε δίκιο.»

> **Πρόσεχε**
>
> Στις **ενδοιαστικές** η έγκλιση λέει πότε τοποθετείς τον φόβο:
>
> - με **υποτακτική** ο φόβος αφορά κάτι που **μπορεί να γίνει**: «Φοβάμαι μήπως
>   **χαθεί** στον δρόμο.»
> - με **οριστική** ο φόβος αφορά κάτι που **ίσως έχει ήδη γίνει**: «Φοβάμαι μήπως
>   **χάθηκε** στον δρόμο.»

## Ποια θέση παίρνει η πρόταση

Η ίδια ονοματική πρόταση μπορεί να βρεθεί σε διάφορες θέσεις:

| Θέση              | Πώς τη βρίσκεις                                                                         | Παράδειγμα                                                                    |
| ----------------- | --------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------- |
| **Αντικείμενο**   | ρωτάς «τι;» μετά από προσωπικό ρήμα                                                     | Ελπίζω **ότι θα έρθεις**.                                                     |
| **Υποκείμενο**    | ρωτάς «ποιο;» μετά από απρόσωπο ρήμα ή έκφραση (πρέπει, χρειάζεται, είναι φανερό)       | Πρέπει **να φύγουμε νωρίς**.                                                  |
| **Επεξήγηση**     | εξηγεί ένα ουσιαστικό ή το «αυτό», «ένα», «κάτι» που προηγείται, συνήθως μετά από κόμμα | Ένα μόνο σου ζητώ, **να μου πεις την αλήθεια**.                               |
| **Προσδιορισμός** | συμπληρώνει ουσιαστικό ή επίθετο με νόημα βούλησης, φόβου, γνώσης                       | Ήταν πρόθυμος **να βοηθήσει**. / Τον έπιασε ο φόβος **μήπως χάσει το πλοίο**. |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Είδος και θέση μαζί*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι θέση έχει η δευτερεύουσα;*

> **Επεξήγηση ή προσδιορισμός;**
>
> Η διαφορά είναι λεπτή. Η **επεξήγηση** χωρίζεται συνήθως με κόμμα και λέει
> «δηλαδή»: «μια υπόσχεση, δηλαδή ότι θα γράφει». Ο **προσδιορισμός** κολλάει στο
> όνομα χωρίς παύση: «η επιθυμία να σπουδάσει».

## Πρόταση ή ουσιαστικό; Μια επιλογή ύφους

Αφού η ονοματική πρόταση πιάνει θέση ονόματος, συχνά μπορείς να τη γράψεις και ως
ουσιαστικό:

- «Ζήτησαν **να μειωθούν τα εισιτήρια**.» → «Ζήτησαν **μείωση των εισιτηρίων**.»
- «Ανακοίνωσαν **ότι ο αγώνας αναβάλλεται**.» → «Ανακοίνωσαν **την αναβολή του
  αγώνα**.»

Η εκδοχή με το ουσιαστικό είναι πιο **πυκνή και τυπική**: ταιριάζει σε τίτλους,
ανακοινώσεις και επιστημονικά κείμενα. Η εκδοχή με την πρόταση είναι πιο **ζωντανή**
και λέει ποιος κάνει τι. Ένα κείμενο γεμάτο ουσιαστικά σε -ση και -μός κουράζει.

> **Θυμήσου**
>
> - Ονοματική πρόταση = πιάνει θέση ονόματος. Έλεγχος: βάλε «αυτό».
> - **Ειδικές**: ότι, πως, που· οριστική· άρνηση **δεν**.
> - **Βουλητικές**: να· υποτακτική· άρνηση **μη(ν)**.
> - **Ενδοιαστικές**: μη(ν), μήπως, μετά από ρήμα φόβου· άρνηση **δεν**.
> - Θέσεις: υποκείμενο (με απρόσωπο), αντικείμενο, επεξήγηση, προσδιορισμός.
> - Το «να» δεν είναι πάντα βουλητικό και το «που» δεν είναι πάντα ειδικό. Κοίτα από
>   τι εξαρτώνται.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες το είδος και τη θέση της δευτερεύουσας: «Οι γονείς της ανησυχούσαν μήπως δεν βρει δωμάτιο στη φοιτητική εστία.»

1. Η κύρια είναι «οι γονείς της ανησυχούσαν». Η δευτερεύουσα αρχίζει με **μήπως**
   και εξαρτάται από ρήμα ανησυχίας: είναι **ενδοιαστική**.
2. Επιβεβαιώνουμε: έχει υποτακτική («βρει»), γιατί ο φόβος αφορά κάτι που μπορεί να
   γίνει, και άρνηση **δεν**, όπως πάντα στις ενδοιαστικές.
3. Ρωτάμε το ρήμα: τι ανησυχούσαν; «Μήπως δεν βρει δωμάτιο.» Το «ανησυχούσαν» έχει
   πρόσωπο (οι γονείς), άρα η πρόταση είναι **αντικείμενο**.

### Παράδειγμα 2: Βρες το είδος και τη θέση της δευτερεύουσας: «Δεν επιτρέπεται να παρκάρεις μπροστά στην είσοδο.»

1. Η δευτερεύουσα αρχίζει με **να**. Πριν την πούμε βουλητική, ελέγχουμε από τι
   εξαρτάται: από το «επιτρέπεται», ρήμα που λέει τι μπορεί ή δεν μπορεί να γίνει.
   Δεν είναι σκοπός (το «για να» δεν στέκει). Άρα **βουλητική**.
2. Το «επιτρέπεται» εδώ είναι **απρόσωπο**: δεν το κάνει κάποιος. Τι δεν
   επιτρέπεται; «Να παρκάρεις.» Η πρόταση είναι το **υποκείμενό** του.
3. Αν θέλαμε να την αρνηθούμε, θα βάζαμε **μην**, όχι «δεν»: «Επιτρέπεται να **μην**
   πληρώσεις εισιτήριο, αν είσαι κάτω από έξι ετών.»

### Παράδειγμα 3: Γράψε τη φράση με τα έντονα ως ονοματική πρόταση: «Ο δήμαρχος υποσχέθηκε \*\*την ανακαίνιση του γηπέδου\*\*.»

1. Το ουσιαστικό «ανακαίνιση» κρύβει ένα ρήμα: **ανακαινίζω**. Το «του γηπέδου» λέει
   τι θα ανακαινιστεί.
2. Μια υπόσχεση αφορά κάτι που θα γίνει. Μπορούμε να τη δώσουμε με ειδική και «θα»
   ή με βουλητική. Με το «υπόσχομαι» και τα δύο στέκουν.
3. «Ο δήμαρχος υποσχέθηκε **ότι θα ανακαινιστεί το γήπεδο**.» ή «Ο δήμαρχος
   υποσχέθηκε **να ανακαινίσει το γήπεδο**.» Η δεύτερη λέει ρητά ότι θα το κάνει ο ίδιος.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο γρήγορος έλεγχος για να δεις αν μια δευτερεύουσα είναι ονοματική;
   - Τη βάζεις στη θέση της λέξης «αυτό»
   - Ψάχνεις αν έχει ρήμα σε υποτακτική
   - Ελέγχεις αν χωρίζεται με κόμμα
   - Ρωτάς «πότε;» ή «γιατί;» την κύρια
2. Ποια περίοδος έχει τη σωστή άρνηση στην ενδοιαστική πρόταση;
   - Φοβάμαι μήπως δεν φτάσει το δέμα ως την Παρασκευή.
   - Φοβάμαι μήπως μην φτάσει το δέμα ως την Παρασκευή.
   - Φοβάμαι μη να φτάσει το δέμα ως την Παρασκευή.
   - Φοβάμαι να μη φτάσει το δέμα ως την Παρασκευή.
3. «Πρέπει να ενημερώσεις τον καθηγητή σου.» Τι θέση έχει η πρόταση «να ενημερώσεις τον καθηγητή σου»;
   - Υποκείμενο του απρόσωπου «πρέπει»
   - Αντικείμενο του ρήματος «πρέπει»
   - Επεξήγηση στη λέξη «καθηγητή»
   - Τελική πρόταση που δηλώνει σκοπό
4. Σε ποια περίοδο το «που» εισάγει ειδική πρόταση;
   - Ντράπηκε που ξέχασε τα γενέθλιά της.
   - Η φίλη που ξέχασε τα γενέθλιά της ντράπηκε.
   - Πού ξέχασε τα γενέθλιά της; Δεν θυμάται.
   - Ήταν τόσο αφηρημένη που ξέχασε τα γενέθλια.
5. Τι εκφράζει η περίοδος «Φοβάται να κολυμπήσει στα βαθιά»;
   - Ότι ο φόβος τον εμποδίζει να το κάνει ο ίδιος
   - Ότι φοβάται πως κάποιος άλλος θα κολυμπήσει
   - Ότι πιστεύει, δυστυχώς, πως έχει ήδη κολυμπήσει
   - Ότι πήγε στα βαθιά με σκοπό να κολυμπήσει εκεί
6. Ποια περίοδος έχει σωστή άρνηση στη βουλητική πρόταση;
   - Σου ζητώ να μην αγγίξεις τα καλώδια.
   - Σου ζητώ να δεν αγγίξεις τα καλώδια.
   - Σου ζητώ δεν να αγγίξεις τα καλώδια.
   - Σου ζητώ όχι να αγγίξεις τα καλώδια.
7. «Είχε ένα όνειρο, να ανοίξει δικό του αρτοποιείο.» Τι θέση έχει η πρόταση μετά το κόμμα;
   - Επεξήγηση στο ουσιαστικό «όνειρο»
   - Αντικείμενο στο ρήμα «είχε»
   - Υποκείμενο σε απρόσωπο ρήμα
   - Τελική πρόταση του σκοπού
8. Ποια περίοδος δείχνει φόβο για κάτι που μπορεί να έχει ήδη συμβεί;
   - Ανησυχώ μήπως έχασε το λεωφορείο.
   - Ανησυχώ μήπως χάσει το λεωφορείο.
   - Ανησυχώ να μη χάσω το λεωφορείο.
   - Ανησυχώ για να πάρω το λεωφορείο.

## Ασκήσεις

1. Τι είδους είναι η δευτερεύουσα: «Η μητέρα του ανησυχεί μήπως κρυώσει στην εκδρομή.»
2. Βρες το είδος και τη θέση της δευτερεύουσας: «Είναι φανερό ότι ο διαιτητής έκανε λάθος.»
3. Κάνε αρνητική μόνο τη δευτερεύουσα σε καθεμιά από τις περιόδους.
   α) «Θέλω να φύγεις.»
   β) «Φοβάμαι μήπως έρθει.»
   γ) «Ξέρω ότι θα έρθει.»
4. Γράψε τα έντονα ως ονοματική πρόταση και πες τι είδους είναι: «Οι μαθητές ζήτησαν **την αλλαγή του ωραρίου**.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/noun-clauses
