# Κυριολεξία, μεταφορά και μετωνυμία

> Όταν η λέξη δεν λέει αυτό που λέει, και πώς το καταλαβαίνεις.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/metaphor-metonymy

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική από τη μεταφορική χρήση μιας λέξης.
- Να εξηγείς μια μεταφορά βρίσκοντας την ομοιότητα πάνω στην οποία στηρίζεται, και να τη διακρίνεις από την παρομοίωση.
- Να αναγνωρίζεις τη μετωνυμία και τη σχέση που τη στηρίζει: δημιουργός και έργο, περιέχον και περιεχόμενο, τόπος και άνθρωποι.
- Να σχολιάζεις τι προσθέτει μια μεταφορά σε ένα κείμενο, και σε ένα ποίημα.

## Όταν η λέξη λέει αυτό που λέει

«Στον ζωολογικό κήπο είδαμε ένα **θηρίο** που κοιμόταν στη σκιά.» Εδώ το
θηρίο είναι άγριο ζώο, ένα λιοντάρι ή μια τίγρη. Η λέξη χρησιμοποιείται με
τη **βασική, την κύρια σημασία** της. Αυτό λέγεται **κυριολεξία**.

«Ο τερματοφύλακάς μας είναι **θηρίο**.» Κανείς δεν φαντάζεται ζώο στο τέρμα.
Η λέξη πήρε μια **άλλη** σημασία: δυνατός, ακούραστος, τρομακτικός για τους
αντιπάλους. Μεταφέραμε τη λέξη από το ζώο στον άνθρωπο, επειδή βρήκαμε μια
**ομοιότητα** ανάμεσά τους. Αυτό είναι η **μεταφορά**.

Το λεξικό του Τριανταφυλλίδη ορίζει τη μεταφορά ως σχήμα λόγου όπου η
σημασία μιας λέξης **επεκτείνεται αναλογικά**, επειδή υπάρχει κάποια
ομοιότητα. Το παράδειγμά του: «κρυστάλλινη λογική». Η λογική δεν είναι από
κρύσταλλο· είναι **καθαρή και διάφανη**, όπως το κρύσταλλο.

| Μεταφορά              | Τι εννοεί                             | Πού είναι η ομοιότητα                                 |
| --------------------- | ------------------------------------- | ----------------------------------------------------- |
| σιδερένια θέληση      | θέληση που δεν λυγίζει                | το σίδερο δεν λυγίζει                                 |
| η καρδιά της πόλης    | το κέντρο, εκεί που χτυπάει η ζωή     | η καρδιά είναι στο κέντρο και κρατάει το σώμα ζωντανό |
| πνίγομαι στο διάβασμα | έχω τόσο πολύ, που δεν προλαβαίνω     | όποιος πνίγεται δεν μπορεί να ανασάνει                |
| βροχή από ερωτήσεις   | πολλές ερωτήσεις, η μία μετά την άλλη | οι σταγόνες έρχονται πολλές και συνεχόμενες           |

> **Κλειδί**
>
> Για να βρεις μια μεταφορά, ρώτα: **μπορεί αυτό να συμβαίνει κυριολεκτικά;**
> Αν όχι, ψάξε **την ομοιότητα** που έκανε τον συγγραφέα να διαλέξει αυτή τη
> λέξη. Η ομοιότητα είναι η εξήγηση της μεταφοράς.

## Μεταφορά και παρομοίωση

- «Ο τερματοφύλακας στεκόταν στο τέρμα **σαν** θηρίο.»
- «Ο τερματοφύλακας ήταν θηρίο.»

Η πρώτη πρόταση είναι **παρομοίωση**: δηλώνει ανοιχτά τη σύγκριση, με μια
παρομοιαστική λέξη: **σαν, όπως, καθώς, λες**. Η δεύτερη είναι μεταφορά: η
σύγκριση έχει γίνει, αλλά δεν φαίνεται. Ο τερματοφύλακας δεν μοιάζει με
θηρίο· **είναι** θηρίο. Γι' αυτό η μεταφορά είναι πιο σύντομη και πιο
τολμηρή: αφήνει τον αναγνώστη να βρει μόνος του την ομοιότητα.

## Μεταφορές που δεν τις προσέχουμε πια

Το **πόδι** του τραπεζιού, ο **λαιμός** του μπουκαλιού, το **μάτι** της
βελόνας, η **ουρά** στο ταμείο. Όλα ξεκίνησαν ως μεταφορές από το σώμα, αλλά
τα λέμε τόσο συχνά που δεν «ακούμε» πια την εικόνα. Λέγονται **παγιωμένες**
μεταφορές. Από αυτές γεννιέται μεγάλο μέρος της πολυσημίας που είδες στην
προηγούμενη ενότητα.

Οι **ζωντανές** μεταφορές, αντίθετα, σε σταματούν: είναι καινούργιες και σε
βάζουν να σκεφτείς. Αυτές ψάχνουν οι ποιητές.

## Μια μεταφορά σε ποίημα

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) έγραψε το ποίημα «Τείχη». Αρχίζει έτσι
(σε μονοτονικό):

> Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ\
> μεγάλα κ' υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

Και κλείνει:

> Ανεπαισθήτως μ' έκλεισαν από τον κόσμον έξω.

Κανείς δεν έχτισε κυριολεκτικά τοίχους γύρω από τον ποιητή. Ο ίδιος λέει ότι
δεν άκουσε ποτέ «κρότον κτιστών»: τα τείχη χτίστηκαν **χωρίς να το
καταλάβει**. Τα τείχη είναι **μεταφορά** για κάτι που τον απομόνωσε από τους
ανθρώπους, χωρίς να πει το ποίημα τι ακριβώς ήταν. Η μεταφορά κάνει δύο
πράγματα που μια κυριολεκτική φράση («με απομόνωσαν») δεν κάνει: δίνει στη
μοναξιά **βάρος και ύψος**, σαν πέτρα, και αφήνει τον αναγνώστη να βάλει ο
ίδιος το περιεχόμενο. Και πιο κάτω, στον στίχο «τον νουν μου
**τρώγει** αυτή η τύχη», το «τρώγει» είναι κι αυτό μεταφορά: η σκέψη
φθείρει το μυαλό σιγά σιγά, όπως κάτι που το τρώει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυριολεξία ή μεταφορά;*

## Μετωνυμία: όχι ομοιότητα, αλλά σχέση

- «Το καλοκαίρι διάβασα **Καβάφη**.»
- «Ήπιε **δύο ποτήρια** νερό.»
- «Όλη η **γειτονιά** βγήκε στα μπαλκόνια.»

Δεν διάβασες τον άνθρωπο Καβάφη· διάβασες τα **ποιήματά** του. Δεν ήπιες
γυαλί· ήπιες το **νερό** που χωρούσε στα ποτήρια. Η γειτονιά, οι δρόμοι και
τα σπίτια, δεν βγαίνει στα μπαλκόνια· βγαίνουν οι **άνθρωποι** που ζουν εκεί.

Εδώ η λέξη δεν αλλάζει σημασία επειδή κάτι **μοιάζει** με κάτι άλλο. Ο
Καβάφης δεν μοιάζει με τα ποιήματά του. Αλλάζει επειδή τα δύο **πάνε μαζί**,
έχουν στενή σχέση. Αυτό είναι η **μετωνυμία**: μια έννοια εκφράζεται με λέξη
που δηλώνει άλλη, στενά συνδεδεμένη έννοια (ορισμός του λεξικού του
Τριανταφυλλίδη).

| Σχέση                                 | Παράδειγμα           | Τι εννοεί                   |
| ------------------------------------- | -------------------- | --------------------------- |
| ο δημιουργός αντί για το έργο         | Ακούσαμε Μπετόβεν.   | τη μουσική του Μπετόβεν     |
| το περιέχον αντί για το περιεχόμενο   | Έφαγε όλο το πιάτο.  | το φαγητό του πιάτου        |
| ο τόπος αντί για τους ανθρώπους του   | Η Αθήνα ψήφισε.      | οι Αθηναίοι ψήφισαν         |
| το αφηρημένο αντί για το συγκεκριμένο | Η νεολαία διαδήλωσε. | οι νέοι άνθρωποι διαδήλωσαν |

> **Πρόσεχε**
>
> Η ερώτηση που ξεχωρίζει τα δύο σχήματα: **μοιάζουν ή συνδέονται;**
>
> - «Ο Νίκος είναι **αλεπού**»: ο Νίκος μοιάζει με αλεπού στην πονηριά.
>   Ομοιότητα, άρα **μεταφορά**.
> - «Το **σχολείο** πήγε εκδρομή»: οι μαθητές δεν μοιάζουν με το κτίριο. Είναι
>   οι άνθρωποι του σχολείου. Σχέση, άρα **μετωνυμία**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια σχέση στηρίζει τη μετωνυμία;*

> **Συνεκδοχή**
>
> Συγγενικό σχήμα είναι η **συνεκδοχή**: το μέρος αντί για το όλο, ή το ένα
> αντί για τα πολλά. Στη φράση «Κάθε κλαδί και κλέφτης» (παράδειγμα του
> λεξικού του Τριανταφυλλίδη) το κλαδί σημαίνει ολόκληρο δέντρο. Πολλές
> γραμματικές τη βάζουν μέσα στη μετωνυμία.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κυριολεξία**: η λέξη με τη βασική σημασία της.
> - **Μεταφορά**: η λέξη πάει σε άλλη σημασία λόγω **ομοιότητας** (σιδερένια
>   θέληση).
> - **Παρομοίωση**: η σύγκριση φαίνεται, με **σαν, όπως, καθώς, λες**.
> - **Μετωνυμία**: η λέξη πάει σε άλλη σημασία λόγω **στενής σχέσης**, όχι
>   ομοιότητας (διάβασα Καβάφη, ήπια ένα ποτήρι).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τη μεταφορά και εξήγησέ την: «Ο καινούργιος δρόμος είναι η αρτηρία της πόλης· όταν κλείνει, η πόλη παραλύει.»

1. Ένας δρόμος δεν είναι κυριολεκτικά αρτηρία, και μια πόλη δεν παραλύει όπως
   ένα σώμα. Οι λέξεις «αρτηρία» και «παραλύει» είναι **μεταφορές** από το
   ανθρώπινο σώμα.
2. Η ομοιότητα: η αρτηρία μεταφέρει το αίμα σε όλο το σώμα, και ο κεντρικός
   δρόμος μεταφέρει αυτοκίνητα και ανθρώπους σε όλη την πόλη. Αν κλείσει η
   αρτηρία, το σώμα δεν κινείται· αν κλείσει ο δρόμος, η πόλη σταματάει.

   Η μεταφορά λέει με δύο λέξεις πόσο **ζωτικός** είναι ο δρόμος.

### Παράδειγμα 2: Κάνε την παρομοίωση μεταφορά: «Τα λόγια του έπεσαν σαν βαρίδια πάνω στην τάξη.» Τι κερδίζει και τι χάνει η πρόταση;

1. Βγάζω την παρομοιαστική λέξη «σαν» και κάνω τα λόγια **ταυτόσημα** με την
   εικόνα: «Τα λόγια του **ήταν βαρίδια** για την τάξη», ή πιο σύντομα «Τα
   **βαριά** λόγια του έπεσαν πάνω στην τάξη».
2. Κερδίζει **ένταση και συντομία**: τα λόγια δεν μοιάζουν με βαρίδια, είναι
   βαρίδια. Χάνει λίγη **σαφήνεια**: στην παρομοίωση η σύγκριση φαινόταν, ενώ
   τώρα ο αναγνώστης πρέπει να τη βρει μόνος του.

### Παράδειγμα 3: Μεταφορά ή μετωνυμία; «Η αίθουσα χειροκρότησε την ομιλήτρια» και «Η ομιλήτρια ήταν ένα ηφαίστειο ιδεών.»

1. «Η αίθουσα χειροκρότησε»: οι τοίχοι δεν χειροκροτούν· χειροκρότησαν οι
   **άνθρωποι μέσα στην αίθουσα**. Δεν μοιάζουν με την αίθουσα, βρίσκονται
   εκεί. Σχέση τόπου και ανθρώπων: **μετωνυμία**.
2. «Ένα ηφαίστειο ιδεών»: η ομιλήτρια δεν είναι βουνό. Της μοιάζει όμως: οι
   ιδέες της ξεχύνονται με ορμή και χωρίς σταματημό, όπως η λάβα. Ομοιότητα:
   **μεταφορά**.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια πρόταση η λέξη «φωτιά» χρησιμοποιείται κυριολεκτικά;
   - Οι πυροσβέστες έσβησαν τη φωτιά στο δάσος.
   - Τα μάτια της έβγαζαν φωτιά από τον θυμό.
   - Οι τιμές στο σούπερ μάρκετ είναι φωτιά.
   - Ο νέος παίκτης μπήκε στο γήπεδο φωτιά.
2. Πάνω σε τι στηρίζεται κάθε μεταφορά;
   - Σε μια ομοιότητα ανάμεσα σε δύο πράγματα ή έννοιες.
   - Σε μια στενή σχέση, όπως ανάμεσα στον τόπο και στους ανθρώπους του.
   - Σε μια λέξη σύγκρισης, όπως το «σαν», το «όπως» ή το «λες».
   - Σε μια λέξη που έχει δύο ομώνυμες, άσχετες μεταξύ τους σημασίες.
3. Ποια πρόταση έχει παρομοίωση και όχι μεταφορά;
   - Η θάλασσα γυάλιζε σαν καθρέφτης το πρωί.
   - Η θάλασσα ήταν ένας καθρέφτης το πρωί.
   - Ο καθρέφτης της θάλασσας γυάλιζε το πρωί.
   - Η θάλασσα καθρέφτιζε τον ουρανό το πρωί.
4. «Μετά τον αγώνα ήπια δύο μπουκάλια νερό.» Τι σχήμα λόγου υπάρχει, και γιατί;
   - Μετωνυμία: το περιέχον, το μπουκάλι, αντί για το νερό μέσα του.
   - Μεταφορά: το νερό μοιάζει με μπουκάλι στο σχήμα και στο χρώμα.
   - Παρομοίωση: συγκρίνω τον εαυτό μου με ένα άδειο μπουκάλι.
   - Κυριολεξία: όλες οι λέξεις έχουν εδώ τη βασική τους σημασία.
5. Σε ποια πρόταση η μετωνυμία βάζει τον τόπο αντί για τους ανθρώπους του;
   - Όλο το χωριό βγήκε να υποδεχτεί τους αθλητές.
   - Στο χωριό διαβάζουν ακόμα πολύ Παπαδιαμάντη.
   - Το χωριό ήταν ένα στολίδι πάνω στο βουνό.
   - Στο χωριό έφαγαν όλο το καζάνι με τη φασολάδα.
6. Το «πόδι του τραπεζιού» και ο «λαιμός του μπουκαλιού» είναι:
   - παγιωμένες μεταφορές, τόσο συνηθισμένες που δεν τις προσέχουμε.
   - μετωνυμίες, επειδή το τραπέζι και το μπουκάλι συνδέονται με τον άνθρωπο.
   - ζωντανές μεταφορές, που τις βρήκε για πρώτη φορά ένας ποιητής.
   - ομώνυμα, επειδή το «πόδι» εδώ είναι άλλη λέξη από το πόδι του σώματος.
7. Στο ποίημα του Καβάφη «Τείχη» ο ποιητής λέει ότι τριγύρω του «έκτισαν τείχη». Τι είναι τα τείχη;
   - Μεταφορά για κάτι που τον απομόνωσε από τον κόσμο χωρίς να το καταλάβει.
   - Τα πραγματικά τείχη μιας φυλακής, όπου τον έκλεισαν για χρόνια.
   - Μετωνυμία για τους ανθρώπους της πόλης που ζουν πίσω από τα τείχη.
   - Παρομοίωση: η μοναξιά του μοιάζει με τείχη, όπως λέει ο στίχος.
8. «Η τάξη μας έχει μια φωνή: όταν διαφωνεί, διαφωνεί όλη μαζί.» Η λέξη «τάξη» είναι εδώ:
   - μετωνυμία, γιατί εννοεί τους μαθητές που ανήκουν στην τάξη.
   - μεταφορά, γιατί οι μαθητές μοιάζουν με μια αίθουσα διδασκαλίας.
   - κυριολεξία, γιατί η τάξη είναι πράγματι ένα σύνολο από ανθρώπους.
   - παρομοίωση, γιατί η τάξη συγκρίνεται με έναν άνθρωπο με φωνή.

## Ασκήσεις

1. Ποια λέξη είναι μεταφορά στην πρόταση «Η είδηση έπεσε σαν κεραυνός· μετά, ένα κύμα από τηλεφωνήματα πλημμύρισε το γραφείο»; Βρες δύο.
2. Εξήγησε τη μεταφορά «Η βιβλιοθήκη είναι η καρδιά του σχολείου»: σε τι μοιάζει η βιβλιοθήκη με την καρδιά;
3. Μεταφορά ή μετωνυμία; Αν είναι μετωνυμία, γράψε και τη σχέση.
   α) «Το βράδυ ακούσαμε Χατζιδάκι.»
   β) «Ο αδελφός μου είναι μια χελώνα το πρωί.»
   γ) «Η Θεσσαλονίκη γιόρτασε τον πολιούχο της.»
4. Γράψε μία πρόταση για το διάλειμμα με μια δική σου ζωντανή μεταφορά, και μία με μετωνυμία.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/metaphor-metonymy
