# Επιρρηματικές προτάσεις και η θέση τους

> Αιτιολογικές, τελικές, χρονικές, υποθετικές: τι προσδιορίζουν μέσα στην περίοδο.

Νεοελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/adverbial-clauses

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τη θέση μιας επιρρηματικής πρότασης: επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού, του χρόνου ή της προϋπόθεσης σε ένα ρήμα της κύριας.
- Να αναγνωρίζεις την εκφορά και την άρνηση αιτιολογικών, τελικών, χρονικών και υποθετικών προτάσεων.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη του υποθετικού λόγου από τους χρόνους και τις εγκλίσεις της υπόθεσης και της απόδοσης.
- Να μετατρέπεις μια επιρρηματική πρόταση σε ισοδύναμη φράση και το αντίστροφο, ανάλογα με το ύφος.

## Προτάσεις που κάνουν δουλειά επιρρήματος

Τα τέσσερα πιο συχνά είδη τα ξέρεις από τη ΣΤ΄ Δημοτικού
([Κύριες και δευτερεύουσες προτάσεις](/el/dim-6/language/subordinate-clauses)):
**χρονικές** (όταν, μόλις), **αιτιολογικές** (επειδή, γιατί), **τελικές** (για να) και
**υποθετικές** (αν). Τότε τις αναγνώριζες από τον σύνδεσμο και την ερώτηση που
απαντούν. Στη Γ΄ προσθέτουμε τρία πράγματα: **τι θέση** έχουν στην περίοδο, **με
ποια έγκλιση** εκφέρονται, και **τι κερδίζεις** όταν διαλέγεις πρόταση αντί για φράση.

Σύγκρινε:

- Η προπόνηση σταμάτησε **νωρίς**.
- Η προπόνηση σταμάτησε **λόγω της καταιγίδας**.
- Η προπόνηση σταμάτησε **επειδή ξέσπασε καταιγίδα**.

Ένα επίρρημα, μια προθετική φράση και μια πρόταση κάνουν την ίδια δουλειά: λένε κάτι
για το ρήμα «σταμάτησε». Γι' αυτό οι προτάσεις αυτές λέγονται **επιρρηματικές**.

> **Κλειδί**
>
> Οι **επιρρηματικές** προτάσεις λειτουργούν ως **επιρρηματικοί προσδιορισμοί** ενός
> ρήματος της κύριας πρότασης. Όταν αναλύεις, λες πάντα **τι** προσδιορίζουν και
> **σε ποιο** ρήμα:
>
> «Επειδή ξέσπασε καταιγίδα» = αιτιολογική πρόταση, επιρρηματικός προσδιορισμός **της
> αιτίας** στο ρήμα **«σταμάτησε»**.
>
> Ονοματικές = θέση ονόματος (υποκείμενο, αντικείμενο). Επιρρηματικές = θέση
> επιρρήματος (πότε, γιατί, για ποιο σκοπό, με ποιον όρο).

## Η ταυτότητα των τεσσάρων

|                  | Συνδέσεις                                                                                            | Έγκλιση                                                                                     | Άρνηση              |
| ---------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------- |
| **Αιτιολογικές** | επειδή, γιατί, αφού, καθώς, μια και, μια που, που (μετά από «καλά έκανες», «πάλι καλά»)              | οριστική                                                                                    | δεν                 |
| **Τελικές**      | για να, να                                                                                           | υποτακτική                                                                                  | μη(ν)               |
| **Χρονικές**     | όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, μόλις, πριν (να), προτού, ώσπου, ωσότου, μέχρι (να), όποτε, όσο, αφότου | οριστική για κάτι που έγινε ή γίνεται· υποτακτική για κάτι που αναμένεται ή επαναλαμβάνεται | δεν· με «να», μη(ν) |
| **Υποθετικές**   | αν, εάν, άμα, εφόσον, σε περίπτωση που, έτσι και                                                     | οριστική ή υποτακτική, ανάλογα με το είδος του υποθετικού λόγου                             | δεν                 |

Οι **χρονικές** λένε και κάτι ακόμα: αν η πράξη τους έγινε **πριν**, **ταυτόχρονα** ή
**μετά** από την πράξη της κύριας.

- **Πριν από την κύρια** (προτερόχρονο): αφού, μόλις, αφότου. «**Μόλις** χτύπησε το
  κουδούνι, βγήκαμε.»
- **Ταυτόχρονα** (σύγχρονο): ενώ, καθώς, όσο, όποτε. «**Όσο** μιλούσε, σημείωνα.»
- **Μετά από την κύρια** (υστερόχρονο): πριν, προτού, ώσπου, μέχρι να. «Θα περιμένω
  **ώσπου** να τελειώσεις.»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κύρια και επιρρηματική*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι προσδιορίζει η πρόταση;*

## Ο υποθετικός λόγος

Μια υποθετική πρόταση μαζί με την κύρια που προσδιορίζει λέγεται **υποθετικός
λόγος**. Η υποθετική λέγεται **υπόθεση**, η κύρια **απόδοση**:

«**Αν πάρεις το λεωφορείο των οκτώ**, (υπόθεση) **θα φτάσεις στην ώρα σου**.» (απόδοση)

Οι χρόνοι και οι εγκλίσεις στην υπόθεση και στην απόδοση δείχνουν **πώς βλέπει ο
ομιλητής** την υπόθεση:

| Είδος                                        | Τι λέει ο ομιλητής                                           | Υπόθεση                                          | Απόδοση                           | Παράδειγμα                             |
| -------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------ | --------------------------------- | -------------------------------------- |
| **Πραγματικό**                               | αν ισχύει αυτό, ισχύει κι εκείνο· δεν παίρνει θέση αν ισχύει | αν + οριστική (όχι παρατατικός ή υπερσυντέλικος) | οποιαδήποτε έγκλιση               | Αν το υποσχέθηκε, θα το κάνει.         |
| **Προσδοκώμενο**                             | περιμένει ότι μπορεί να γίνει                                | αν + υποτακτική αορίστου                         | θα + ρήμα, ή προστακτική          | Αν βρεις τα κλειδιά, πάρε με τηλέφωνο. |
| **Επαναλαμ­βανόμενο**                        | κάθε φορά που γίνεται το ένα, γίνεται το άλλο                | αν + υποτακτική                                  | ενεστώτας                         | Αν πιει καφέ το βράδυ, δεν κοιμάται.   |
| **Μη πραγματικό** (αντίθετο του πραγματικού) | δεν έγινε και δεν θα γίνει                                   | αν + παρατατικός ή υπερσυντέλικος                | θα + παρατατικός ή υπερσυντέλικος | Αν είχες ρωτήσει, θα ήξερες.           |

Μερικές γραμματικές μετρούν μόνο δύο είδη, το πραγματικό και το μη πραγματικό, και
βάζουν το προσδοκώμενο μέσα στο πραγματικό. Ο παρατατικός στην υπόθεση μπορεί επίσης
να δείχνει απλώς μια σκέψη ή φαντασία: «Αν είχαμε σκύλο, θα τον βγάζαμε βόλτα κάθε
πρωί.»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους υποθετικός λόγος;*

## Πρόταση ή φράση;

Κάθε επιρρηματική πρόταση έχει σχεδόν πάντα ισοδύναμη **φράση** χωρίς ρήμα:

| Πρόταση                                                     | Φράση                                                        |
| ----------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------ |
| **Επειδή υπήρχε ομίχλη**, το αεροδρόμιο έκλεισε.            | **Λόγω της ομίχλης**, το αεροδρόμιο έκλεισε.                 |
| **Όταν τελείωσε ο αγώνας**, οι οπαδοί βγήκαν στους δρόμους. | **Μετά το τέλος του αγώνα**, οι οπαδοί βγήκαν στους δρόμους. |
| Μάζευε χρήματα **για να αγοράσει ποδήλατο**.                | Μάζευε χρήματα **για την αγορά ποδηλάτου**.                  |
| **Αν σημειωθεί σεισμός**, βγείτε στην αυλή.                 | **Σε περίπτωση σεισμού**, βγείτε στην αυλή.                  |

Η φράση είναι πιο **σύντομη και επίσημη**: ταιριάζει σε ανακοινώσεις, τίτλους,
οδηγίες. Η πρόταση είναι πιο **ζωντανή** και λέει ποιος κάνει τι. Ένα κείμενο που
έχει μόνο φράσεις με «λόγω», «κατά τη διάρκεια», «με σκοπό την» διαβάζεται σαν
έγγραφο υπηρεσίας.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα **αφού** και **καθώς** μπορεί να είναι χρονικά ή αιτιολογικά, και το **σαν**
> χρονικό («σαν έρθει» = όταν έρθει) ή υποθετικό. Το **να** μπορεί να είναι τελικό
> («πήγε να πάρει») ή βουλητικό («θέλει να πάρει»). Αποφασίζει πάντα το νόημα: βάλε
> στη θέση του «όταν», «επειδή», «για να», «αν» και κράτα αυτό που δεν αλλάζει την
> περίοδο.

> **Θυμήσου**
>
> - Επιρρηματική πρόταση = **επιρρηματικός προσδιορισμός** (αιτίας, σκοπού, χρόνου,
>   προϋπόθεσης) **σε ένα ρήμα** της κύριας.
> - Αιτιολογικές: οριστική, **δεν**. Τελικές: υποτακτική, **μη(ν)**. Χρονικές και
>   υποθετικές: οριστική ή υποτακτική, **δεν**.
> - Χρονικές: πριν, μαζί ή μετά από την πράξη της κύριας.
> - Υποθετικός λόγος = υπόθεση + απόδοση. Πραγματικό, προσδοκώμενο,
>   επαναλαμβανόμενο, μη πραγματικό: το δείχνουν οι χρόνοι και οι εγκλίσεις.
> - Φράση αντί για πρόταση: πιο σύντομο και επίσημο, λιγότερο ζωντανό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ανάλυσε τη δευτερεύουσα: «Μια και θα περάσεις από το κέντρο, φέρε μου το βιβλίο που παρήγγειλα.»

1. Η περίοδος έχει τρία ρήματα: «θα περάσεις», «φέρε», «παρήγγειλα». Κύρια είναι η
   «φέρε μου το βιβλίο». Το «που παρήγγειλα» είναι αναφορική στο «βιβλίο». Μας
   ενδιαφέρει η «μια και θα περάσεις από το κέντρο».
2. Το «μια και» σημαίνει «αφού είναι έτσι, επειδή»: η πρόταση είναι **αιτιολογική**.
   Γιατί να το φέρει; Επειδή θα περάσει από εκεί.
3. Έγκλιση: **οριστική** (μέλλοντας «θα περάσεις»). Άρνηση, αν χρειαζόταν: «μια και
   **δεν** θα περάσεις».
4. Θέση: **επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας** στο ρήμα **«φέρε»**.

### Παράδειγμα 2: Η Ιφιγένεια λέει το πρωί: «Αν ξεκινήσουμε στις έξι, θα προλάβουμε το πλοίο.» Ξεκίνησαν στις επτά και το έχασαν. Τι λέει το βράδυ;

1. Το πρωί ο υποθετικός λόγος ήταν **προσδοκώμενος**: υποτακτική αορίστου
   («ξεκινήσουμε») στην υπόθεση, «θα» στην απόδοση.
2. Το βράδυ ξέρει ότι η υπόθεση **δεν πραγματοποιήθηκε**. Χρειάζεται **μη πραγματικό**:
   υπερσυντέλικος στην υπόθεση, «θα» με υπερσυντέλικο στην απόδοση, γιατί και τα δύο
   αφορούν ολοκληρωμένα γεγονότα του παρελθόντος.
3. «**Αν είχαμε ξεκινήσει στις έξι, θα είχαμε προλάβει το πλοίο.**»

### Παράδειγμα 3: Γράψε την πρόταση με τα έντονα ως φράση, για επίσημη ανακοίνωση: «\*\*Όσο θα γίνονται οι εργασίες\*\*, η βιβλιοθήκη θα μείνει κλειστή.»

1. Η πρόταση είναι **χρονική**, και δηλώνει **σύγχρονο**: όσο κρατούν οι εργασίες,
   τόσο μένει κλειστή η βιβλιοθήκη.
2. Το ρήμα «γίνονται» μαζί με το «εργασίες» γίνεται ονοματική φράση: «των εργασιών».
   Για τη διάρκεια χρησιμοποιούμε «κατά τη διάρκεια».
3. «**Κατά τη διάρκεια των εργασιών**, η βιβλιοθήκη θα παραμείνει κλειστή.» Η
   ανακοίνωση έγινε πιο σύντομη και πιο τυπική· το «θα μείνει» έγινε «θα παραμείνει»
   για να ταιριάζει στο ύφος.

## Ερωτήσεις

1. «Έκλεισε το κινητό για να συγκεντρωθεί στο διάβασμα.» Ποια είναι η πλήρης θέση της δευτερεύουσας;
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού στο «έκλεισε»
   - Αντικείμενο του ρήματος «έκλεισε» στην κύρια πρόταση
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο «έκλεισε»
   - Επεξήγηση στο ουσιαστικό «κινητό» της κύριας
2. Ποια τελική πρόταση έχει σωστή άρνηση;
   - Μίλα σιγά για να μην ξυπνήσει το μωρό.
   - Μίλα σιγά για να δεν ξυπνήσει το μωρό.
   - Μίλα σιγά για όχι να ξυπνήσει το μωρό.
   - Μίλα σιγά επειδή δεν ξυπνά το μωρό.
3. «Θα μείνω στο γραφείο ώσπου να τελειώσει η βάρδια σου.» Πότε γίνεται η πράξη της χρονικής σε σχέση με την κύρια;
   - Μετά: πρώτα μένω, ύστερα τελειώνει η βάρδια
   - Πριν: πρώτα τελειώνει η βάρδια, ύστερα μένω
   - Ταυτόχρονα, όπως με τους συνδέσμους «ενώ, καθώς»
   - Δεν φαίνεται, γιατί η πρόταση έχει υποτακτική
4. Ποιος υποθετικός λόγος είναι μη πραγματικός (αντίθετος του πραγματικού);
   - Αν είχε προπονηθεί περισσότερο, θα είχε κερδίσει.
   - Αν προπονηθεί περισσότερο, θα κερδίσει.
   - Αν προπονείται περισσότερο, θα κερδίζει.
   - Αν προπονηθεί πολύ, κερδίζει πάντα.
5. Σε ποια περίοδο το «αφού» εισάγει αιτιολογική πρόταση;
   - Αφού δεν πεινάς, μην κάθεσαι στο τραπέζι.
   - Αφού έφαγε, σηκώθηκε από το τραπέζι.
   - Αφού στρώσεις, κάλεσε τους υπόλοιπους.
   - Αφού τελείωσε το φαγητό, ήρθε το γλυκό.
6. Ποια φράση αποδίδει καλύτερα την πρόταση «επειδή αυξήθηκε η ζήτηση»;
   - λόγω της αύξησης της ζήτησης
   - για την αύξηση της ζήτησης
   - μετά την αύξηση της ζήτησης
   - σε περίπτωση αύξησης ζήτησης
7. Γιατί η χρονική πρόταση στο «Όταν φτάσεις, στείλε μου μήνυμα» έχει υποτακτική;
   - Γιατί αφορά κάτι που αναμένεται να γίνει
   - Γιατί αφορά κάτι που έγινε στο παρελθόν
   - Γιατί όλες οι χρονικές θέλουν υποτακτική
   - Γιατί η κύρια πρόταση είναι ερώτηση
8. Στο «Θα σε περιμένουμε στη στάση, αν δεν αργήσεις πολύ», ποια είναι η απόδοση;
   - Θα σε περιμένουμε στη στάση
   - αν δεν αργήσεις πολύ
   - Και οι δύο μαζί είναι η απόδοση
   - Δεν έχει απόδοση, γιατί αρχίζει με την κύρια

## Ασκήσεις

1. Τι είδους είναι η δευτερεύουσα: «Προτού βγεις, κλείσε το θερμοσίφωνα.»
2. Γράψε τη θέση της δευτερεύουσας: «Το μαγαζί έκλεισε νωρίς, μια που δεν είχε πελάτες.»
3. «Αν φυσήξει δυνατός αέρας, θα ακυρωθεί το δρομολόγιο.»
   α) Τι είδους υποθετικός λόγος είναι;
   β) Γράψε τον ως μη πραγματικό για το παρελθόν.
4. Γράψε την ανακοίνωση με προτάσεις αντί για τις φράσεις με τα έντονα: «**Λόγω απεργίας** και **μέχρι τη λήξη της**, το μετρό δεν θα λειτουργεί.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/language/adverbial-clauses
