# Φυσική υπολογιστική και ρομποτική

> Αισθητήρες και μικροελεγκτές (micro:bit, Arduino, Raspberry Pi) που προγραμματίζονται να μετρούν και να κινούνται.

Πληροφορική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/informatics/physical-computing

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις μια φυσική υπολογιστική διάταξη ως είσοδο από αισθητήρες, επεξεργασία στον μικροελεγκτή και έξοδο σε ενεργοποιητές.
- Να ξεχωρίζεις αισθητήρες από ενεργοποιητές, και ψηφιακές από αναλογικές μετρήσεις.
- Να εξηγείς τη διαφορά ενός μικροελεγκτή, όπως το micro:bit ή το Arduino, από έναν υπολογιστή μιας πλακέτας, όπως το Raspberry Pi.
- Να γράφεις και να προσομοιώνεις σε Python τον βρόχο «μέτρα, αποφάσισε, ενέργησε» μιας διάταξης ή ενός ρομπότ.

## Ο υπολογιστής βγαίνει από την οθόνη

Τα προγράμματα που έγραψες ως τώρα παίρνουν δεδομένα από το πληκτρολόγιο και
δείχνουν αποτελέσματα στην οθόνη. Γύρω σου όμως υπάρχουν προγράμματα που δεν
έχουν ούτε πληκτρολόγιο ούτε οθόνη: η αυτόματη πόρτα του σούπερ μάρκετ, το φως
της σκάλας που ανάβει μόλις περάσεις, το πλυντήριο, ο αισθητήρας στάθμευσης
του αυτοκινήτου που χτυπά όλο και πιο γρήγορα όσο πλησιάζεις τον τοίχο.

Όλα αυτά **μετρούν κάτι στον φυσικό κόσμο, αποφασίζουν, και κάνουν κάτι στον
φυσικό κόσμο**. Ο προγραμματισμός τέτοιων διατάξεων λέγεται **φυσική
υπολογιστική** (physical computing). Όταν η διάταξη κινείται μόνη της, μιλάμε
για **ρομπότ**.

## Είσοδος, επεξεργασία, έξοδος

Κάθε τέτοια διάταξη έχει τρία μέρη:

| Μέρος                           | Τι κάνει                                                   | Παραδείγματα                                                                |
| ------------------------------- | ---------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| **Αισθητήρες** (είσοδος)        | μετρούν κάτι και το κάνουν αριθμό                          | κουμπί, φωτός, θερμοκρασίας, απόστασης, υγρασίας, κίνησης, επιταχυνσιόμετρο |
| **Μικροελεγκτής** (επεξεργασία) | τρέχει το πρόγραμμα: διαβάζει τις μετρήσεις και αποφασίζει | micro:bit, Arduino                                                          |
| **Ενεργοποιητές** (έξοδος)      | κάνουν κάτι στον κόσμο                                     | λυχνία LED, βομβητής, κινητήρας, σερβοκινητήρας, αντλία, οθόνη              |

Ο **αισθητήρας απόστασης** με υπερήχους, για παράδειγμα, δουλεύει όπως η
νυχτερίδα: στέλνει έναν ήχο που δεν ακούμε, μετρά πόσο αργεί να γυρίσει η ηχώ,
και από αυτό ο μικροελεγκτής υπολογίζει την απόσταση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αισθητήρας ή ενεργοποιητής;*

## Μικροελεγκτής ή υπολογιστής;

Ένας **μικροελεγκτής** είναι ένας ολόκληρος μικρός υπολογιστής πάνω σε ένα
τσιπ: επεξεργαστής, λίγη μνήμη, και ακίδες (pins) όπου συνδέονται αισθητήρες
και ενεργοποιητές. Δεν έχει λειτουργικό σύστημα. Τρέχει **ένα** πρόγραμμα, από
τη στιγμή που θα πάρει ρεύμα ως τη στιγμή που θα το χάσει. Είναι φθηνός, μικρός
και καταναλώνει ελάχιστη ενέργεια, γι' αυτό υπάρχει μέσα σε πλυντήρια,
τηλεχειριστήρια και παιχνίδια.

Στα σχολεία χρησιμοποιούνται συχνά δύο εκπαιδευτικές πλακέτες με μικροελεγκτή:

- Το **micro:bit**, που κυκλοφόρησε το 2016 στη Βρετανία για μαθητές. Έχει
  πάνω του έτοιμα $25$ LED σε πλέγμα $5 \times 5$, δύο κουμπιά (A και B),
  επιταχυνσιόμετρο, πυξίδα, αισθητήρα θερμοκρασίας, και μετρά το φως με τα ίδια
  τα LED του. Προγραμματίζεται με πλακίδια ή με **MicroPython**, μια μικρή
  εκδοχή της Python.
- Το **Arduino**, που ξεκίνησε το 2005 σε ένα ινστιτούτο σχεδιασμού στην Ιβρέα της
  Ιταλίας. Δεν έχει σχεδόν τίποτα έτοιμο πάνω του: συνδέεις εσύ τους
  αισθητήρες που θέλεις. Προγραμματίζεται συνήθως σε μια γλώσσα βασισμένη στη
  C/C++.

Το **Raspberry Pi** μοιάζει με αυτά, αλλά είναι κάτι άλλο: ένας **υπολογιστής
μιας πλακέτας**. Τρέχει κανονικό λειτουργικό σύστημα, συνδέεται σε οθόνη και
πληκτρολόγιο, ανοίγει ιστοσελίδες, και έχει **επιπλέον** ακίδες για
αισθητήρες. Είναι πιο ισχυρό, αλλά θέλει περισσότερη ενέργεια και χρόνο για να
ξεκινήσει.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι εκπαιδευτικές πλακέτες δουλεύουν με **χαμηλή τάση**, από μπαταρίες ή από τη
> θύρα USB του υπολογιστή. **Ποτέ** δεν συνδέεις τίποτα από αυτά στην πρίζα του
> τοίχου. Για μια λάμπα ή μια αντλία που θέλει ρεύμα από την πρίζα υπάρχουν
> ειδικά εξαρτήματα, και τα συνδέει μόνο ενήλικας που ξέρει.

## Ψηφιακό ή αναλογικό;

Οι μετρήσεις φτάνουν στο πρόγραμμα με δύο τρόπους:

- **Ψηφιακή** μέτρηση έχει **δύο** τιμές: πατημένο ή όχι, κίνηση ή όχι. Στον κώδικα, `True` ή `False`.
- **Αναλογική** μέτρηση έχει **πολλές** τιμές σε μια κλίμακα: πόσο φως, πόσοι βαθμοί, πόσα εκατοστά. Ο μικροελεγκτής τη μετατρέπει σε ακέραιο. Στο micro:bit, για παράδειγμα, το φως δίνεται από $0$ (σκοτάδι) ως $255$ (πολύ φως).

## Ο βρόχος που δεν τελειώνει

Ένα πρόγραμμα για μικροελεγκτή έχει σχεδόν πάντα το ίδιο σχήμα: έναν βρόχο
που επαναλαμβάνεται **για πάντα**, όσο η διάταξη έχει ρεύμα.

1. **Μέτρα:** διάβασε τους αισθητήρες.
2. **Αποφάσισε:** σύγκρινε με ένα όριο, με `if`.
3. **Ενέργησε:** άναψε, σβήσε, κινήσου.
4. **Περίμενε** λίγο, και ξανά από την αρχή.

Σε ένα micro:bit, με MicroPython, ένα πρόγραμμα που δείχνει τη θερμοκρασία όταν
πατάς το κουμπί A μοιάζει έτσι:

```python
from microbit import *

while True:
    if button_a.is_pressed():
        display.scroll(temperature())
    sleep(100)
```

Το `while True` δεν σταματά ποτέ, κι αυτό εδώ είναι **σωστό**: η διάταξη πρέπει
να προσέχει το κουμπί όσο είναι αναμμένη. Το `sleep(100)` την κάνει να
περιμένει $100$ χιλιοστά του δευτερολέπτου πριν ξαναμετρήσει.

### Αν δεν έχεις πλακέτα: προσομοίωση

Δεν χρειάζεσαι υλικό για να δοκιμάσεις τη λογική. Βάζεις τις μετρήσεις σε μια
**λίστα**, σαν να τις έδωσε ο αισθητήρας η μία μετά την άλλη, και τρέχεις την
ίδια απόφαση σε κανονική Python. Ένα φως νυκτός που ανάβει όταν η μέτρηση
πέσει κάτω από $50$:

```python
metriseis = [180, 120, 70, 45, 30, 55, 200]

for fos in metriseis:
    if fos < 50:
        print(fos, "λάμπα ΑΝΑΜΜΕΝΗ")
    else:
        print(fos, "λάμπα σβηστή")
```

Οι μετρήσεις είναι φανταστικές: ένα δωμάτιο που σκοτεινιάζει, μια στιγμή που
περνά ένα φως αυτοκινήτου, και το πρωί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η προσομοίωση του φωτός νυκτός*

> **Κλειδί**
>
> Μια διάταξη φυσικής υπολογιστικής είναι **είσοδος → επεξεργασία → έξοδος**:
>
> - οι **αισθητήρες** μετρούν τον κόσμο και δίνουν αριθμούς ή `True`/`False`,
> - ο **μικροελεγκτής** τρέχει έναν βρόχο που δεν τελειώνει: **μέτρα, αποφάσισε, ενέργησε, περίμενε**,
> - οι **ενεργοποιητές** κάνουν κάτι στον κόσμο.
>
> Η «εξυπνάδα» είναι οι αποφάσεις `if` με τα **όρια** που διάλεξε ο
> προγραμματιστής. Αυτή η λογική δοκιμάζεται και χωρίς υλικό, με λίστες
> μετρήσεων.

## Ένα ρομπότ που ακολουθεί γραμμή

Ένα κλασικό σχολικό ρομπότ ακολουθεί μια μαύρη γραμμή στο πάτωμα. Έχει **δύο**
αισθητήρες στραμμένους προς τα κάτω, έναν αριστερά και έναν δεξιά, που λένε
`True` όταν βλέπουν μαύρο. Η απόφαση είναι μια συνάρτηση:

```python
def apofasi(aristero, dexi):
    if aristero and dexi:
        return "ευθεία"
    elif aristero:
        return "αριστερά"
    elif dexi:
        return "δεξιά"
    else:
        return "στάση"
```

Αν μόνο ο αριστερός βλέπει τη γραμμή, η γραμμή έχει στρίψει αριστερά, άρα το
ρομπότ στρίβει αριστερά για να τη βρει. Ο μικροελεγκτής καλεί την `apofasi`
πολλές φορές το δευτερόλεπτο, και η μετάφραση σε κινήσεις γίνεται στους δύο
κινητήρες: για να στρίψει αριστερά, ο δεξής κινητήρας γυρίζει πιο γρήγορα από
τον αριστερό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος αισθητήρας για ποια δουλειά;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα αυτόματο πότισμα ανάβει την αντλία όταν η υγρασία του χώματος πέσει κάτω από 40. Οι μετρήσεις μιας εβδομάδας, μία κάθε πρωί, ήταν (φανταστικές) 62, 48, 35, 28, 55, 41, 33. Γράψε προσομοίωση που μετρά πόσες φορές πότισε.

1. **Είσοδος:** οι μετρήσεις, σε λίστα. **Έξοδος:** πόσες φορές άναψε η αντλία,
   σε έναν μετρητή που ξεκινά από το $0$.
2. **Η απόφαση:** σε κάθε μέτρηση, αν είναι κάτω από $40$, η αντλία ανάβει και ο
   μετρητής αυξάνεται κατά $1$.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσες φορές ποτίζει*
3. **Το αποτέλεσμα:** κάτω από $40$ είναι το $35$, το $28$ και το $33$. Η
   προσομοίωση τυπώνει `Ποτίσματα: 3`.

   Η μέτρηση $41$ είναι στο όριο αλλά **δεν** είναι κάτω από αυτό: με `y < 40`
   η αντλία μένει σβηστή.

### Παράδειγμα 2: Ένα ρομπότ πρέπει να πηγαίνει γρήγορα όταν το εμπόδιο απέχει 50 cm ή περισσότερο, αργά από 20 ως κάτω από 50 cm, και να σταματά κάτω από 20 cm. Τι κάνει για αποστάσεις 120, 35, 18 και 50;

1. **Η απόφαση με τρεις περιπτώσεις** γράφεται με `if`, `elif`, `else`, από το πιο
   επείγον προς το πιο χαλαρό:
   ```python
   def taxytita(d):
       if d < 20:
           return "ΣΤΑΣΗ"
       elif d < 50:
           return "αργά"
       else:
           return "γρήγορα"
   ```
2. **$120$:** δεν είναι $< 20$ ούτε $< 50$, οπότε **γρήγορα**.
   **$35$:** δεν είναι $< 20$, είναι $< 50$, οπότε **αργά**.
3. **$18$:** είναι $< 20$, οπότε **ΣΤΑΣΗ**. Ο έλεγχος σταματά στο πρώτο `if` που
   ισχύει, οπότε δεν φτάνει ποτέ στο «αργά», αν και το $18$ είναι κι αυτό
   μικρότερο του $50$.
4. **$50$:** δεν είναι $< 50$, οπότε **γρήγορα**. Το όριο ανήκει στο «γρήγορα»,
   όπως λέει και η εκφώνηση: «50 cm ή περισσότερο».

> **Θυμήσου**
>
> - **Αισθητήρας** = είσοδος, μετρά. **Ενεργοποιητής** = έξοδος, κάνει.
> - **Μικροελεγκτής** (micro:bit, Arduino): ένα πρόγραμμα, χωρίς λειτουργικό σύστημα. **Raspberry Pi**: υπολογιστής μιας πλακέτας με λειτουργικό.
> - Ψηφιακή μέτρηση: δύο τιμές. Αναλογική: πολλές τιμές σε κλίμακα.
> - Το πρόγραμμα είναι ένας βρόχος για πάντα: μέτρα, αποφάσισε, ενέργησε, περίμενε.
> - Η λογική δοκιμάζεται και χωρίς υλικό, με λίστα μετρήσεων.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι ενεργοποιητής;
   - Ο κινητήρας που γυρίζει μια ρόδα
   - Ο αισθητήρας που μετρά το φως
   - Το κουμπί A πάνω σε ένα micro:bit
   - Ο μικροελεγκτής της πλακέτας
2. Ποια μέτρηση είναι ψηφιακή, με δύο μόνο τιμές;
   - Αν ένα κουμπί είναι πατημένο ή όχι
   - Πόσους βαθμούς Κελσίου έχει το δωμάτιο
   - Πόσο φως πέφτει στο micro:bit
   - Πόσα εκατοστά απέχει ο τοίχος
3. Σε τι διαφέρει το Raspberry Pi από ένα micro:bit;
   - Τρέχει λειτουργικό σύστημα, σαν κανονικός υπολογιστής
   - Δεν μπορεί να συνδεθεί καθόλου με αισθητήρες
   - Προγραμματίζεται μόνο με πλακίδια, ποτέ με γραμμές κώδικα
   - Χρειάζεται πρίζα τοίχου, όχι USB ή μπαταρία
4. Γιατί ένα πρόγραμμα για μικροελεγκτή έχει συνήθως βρόχο while True;
   - Γιατί η διάταξη πρέπει να μετρά και να αποφασίζει όσο έχει ρεύμα
   - Γιατί αλλιώς η Python βγάζει συντακτικό λάθος όταν τρέχει στον μικροελεγκτή
   - Γιατί έτσι ο μικροελεγκτής καταναλώνει λιγότερη ενέργεια
   - Γιατί ο μικροελεγκτής δεν καταλαβαίνει εντολές if χωρίς βρόχο
5. Στο φως νυκτός της ενότητας (λάμπα αναμμένη αν fos < 50), τι κάνει η λάμπα όταν η μέτρηση είναι ακριβώς 50;
   - Μένει σβηστή
   - Ανάβει
   - Αναβοσβήνει
   - Βγαίνει σφάλμα
6. Στο ρομπότ που ακολουθεί γραμμή, μόνο ο δεξής αισθητήρας βλέπει μαύρο. Τι επιστρέφει η apofasi;
   - δεξιά
   - αριστερά
   - ευθεία
   - στάση
7. Δεν έχεις πλακέτα. Πώς δοκιμάζεις τη λογική ενός προγράμματος που διαβάζει έναν αισθητήρα θερμοκρασίας;
   - Βάζεις φανταστικές μετρήσεις σε λίστα και τρέχεις τις αποφάσεις σε Python
   - Δεν γίνεται: χωρίς πλακέτα ο κώδικας δεν μπορεί να δοκιμαστεί με κανέναν τρόπο
   - Ζεσταίνεις τον υπολογιστή σου για να αλλάξει η θερμοκρασία του
   - Γράφεις το πρόγραμμα χωρίς if, ώστε να τρέχει παντού το ίδιο
8. Στο ρομπότ του 2ου λυμένου παραδείγματος, τι θα γινόταν αν ο έλεγχος d < 50 ήταν πριν από τον d < 20;
   - Δεν θα σταματούσε ποτέ, θα πήγαινε αργά και στα 10 cm
   - Θα δούλευε ακριβώς το ίδιο, η σειρά των ελέγχων δεν πειράζει
   - Θα σταματούσε σε κάθε απόσταση κάτω από 50 cm
   - Θα έβγαζε σφάλμα, γιατί δύο έλεγχοι πιάνουν τις ίδιες τιμές

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη κάθε διάταξης φυσικής υπολογιστικής;
2. Ένας ανεμιστήρας ανάβει όταν η θερμοκρασία είναι πάνω από 25. Οι μετρήσεις (φανταστικές) είναι 21, 24, 27, 29, 26, 23. Σε πόσους γύρους του βρόχου ανάβει;
3. Το ρομπότ της ενότητας διαβάζει διαδοχικά τα ζεύγη (αριστερός, δεξής): (True, True), (False, True), (False, True), (True, True), (False, False). Τι αποφασίζει σε κάθε γύρο;
4. Ένας αισθητήρας στάθμευσης κάνει συνεχές μπιπ κάτω από 30 cm, γρήγορο μπιπ από 30 ως κάτω από 100 cm, αργό μπιπ από 100 ως κάτω από 150 cm, και σιωπή από 150 cm και πάνω.
   α) Ποιον αισθητήρα και ποιον ενεργοποιητή χρειάζεται;
   β) Τι κάνει για αποστάσεις 150, 99, 30 και 12 cm;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/informatics/physical-computing
