# Πώς δουλεύει το διαδίκτυο

> Πακέτα, TCP/IP, DNS και το λουκέτο του HTTPS.

Πληροφορική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/informatics/internet-protocols

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς τα δεδομένα χωρίζονται σε πακέτα και ξαναενώνονται στον προορισμό.
- Να περιγράφεις τον ρόλο των IP, TCP και UDP, και πότε ταιριάζει το καθένα από τα δύο τελευταία.
- Να περιγράφεις τι κάνει το DNS και τα βήματα από τη στιγμή που γράφεις μια διεύθυνση ως τη στιγμή που εμφανίζεται η σελίδα.
- Να εξηγείς τι εξασφαλίζει το HTTPS και τι όχι, και να διαβάζεις σωστά το όνομα τομέα σε έναν σύνδεσμο.

## Κανόνες για να συνεννοηθούν οι μηχανές

Ένα τηλεφώνημα έχει κανόνες που κανείς δεν σου τους δίδαξε ρητά: αυτός που σηκώνει λέει «Ναι;», μιλάει ένας τη φορά, κι αν κάτι δεν ακουστεί, λες «Πώς;» και ο άλλος το επαναλαμβάνει. Χωρίς αυτούς, δύο άνθρωποι θα μιλούσαν ταυτόχρονα και κανείς δεν θα καταλάβαινε τίποτα.

Οι υπολογιστές χρειάζονται το ίδιο, αλλά γραμμένο με απόλυτη ακρίβεια. Ένα σύνολο κανόνων για το πώς ανταλλάσσονται δεδομένα λέγεται **πρωτόκολλο** (protocol). Το διαδίκτυο δουλεύει επειδή δισεκατομμύρια συσκευές, από χιλιάδες κατασκευαστές, ακολουθούν τα **ίδια** πρωτόκολλα.

## Τα δεδομένα ταξιδεύουν σε πακέτα

Μια φωτογραφία που στέλνεις δεν ταξιδεύει ως ένα κομμάτι. Χωρίζεται σε πολλά μικρά κομμάτια, τα **πακέτα** (packets). Σε ένα συνηθισμένο δίκτυο Ethernet ή Wi-Fi, ένα πακέτο χωράει περίπου $1500$ byte. Μια φωτογραφία των $3$ MB γίνεται λοιπόν περίπου $2000$ πακέτα.

Κάθε πακέτο έχει δύο μέρη:

- την **κεφαλίδα** (header), με τη διεύθυνση IP του **αποστολέα**, τη διεύθυνση IP του **παραλήπτη**, και έναν **αύξοντα αριθμό** που λέει ποιο κομμάτι είναι (τον βάζει το TCP, που θα δούμε παρακάτω),
- το **φορτίο** (payload), δηλαδή το ίδιο το κομμάτι των δεδομένων.

Τα πακέτα ταξιδεύουν **ανεξάρτητα** το ένα από το άλλο. Κάθε δρομολογητής στον δρόμο διαβάζει τη διεύθυνση του παραλήπτη και στέλνει το πακέτο στον επόμενο δρομολογητή που το φέρνει πιο κοντά. Δύο πακέτα της ίδιας φωτογραφίας μπορεί να πάρουν **διαφορετικούς δρόμους** και να φτάσουν με **διαφορετική σειρά**. Στον προορισμό, οι αύξοντες αριθμοί επιτρέπουν να ξαναμπούν στη σωστή σειρά. Αυτός ο τρόπος μεταφοράς λέγεται **μεταγωγή πακέτων** (packet switching).

> **Κλειδί**
>
> **Η μεταγωγή πακέτων είναι ο λόγος που το διαδίκτυο αντέχει.**
>
> Επειδή κάθε πακέτο βρίσκει μόνο του τον δρόμο του, αν ένας δρομολογητής ή μια γραμμή χαλάσει, τα επόμενα πακέτα απλώς παρακάμπτουν το πρόβλημα. Και επειδή τα πακέτα είναι μικρά, χιλιάδες συνομιλίες μοιράζονται τις ίδιες γραμμές ταυτόχρονα, χωρίς καμία να «κλείνει» τη γραμμή για τον εαυτό της.

## Η οικογένεια TCP/IP

Τα πρωτόκολλα του διαδικτύου οργανώνονται σε **επίπεδα**. Κάθε επίπεδο λύνει ένα πρόβλημα και στηρίζεται στο από κάτω του.

| Επίπεδο           | Τι κάνει                                     | Πρωτόκολλα                                |
| ----------------- | -------------------------------------------- | ----------------------------------------- |
| Εφαρμογής         | τι λένε μεταξύ τους τα προγράμματα           | HTTP, HTTPS, DNS, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο |
| Μεταφοράς         | πώς φτάνουν ολόκληρα τα δεδομένα             | TCP, UDP                                  |
| Διαδικτύου        | πώς βρίσκει τον δρόμο του κάθε πακέτο        | IP                                        |
| Πρόσβασης δικτύου | πώς περνούν τα bit από το καλώδιο ή τον αέρα | Ethernet, Wi-Fi                           |

**IP** (Internet Protocol): δίνει διευθύνσεις και δρομολογεί κάθε πακέτο χωριστά. Κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί, αλλά **δεν εγγυάται** τίποτα: ένα πακέτο μπορεί να χαθεί, να καθυστερήσει ή να φτάσει δύο φορές.

**TCP** (Transmission Control Protocol): χτίζει αξιοπιστία πάνω στο IP. Αριθμεί τα πακέτα, ο παραλήπτης **επιβεβαιώνει** ότι τα πήρε, και ό,τι χάθηκε **ξαναστέλνεται**. Στο τέλος τα δεδομένα είναι ολόκληρα και στη σωστή σειρά. Το χρησιμοποιούν οι ιστοσελίδες, τα μηνύματα, η λήψη αρχείων: εκεί ένα χαμένο κομμάτι θα χαλούσε όλο το αποτέλεσμα.

**UDP** (User Datagram Protocol): στέλνει τα πακέτα χωρίς επιβεβαιώσεις και χωρίς επανάληψη. Είναι πιο γρήγορο, και ταιριάζει εκεί όπου η **ταχύτητα** μετράει περισσότερο από την τελειότητα: βιντεοκλήσεις, φωνητικές κλήσεις μέσω διαδικτύου, διαδικτυακά παιχνίδια. Σε μια βιντεοκλήση, ένα πακέτο που θα ξαναερχόταν ένα δευτερόλεπτο αργότερα είναι άχρηστο: η κουβέντα έχει ήδη προχωρήσει. Καλύτερα ένα στιγμιαίο «κόλλημα» της εικόνας.

Μια νεότερη εξέλιξη: η πιο πρόσφατη εκδοχή του HTTP, το HTTP/3, ταξιδεύει πάνω από UDP και φροντίζει μόνη της για επιβεβαιώσεις και επαναποστολές, με το πρωτόκολλο QUIC. Οι ιστοσελίδες χρειάζονται ακόμη ολόκληρα δεδομένα· αλλάζει μόνο ποιος φροντίζει γι' αυτό.

## DNS: ο τηλεφωνικός κατάλογος του διαδικτύου

Οι δρομολογητές καταλαβαίνουν μόνο διευθύνσεις IP. Οι άνθρωποι όμως θυμούνται ονόματα, όπως `www.example.com`. Τη μετάφραση από το ένα στο άλλο την κάνει το **DNS** (Domain Name System), το **Σύστημα Ονομάτων Τομέα**.

Όταν γράφεις ένα όνομα, η συσκευή σου ρωτά έναν **διακομιστή DNS**, συνήθως του παρόχου σου: «ποια είναι η διεύθυνση IP του `www.example.com`;». Εκείνος απαντά με μια διεύθυνση, και μόνο τότε μπορεί να ξεκινήσει η σύνδεση.

Τα ονόματα είναι οργανωμένα **ιεραρχικά** και διαβάζονται **από δεξιά προς τα αριστερά**:

- `.gr`, `.com`, `.eu` είναι οι **τομείς ανωτάτου επιπέδου**,
- `example.com` είναι ο τομέας που έχει κατοχυρώσει κάποιος,
- `www.example.com` είναι ένα όνομα μέσα σε αυτόν τον τομέα.

Αν ο διακομιστής DNS δεν ξέρει την απάντηση, ρωτά με τη σειρά: πρώτα τους διακομιστές της ρίζας, μετά αυτούς του `.com`, μετά αυτούς του `example.com`. Τις απαντήσεις τις **θυμάται** για λίγο (cache), ώστε η επόμενη ερώτηση για το ίδιο όνομα να απαντηθεί αμέσως.

## Διευθύνσεις ιστοσελίδων και HTTP

Μια διεύθυνση ιστοσελίδας (URL) έχει κομμάτια με διαφορετικό ρόλο:

```text
https://www.example.com/mathimata/diktya.html
```

| Κομμάτι                  | Τι είναι                                                |
| ------------------------ | ------------------------------------------------------- |
| `https`                  | το πρωτόκολλο                                           |
| `www.example.com`        | το όνομα του διακομιστή, που θα μεταφράσει το DNS       |
| `/mathimata/diktya.html` | η διαδρομή: ποια σελίδα ζητάμε από αυτόν τον διακομιστή |

Το **HTTP** (HyperText Transfer Protocol) είναι το πρωτόκολλο με το οποίο ο φυλλομετρητής **ζητά** μια σελίδα και ο διακομιστής **απαντά**. Κάθε απάντηση ξεκινά με έναν **κωδικό κατάστασης**:

| Κωδικός | Σημαίνει                                          |
| ------- | ------------------------------------------------- |
| `200`   | εντάξει, ορίστε η σελίδα                          |
| `301`   | η σελίδα μετακόμισε, να η νέα διεύθυνση           |
| `404`   | δεν υπάρχει τέτοια σελίδα σε αυτόν τον διακομιστή |
| `500`   | κάτι χάλασε στον διακομιστή                       |

## HTTPS και το λουκέτο

Με σκέτο HTTP τα δεδομένα ταξιδεύουν **όπως είναι**. Όποιος βρίσκεται στον δρόμο τους, για παράδειγμα κάποιος στο ίδιο ανοιχτό Wi-Fi μιας καφετέριας, θα μπορούσε να διαβάσει έναν κωδικό που στέλνεις.

Το **HTTPS** είναι HTTP μέσα σε ένα κρυπτογραφημένο «κανάλι» (το πρωτόκολλο **TLS**). Κάνει δύο πράγματα:

1. **Κρυπτογράφηση.** Τα δεδομένα ανάμεσα στη συσκευή σου και στον διακομιστή γίνονται ακατανόητα για οποιονδήποτε ενδιάμεσο, και δεν μπορούν να αλλοιωθούν στον δρόμο χωρίς να γίνει αντιληπτό.
2. **Πιστοποιητικό.** Ο διακομιστής αποδεικνύει, με ένα ψηφιακό πιστοποιητικό, ότι ελέγχει πράγματι το **όνομα τομέα** που βλέπεις στη γραμμή διευθύνσεων.

Το λουκέτο δίπλα στη διεύθυνση σημαίνει ακριβώς αυτά τα δύο. **Τίποτα παραπάνω.**

> **Πρόσεχε**
>
> **Το λουκέτο δεν σημαίνει ότι ο ιστότοπος είναι έντιμος.**
>
> Ένα πιστοποιητικό για οποιοδήποτε όνομα τομέα το αποκτά εύκολα, και συχνά δωρεάν, όποιος ελέγχει αυτό τον τομέα. Και οι ιστότοποι ηλεκτρονικού ψαρέματος (phishing), που μιμούνται μια τράπεζα ή ένα κατάστημα για να κλέψουν κωδικούς, έχουν σχεδόν πάντα λουκέτο. Το λουκέτο σου λέει ότι μιλάς **ιδιωτικά** με αυτόν τον ιστότοπο· δεν σου λέει **ποιος** είναι.
>
> Γι' αυτό μερικοί φυλλομετρητές έχουν ήδη αντικαταστήσει το λουκέτο με ένα πιο ουδέτερο εικονίδιο: πολλοί το διάβαζαν ως «ασφαλής ιστότοπος». Αυτό που πρέπει να ελέγχεις είναι το **όνομα τομέα**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι εξασφαλίζει το λουκέτο;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράφεις https\://www\.example.com/index.html στον φυλλομετρητή και πατάς Enter. Περιέγραψε τα βήματα μέχρι να εμφανιστεί η σελίδα.

1. **DNS.** Ο φυλλομετρητής ρωτά έναν διακομιστή DNS ποια είναι η διεύθυνση IP του `www.example.com` και παίρνει πίσω μια διεύθυνση, για παράδειγμα κάτι σαν `203.0.113.7`.
2. **Σύνδεση TCP.** Ανοίγει μια σύνδεση TCP προς αυτή τη διεύθυνση, ώστε ό,τι σταλεί να φτάσει ολόκληρο και με τη σωστή σειρά.
3. **TLS.** Επειδή η διεύθυνση ξεκινά με `https`, ο διακομιστής στέλνει το πιστοποιητικό του, ο φυλλομετρητής ελέγχει ότι αντιστοιχεί στο `www.example.com`, και συμφωνούν πώς θα κρυπτογραφούν.
4. **HTTP.** Μέσα στο κρυπτογραφημένο κανάλι, ο φυλλομετρητής ζητά τη σελίδα `/index.html`. Ο διακομιστής απαντά με κωδικό `200` και τον κώδικα HTML της σελίδας, σπασμένο σε πακέτα.
5. **Εμφάνιση.** Ο φυλλομετρητής διαβάζει το HTML, βλέπει ότι χρειάζεται και εικόνες ή αρχεία στυλ, και κάνει νέα αιτήματα γι' αυτά. Όλο αυτό συνήθως διαρκεί κλάσματα του δευτερολέπτου.

### Παράδειγμα 2: Σου έρχεται μήνυμα: «Ο λογαριασμός σας κλειδώθηκε. Συνδεθείτε εδώ: https\://trapeza-kalos.gr.eisodos-asfaleias.com/login». Η τράπεζά σου έχει τον ιστότοπο trapeza-kalos.gr. Είναι ασφαλές να συνδεθείς;

1. **Βρες το πραγματικό όνομα τομέα.** Κοιτάς μόνο το κομμάτι ανάμεσα στο `https://` και στην πρώτη κάθετο `/`: εδώ `trapeza-kalos.gr.eisodos-asfaleias.com`.
2. **Διάβασέ το από δεξιά.** Ο τομέας ανωτάτου επιπέδου είναι `.com` και ο τομέας που έχει κατοχυρώσει κάποιος είναι το `eisodos-asfaleias.com`. Το `trapeza-kalos.gr` στην αρχή είναι απλώς ένα όνομα **μέσα** στον τομέα του απατεώνα, βαλμένο εκεί για να ξεγελάσει το μάτι.
3. **Το λουκέτο δεν αλλάζει τίποτα.** Η σελίδα θα έχει σχεδόν σίγουρα HTTPS, γιατί ο απατεώνας έχει βγάλει πιστοποιητικό για τον δικό του τομέα.
4. **Όχι, δεν είναι ασφαλές.** Δεν πατάς τον σύνδεσμο. Αν ανησυχείς για τον λογαριασμό σου, γράφεις ο ίδιος τη γνωστή διεύθυνση της τράπεζας ή ανοίγεις την εφαρμογή της. Τα ονόματα εδώ είναι φανταστικά, αλλά το κόλπο είναι πραγματικό και πολύ συνηθισμένο.

> **Θυμήσου**
>
> - Τα δεδομένα ταξιδεύουν σε **πακέτα**, το καθένα με κεφαλίδα (αποστολέας, παραλήπτης, αύξων αριθμός).
> - **IP:** διευθύνσεις και δρομολόγηση. **TCP:** αξιόπιστη παράδοση. **UDP:** γρήγορη, χωρίς εγγυήσεις.
> - **DNS:** μεταφράζει ονόματα σε διευθύνσεις IP. Τα ονόματα διαβάζονται από δεξιά.
> - **HTTPS:** κρυπτογράφηση και πιστοποιητικό για το όνομα τομέα. **Όχι** εγγύηση ότι ο ιστότοπος είναι έντιμος.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί κάθε πακέτο έχει στην κεφαλίδα του έναν αύξοντα αριθμό;
   - για να ξαναμπούν τα πακέτα στη σωστή σειρά στον προορισμό
   - για να ξέρουν οι δρομολογητές πού να το στείλουν
   - για να κρυπτογραφηθεί το περιεχόμενο
   - για να μετρήσει ο πάροχος πόσα δεδομένα κατανάλωσες
2. Δύο πακέτα της ίδιας φωτογραφίας φεύγουν από το κινητό σου προς τον ίδιο παραλήπτη. Τι ισχύει;
   - μπορεί να ακολουθήσουν διαφορετικούς δρόμους και να φτάσουν με άλλη σειρά
   - ακολουθούν υποχρεωτικά τον ίδιο δρόμο, το ένα πίσω από το άλλο
   - ενώνονται σε ένα πακέτο στον πρώτο δρομολογητή
   - το δεύτερο περιμένει να φτάσει το πρώτο πριν ξεκινήσει
3. Κατά τη λήψη ενός αρχείου με TCP, ένα πακέτο χάνεται. Τι γίνεται;
   - ο παραλήπτης δεν το επιβεβαιώνει και το πακέτο ξαναστέλνεται
   - το αρχείο φτάνει με ένα κομμάτι λιγότερο
   - η λήψη ξεκινά από την αρχή
   - ο δρομολογητής φτιάχνει ένα αντίγραφο από τα γειτονικά πακέτα
4. Γιατί οι βιντεοκλήσεις χρησιμοποιούν συνήθως UDP αντί για TCP;
   - γιατί ένα πακέτο που θα ξαναερχόταν αργότερα είναι άχρηστο, και η ταχύτητα μετράει περισσότερο
   - γιατί το UDP κρυπτογραφεί την εικόνα και τη φωνή, ενώ το TCP τις στέλνει όπως είναι
   - γιατί το UDP δεν χάνει ποτέ πακέτα, ενώ το TCP χάνει συχνά κομμάτια της εικόνας
   - γιατί το TCP μεταφέρει μόνο κείμενο και αρχεία, όχι εικόνα και ήχο σε πραγματικό χρόνο
5. Τι κάνει το DNS;
   - μεταφράζει ονόματα όπως www.example.com σε διευθύνσεις IP
   - μοιράζει διευθύνσεις IP στις συσκευές του σπιτιού
   - κρυπτογραφεί τις ιστοσελίδες
   - αποθηκεύει όλες τις ιστοσελίδες του κόσμου
6. Ο διακομιστής απαντά σε ένα αίτημα με κωδικό 404. Τι σημαίνει;
   - η σελίδα που ζητήθηκε δεν υπάρχει σε αυτόν τον διακομιστή
   - η συσκευή σου δεν έχει αυτή τη στιγμή σύνδεση στο διαδίκτυο
   - όλα πήγαν καλά και η σελίδα στάλθηκε ολόκληρη
   - κάτι χάλασε μέσα στον ίδιο τον διακομιστή, σε ένα πρόγραμμά του
7. Τι σημαίνει το λουκέτο δίπλα στη διεύθυνση ενός ιστοτόπου;
   - η σύνδεση είναι κρυπτογραφημένη και ο διακομιστής ελέγχει το όνομα τομέα που φαίνεται
   - ο ιστότοπος έχει ελεγχθεί από μια αρχή πιστοποίησης και κρίθηκε έντιμος
   - ο ιστότοπος ανήκει σε μια γνωστή, καταχωρισμένη εταιρεία με φυσική διεύθυνση
   - η σελίδα και τα αρχεία της έχουν ελεγχθεί και δεν περιέχουν ιούς
8. Σε ποιον τομέα ανήκει στην πραγματικότητα η σελίδα https://www.eshop-example.com.prosfores.info/katalogos;
   - prosfores.info
   - eshop-example.com
   - www
   - katalogos
9. Σε ποιο επίπεδο της οικογένειας TCP/IP ανήκει το HTTP;
   - εφαρμογής
   - μεταφοράς
   - διαδικτύου
   - πρόσβασης δικτύου
10. Σε ανοιχτό Wi-Fi, συμπληρώνεις κωδικό σε μια σελίδα με διεύθυνση που ξεκινά από http:// (χωρίς s). Ποιος είναι ο κίνδυνος;
   - κάποιος στο ίδιο δίκτυο μπορεί να διαβάσει τον κωδικό όπως ταξιδεύει
   - κανένας, αφού ο κωδικός φαίνεται με τελείες στην οθόνη
   - η σελίδα θα αργήσει να φορτώσει
   - ο κωδικός θα σταλεί σε λάθος ιστότοπο

## Ασκήσεις

1. Ποιος κωδικός κατάστασης HTTP σημαίνει ότι όλα πήγαν καλά και η σελίδα στάλθηκε;
2. Μια φωτογραφία είναι 4 500 000 byte και κάθε πακέτο μεταφέρει 1500 byte δεδομένων. Περίπου πόσα πακέτα χρειάζονται;
3. Δίνεται η διεύθυνση https://www.example.com/sxoleio/programma.html.
   α) Ποιο είναι το πρωτόκολλο;
   β) Ποιο όνομα θα μεταφράσει το DNS;
   γ) Ποια είναι η διαδρομή της σελίδας;
4. Ένα μήνυμα λέει «Το δέμα σας περιμένει» με σύνδεσμο https://courier-example.com.paradosi-tora.co/track, και η σελίδα έχει λουκέτο.
   α) Σε ποιον τομέα ανήκει πραγματικά η σελίδα;
   β) Τι εξασφαλίζει εδώ το λουκέτο;
   γ) Σημαίνει ότι η σελίδα είναι της εταιρείας courier-example.com;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/informatics/internet-protocols
