# Δίκτυα υπολογιστών

> Τοπικά και ευρείας περιοχής, δρομολογητές και διευθύνσεις IP.

Πληροφορική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/informatics/computer-networks

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τοπικό δίκτυο (LAN) από δίκτυο ευρείας περιοχής (WAN) και να δίνεις παραδείγματα.
- Να περιγράφεις τον ρόλο του μεταγωγέα, του σημείου πρόσβασης και του δρομολογητή.
- Να αναγνωρίζεις έγκυρες διευθύνσεις IPv4 και να εξηγείς γιατί χρειάστηκε το IPv6.
- Να ξεχωρίζεις ιδιωτικές από δημόσιες διευθύνσεις και να εξηγείς πώς μοιράζεται μία δημόσια διεύθυνση σε ένα σπίτι.

## Τι είναι ένα δίκτυο

Όταν στέλνεις ένα μήνυμα, όταν ο υπολογιστής του εργαστηρίου τυπώνει στον εκτυπωτή του διπλανού γραφείου, όταν βλέπεις ένα βίντεο, δεν δουλεύει μία συσκευή μόνη της. Δουλεύει ένα **δίκτυο υπολογιστών**: δύο ή περισσότερες συσκευές συνδεδεμένες μεταξύ τους, ώστε να **ανταλλάσσουν δεδομένα** και να **μοιράζονται πόρους**, όπως έναν εκτυπωτή, αρχεία ή μια σύνδεση στο διαδίκτυο.

«Συσκευή» εδώ σημαίνει οτιδήποτε έχει δυνατότητα δικτύωσης: υπολογιστής, κινητό, τηλεόραση, κονσόλα, ακόμη και ένας έξυπνος θερμοστάτης.

## Δίκτυα ανάλογα με την έκταση

| Είδος                                                | Έκταση                         | Παράδειγμα                                            |
| ---------------------------------------------------- | ------------------------------ | ----------------------------------------------------- |
| **PAN** (Personal Area Network)                      | λίγα μέτρα, γύρω από ένα άτομο | κινητό με ασύρματα ακουστικά μέσω Bluetooth           |
| **LAN** (Local Area Network), τοπικό δίκτυο          | ένα κτίριο ή ένα σπίτι         | το δίκτυο του σπιτιού σου, το σχολικό εργαστήριο      |
| **WAN** (Wide Area Network), δίκτυο ευρείας περιοχής | πόλεις, χώρες, ήπειροι         | το δίκτυο μιας τράπεζας με καταστήματα σε όλη τη χώρα |

Το **διαδίκτυο** (internet) είναι το μεγαλύτερο WAN απ' όλα. Για την ακρίβεια, είναι ένα **δίκτυο δικτύων**: εκατομμύρια τοπικά δίκτυα, σπιτιών, σχολείων, εταιρειών, πανεπιστημίων, ενωμένα μεταξύ τους.

## Με καλώδιο ή χωρίς

Οι συσκευές συνδέονται με δύο τρόπους:

- **Ενσύρματα.** Με καλώδιο **Ethernet**, αυτό με το φαρδύ βύσμα που μπαίνει στον υπολογιστή, ή με **οπτική ίνα**, που μεταφέρει τα δεδομένα ως παλμούς φωτός σε πολύ μεγάλες αποστάσεις. Η ενσύρματη σύνδεση είναι συνήθως πιο σταθερή και πιο γρήγορη.
- **Ασύρματα.** Με **Wi-Fi** μέσα στο σπίτι ή στο σχολείο, με **Bluetooth** για μικρές αποστάσεις, και με το **δίκτυο κινητής τηλεφωνίας** (4G, 5G) έξω. Η ασύρματη είναι πιο βολική, αλλά επηρεάζεται από τοίχους, απόσταση και από το πόσες συσκευές μοιράζονται το ίδιο κανάλι.

## Οι συσκευές που κρατούν ένα δίκτυο όρθιο

- **Κάρτα δικτύου.** Κάθε συσκευή έχει μία, ενσύρματη ή ασύρματη. Έχει μια μοναδική, «εργοστασιακή» διεύθυνση υλικού, τη διεύθυνση **MAC**.
- **Μεταγωγέας** (switch). Ενώνει πολλές συσκευές με καλώδιο **μέσα στο ίδιο τοπικό δίκτυο** και στέλνει κάθε μήνυμα μόνο στη συσκευή για την οποία προορίζεται. Στο σχολικό εργαστήριο, όλα τα καλώδια καταλήγουν συνήθως σε έναν.
- **Σημείο ασύρματης πρόσβασης** (access point). Κάνει το ίδιο για τις ασύρματες συσκευές: είναι αυτό που «εκπέμπει» το Wi-Fi.
- **Δρομολογητής** (router). Συνδέει **διαφορετικά δίκτυα** μεταξύ τους, για παράδειγμα το δίκτυο του σπιτιού με το δίκτυο του παρόχου, και αποφασίζει από ποιο δρόμο θα φύγει κάθε κομμάτι δεδομένων. Το διαδίκτυο είναι γεμάτο δρομολογητές που προωθούν δεδομένα ο ένας στον άλλον.

Το κουτί με τα λαμπάκια που έχεις στο σπίτι και το λέμε όλοι «ρούτερ» είναι συνήθως **όλα μαζί** σε μία συσκευή: modem για τη γραμμή του παρόχου, δρομολογητής, μικρός μεταγωγέας με τρεις-τέσσερις θύρες, και σημείο πρόσβασης Wi-Fi.

## Πελάτες και διακομιστές

Σε πολλά δίκτυα οι συσκευές έχουν διαφορετικούς ρόλους. Ο **διακομιστής** (server) είναι ένας υπολογιστής που **προσφέρει** μια υπηρεσία: αποθηκεύει ιστοσελίδες, μηνύματα, βίντεο. Ο **πελάτης** (client) **ζητά** την υπηρεσία: ο φυλλομετρητής σου ζητά μια σελίδα, ο διακομιστής τη στέλνει. Αυτό λέγεται μοντέλο **πελάτη-διακομιστή**.

Υπάρχουν και δίκτυα **ομότιμων** (peer-to-peer), όπου κάθε συσκευή είναι ταυτόχρονα και πελάτης και διακομιστής, όπως όταν δύο κινητά ανταλλάσσουν ένα αρχείο απευθείας.

## Διευθύνσεις IP

Για να φτάσει ένα γράμμα, χρειάζεται διεύθυνση. Για να φτάσουν δεδομένα σε μια συσκευή, χρειάζεται **διεύθυνση IP** (Internet Protocol). Η πιο διαδεδομένη μορφή, η **IPv4**, είναι τέσσερις αριθμοί χωρισμένοι με τελείες:

```text
192.168.1.23
```

Κάθε αριθμός κρατιέται σε **8 bit**, οπότε παίρνει τιμές από $0$ ως $255$ (το $255$ στο δυαδικό είναι `11111111`). Συνολικά μια διεύθυνση IPv4 έχει $4 \cdot 8 = 32$ bit, και οι δυνατές διευθύνσεις είναι $2^{32} = 4\,294\,967\,296$, λίγο πάνω από τέσσερα δισεκατομμύρια.

Αυτό ακούγεται πολύ, αλλά σήμερα οι συνδεδεμένες συσκευές στον κόσμο είναι περισσότερες. Οι ελεύθερες διευθύνσεις IPv4 **εξαντλήθηκαν** στη δεκαετία του 2010. Η απάντηση είναι το **IPv6**, με διευθύνσεις των **128 bit**, γραμμένες σε δεκαεξαδικό σύστημα με άνω-κάτω τελείες. Το `::` είναι συντομογραφία για μια σειρά από μηδενικά:

```text
2001:db8::1
```

Οι διευθύνσεις IPv6 είναι $2^{128}$, ένας αριθμός με $39$ ψηφία: αρκετές για να πάρει διεύθυνση κάθε συσκευή που μπορούμε να φανταστούμε. Σήμερα τα δύο συστήματα λειτουργούν **παράλληλα**, και η μετάβαση στο IPv6 προχωρά σιγά σιγά.

## Ιδιωτικές και δημόσιες διευθύνσεις

Ορισμένες περιοχές διευθύνσεων IPv4 έχουν κρατηθεί για χρήση **μόνο μέσα σε τοπικά δίκτυα**. Λέγονται **ιδιωτικές**:

| Περιοχή                            | Πού τη συναντάς                         |
| ---------------------------------- | --------------------------------------- |
| `192.168.0.0` ως `192.168.255.255` | σχεδόν σε κάθε σπίτι                    |
| `10.0.0.0` ως `10.255.255.255`     | σε εταιρείες, σχολεία, κινητή τηλεφωνία |
| `172.16.0.0` ως `172.31.255.255`   | σε μεγαλύτερα τοπικά δίκτυα             |

Σχεδόν όλες οι υπόλοιπες έγκυρες διευθύνσεις είναι **δημόσιες**: μοναδικές σε όλο το διαδίκτυο. Λίγες ακόμη περιοχές είναι κρατημένες για ειδικούς σκοπούς. Η `127.0.0.1`, για παράδειγμα, σημαίνει «αυτός εδώ ο υπολογιστής», ενώ οι `203.0.113.x` και `198.51.100.x` προορίζονται για παραδείγματα σε βιβλία και μαθήματα. Σε αυτή την ενότητα τις βάζουμε εκεί που στην πράξη θα ήταν μια δημόσια διεύθυνση.

> **Κλειδί**
>
> **Οι ιδιωτικές διευθύνσεις επαναλαμβάνονται, οι δημόσιες είναι μοναδικές.**
>
> Το λάπτοπ σου μπορεί να έχει τη διεύθυνση `192.168.1.23`, και το λάπτοπ ενός φίλου σου σε άλλη πόλη την **ίδια ακριβώς**. Δεν υπάρχει σύγκρουση, γιατί οι ιδιωτικές διευθύνσεις δεν βγαίνουν ποτέ στο διαδίκτυο.
>
> Προς τα έξω, όλο το σπίτι εμφανίζεται με **μία** δημόσια διεύθυνση, αυτή που έδωσε ο πάροχος στον δρομολογητή. Ο δρομολογητής θυμάται ποια συσκευή του σπιτιού ζήτησε τι, και μοιράζει τις απαντήσεις στη σωστή. Αυτή η «μετάφραση» λέγεται **NAT** (Network Address Translation), και είναι ένας από τους λόγους που το IPv4 κράτησε τόσα χρόνια.

Μέσα στο σπίτι, τις ιδιωτικές διευθύνσεις δεν τις ρυθμίζει κανείς με το χέρι. Ο δρομολογητής τις μοιράζει **αυτόματα** σε κάθε συσκευή που συνδέεται, με ένα πρωτόκολλο που λέγεται **DHCP**. Γι' αυτό η διεύθυνση του κινητού σου μπορεί να αλλάξει από μέρα σε μέρα.

Για να δεις τη διεύθυνση του υπολογιστή σου: στα Windows γράφεις `ipconfig` στη γραμμή εντολών, σε Linux `ip addr`. Στο κινητό, βρίσκεται στις ρυθμίσεις του Wi-Fi.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ιδιωτική, δημόσια ή άκυρη;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιες από τις διευθύνσεις 10.0.0.1, 256.1.1.1, 172.20.5.4 και 192.168.0.255.1 είναι έγκυρες IPv4, και ποιες από τις έγκυρες είναι ιδιωτικές;

1. **Ο έλεγχος εγκυρότητας έχει δύο κανόνες:** ακριβώς τέσσερις αριθμοί, και καθένας από $0$ ως $255$.
2. **`10.0.0.1`:** τέσσερις αριθμοί, όλοι μέσα στα όρια, έγκυρη. **`256.1.1.1`:** το $256$ ξεπερνά το $255$, άκυρη. **`172.20.5.4`:** έγκυρη. **`192.168.0.255.1`:** πέντε αριθμοί, άκυρη.
3. **Από τις δύο έγκυρες:** η `10.0.0.1` είναι ιδιωτική, αφού ξεκινά με $10$. Η `172.20.5.4` είναι κι αυτή ιδιωτική, αφού το $20$ είναι ανάμεσα στο $16$ και στο $31$.

### Παράδειγμα 2: Στο σπίτι το λάπτοπ έχει 192.168.1.23, το κινητό 192.168.1.24, και ο πάροχος έχει δώσει στον δρομολογητή τη διεύθυνση 203.0.113.9. Ποια διεύθυνση βλέπει ένας ιστότοπος όταν τον επισκέπτεται το λάπτοπ; Και ποια όταν τον επισκέπτεται το κινητό;

1. **Οι διευθύνσεις 192.168.x.x είναι ιδιωτικές:** δεν βγαίνουν στο διαδίκτυο. Κάθε αίτημα προς τα έξω περνά από τον δρομολογητή.
2. **Ο δρομολογητής, με NAT,** αντικαθιστά την ιδιωτική διεύθυνση του αποστολέα με τη δική του δημόσια, και σημειώνει ποια συσκευή έκανε το αίτημα.
3. **Άρα ο ιστότοπος βλέπει και στις δύο περιπτώσεις το 203.0.113.9.** Από έξω, όλο το σπίτι είναι μία διεύθυνση. Όταν έρθει η απάντηση, ο δρομολογητής ξέρει να τη στείλει στο `.23` ή στο `.24`.

> **Θυμήσου**
>
> - **LAN:** ένα κτίριο. **WAN:** πόλεις και χώρες. Το διαδίκτυο είναι δίκτυο δικτύων.
> - **Μεταγωγέας:** ενώνει συσκευές στο ίδιο δίκτυο. **Δρομολογητής:** ενώνει δίκτυα και διαλέγει δρόμο.
> - **IPv4:** τέσσερις αριθμοί από $0$ ως $255$, $32$ bit. **IPv6:** $128$ bit, σε δεκαεξαδικό.
> - **Ιδιωτικές:** `10.x.x.x`, `172.16` ως `172.31`, `192.168.x.x`. Σχεδόν όλες οι άλλες έγκυρες είναι δημόσιες.

## Ερωτήσεις

1. Οι υπολογιστές του σχολικού εργαστηρίου, συνδεδεμένοι μεταξύ τους στην ίδια αίθουσα, σχηματίζουν:
   - τοπικό δίκτυο (LAN)
   - δίκτυο ευρείας περιοχής (WAN)
   - προσωπικό δίκτυο (PAN)
   - το διαδίκτυο
2. Ποια συσκευή συνδέει δύο διαφορετικά δίκτυα και αποφασίζει από πού θα φύγουν τα δεδομένα;
   - ο δρομολογητής (router)
   - ο μεταγωγέας (switch)
   - η κάρτα δικτύου
   - το σημείο ασύρματης πρόσβασης
3. Ποια από τις παρακάτω είναι έγκυρη διεύθυνση IPv4;
   - 172.16.0.1
   - 192.168.1.256
   - 10.0.0
   - 2001:db8::1
4. Από πόσα bit αποτελείται μια διεύθυνση IPv4;
   - 32
   - 4
   - 128
   - 255
5. Ποιος είναι ο κύριος λόγος που δημιουργήθηκε το IPv6;
   - οι διευθύνσεις IPv4 δεν έφταναν για όλες τις συσκευές
   - το IPv4 δεν δουλεύει με Wi-Fi
   - το IPv6 είναι κρυπτογραφημένο ενώ το IPv4 όχι
   - οι διευθύνσεις IPv4 ήταν πολύ δύσκολες να τις θυμάται κανείς
6. Ποια από τις παρακάτω διευθύνσεις είναι ιδιωτική;
   - 192.168.4.10
   - 172.32.0.1
   - 11.0.0.1
   - 8.8.8.8
7. Το λάπτοπ σου και το λάπτοπ ενός φίλου σου σε άλλη πόλη έχουν και τα δύο τη διεύθυνση 192.168.1.23. Τι συμβαίνει;
   - τίποτα, γιατί οι ιδιωτικές διευθύνσεις ισχύουν μόνο μέσα σε κάθε τοπικό δίκτυο
   - το ένα από τα δύο δεν θα μπορεί να συνδεθεί στο διαδίκτυο
   - θα λαμβάνουν το ένα τα δεδομένα του άλλου
   - είναι αδύνατο να συμβεί
8. Τι κάνει το DHCP σε ένα οικιακό δίκτυο;
   - δίνει αυτόματα διεύθυνση IP σε κάθε συσκευή που συνδέεται
   - μεταφράζει ονόματα ιστοτόπων σε διευθύνσεις IP
   - κρυπτογραφεί τη σύνδεση Wi-Fi
   - δίνει στον δρομολογητή τη δημόσια διεύθυνσή του, μόνιμα
9. Σε ένα εργαστήριο, όλα τα καλώδια των υπολογιστών καταλήγουν σε μια συσκευή που στέλνει κάθε μήνυμα μόνο στον υπολογιστή που το περιμένει. Ποια είναι;
   - ο μεταγωγέας (switch)
   - ο δρομολογητής (router)
   - ο διακομιστής (server)
   - το modem
10. Όταν ο φυλλομετρητής σου ζητά μια ιστοσελίδα από τον υπολογιστή που τη φιλοξενεί, ποιος είναι ο πελάτης;
   - ο φυλλομετρητής σου
   - ο υπολογιστής που φιλοξενεί τη σελίδα
   - ο δρομολογητής του σπιτιού σου
   - κανείς, γιατί ο ιστός είναι δίκτυο ομότιμων

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η μεγαλύτερη τιμή που μπορεί να πάρει καθένας από τους τέσσερις αριθμούς μιας διεύθυνσης IPv4;
2. Η διεύθυνση 172.31.200.1 είναι ιδιωτική, δημόσια ή άκυρη;
3. Οι διευθύνσεις IPv4 και IPv6 διαφέρουν στο μήκος τους.
   α) Πόσες διαφορετικές διευθύνσεις IPv4 υπάρχουν;
   β) Από πόσα bit αποτελείται μια διεύθυνση IPv6;
4. Το εργαστήριο ενός σχολείου έχει 25 υπολογιστές με διευθύνσεις από 10.0.0.11 ως 10.0.0.35. Ο δρομολογητής του σχολείου έχει πάρει από τον πάροχο τη δημόσια διεύθυνση 198.51.100.20.
   α) Πόσες δημόσιες διευθύνσεις χρησιμοποιεί το εργαστήριο για να βγουν και οι 25 υπολογιστές στο διαδίκτυο;
   β) Ποια διεύθυνση βλέπει ένας ιστότοπος όταν τον επισκέπτεται ο υπολογιστής 10.0.0.17;
   γ) Μπορεί ένας υπολογιστής ενός άλλου σχολείου να έχει κι αυτός τη διεύθυνση 10.0.0.17;
   δ) Πώς λέγεται η «μετάφραση» διευθύνσεων που κάνει ο δρομολογητής;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/informatics/computer-networks
