# Τρικούπης και εκσυγχρονισμός

> Σιδηρόδρομοι, δάνεια, η πτώχευση του 1893 και ο πόλεμος του 1897.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/trikoupis-deligiannis

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς την αρχή της δεδηλωμένης και γιατί άλλαξε τον τρόπο που σχηματίζονταν οι κυβερνήσεις.
- Να συγκρίνεις τις πολιτικές του Τρικούπη και του Δεληγιάννη, με τα κέρδη και το κόστος της καθεμιάς.
- Να εξηγείς την πτώχευση του 1893 με περισσότερες από μία αιτίες.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες του πολέμου του 1897 για τα οικονομικά και για το Κρητικό ζήτημα.

## Από τον βασιλιά στη Βουλή

Το **Σύνταγμα του 1864**, που ψηφίστηκε μετά την έξωση του Όθωνα, ήταν πιο
δημοκρατικό από εκείνο του 1844: μία μόνο Βουλή χωρίς Γερουσία, **καθολική
ψηφοφορία των ανδρών**, μυστική ψήφος με σφαιρίδια. Το πολίτευμα ονομάστηκε
**βασιλευόμενη δημοκρατία**. Ένα κενό όμως έμενε: ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ μπορούσε
να διορίζει πρωθυπουργό όποιον ήθελε, ακόμη κι αν δεν είχε πλειοψηφία. Οι
κυβερνήσεις έπεφταν η μία μετά την άλλη και οι εκλογές γίνονταν με βία και
νοθεία.

Σε αυτό το κενό μπήκε ένας πολιτικός που θα σημάδευε το τελευταίο τέταρτο του
αιώνα: ο **Χαρίλαος Τρικούπης**.

*Ο Χαρίλαος Τρικούπης, σε φωτογραφία του εργαστηρίου Ναντάρ στο Παρίσι. Είχε σπουδάσει στο Παρίσι και είχε δουλέψει στην ελληνική πρεσβεία του Λονδίνου: το «ευρωπαϊκό» κράτος που ήθελε να χτίσει, με σιδηροδρόμους και κοινοβούλιο που κυβερνά, το είχε δει από κοντά.*

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια πηγή: «Τις πταίει;» (1874)

1. **Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση.** Το καλοκαίρι του 1874 ο Τρικούπης δημοσίευσε
   στην εφημερίδα «Καιροί» ένα άρθρο με τίτλο «Τις πταίει;» — δηλαδή «ποιος φταίει;».
   Υποστήριζε περίπου ότι η πολιτική κρίση δεν οφείλεται στον λαό ούτε στα
   κόμματα, αλλά στο **Στέμμα**, που διορίζει κυβερνήσεις χωρίς την εμπιστοσύνη της
   Βουλής και έτσι παραβιάζει το πνεύμα του Συντάγματος.
2. **Ποιος γράφει και πότε.** Ένας νέος πολιτικός, τότε με μικρό κόμμα, σε
   μια περίοδο με μειοψηφικές κυβερνήσεις. Έχει λόγο να κατηγορεί το σύστημα —
   αυτό δεν σημαίνει ότι έχει άδικο, αλλά ότι πρέπει να ελέγξουμε αν τα
   γεγονότα τον στηρίζουν.
3. **Τι έγινε μετά.** Ο Τρικούπης συνελήφθη για λίγο για το άρθρο. Το 1875 όμως
   ο βασιλιάς τον διόρισε πρωθυπουργό και δέχτηκε δημόσια την **αρχή της
   δεδηλωμένης**: πρωθυπουργός γίνεται όποιος έχει τη **δηλωμένη εμπιστοσύνη της
   πλειοψηφίας** των βουλευτών.
4. **Γιατί μετράει.** Η εξουσία πέρασε ουσιαστικά από τον βασιλιά στη Βουλή. Και
   επειδή μόνο ένα μεγάλο κόμμα μπορούσε να έχει πλειοψηφία, τα πολλά μικρά
   κόμματα άρχισαν να συγκεντρώνονται σε **δύο**. Ένα άρθρο εφημερίδας άλλαξε έτσι
   τον τρόπο που κυβερνιόταν η χώρα.

> **Κλειδί**
>
> Η δεδηλωμένη δεν γράφτηκε στο Σύνταγμα του 1864· έγινε **κανόνας της
> πολιτικής πρακτικής** από το 1875. Από εκεί ξεκίνησε ο **δικομματισμός** των
> επόμενων είκοσι χρόνων: από τη μία ο Τρικούπης, από την άλλη ο **Θεόδωρος
> Δεληγιάννης**.

## Δύο δρόμοι για το ίδιο κράτος

Το 1881 η Ελλάδα προσάρτησε τη **Θεσσαλία** και την περιοχή της **Άρτας**, με
απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων και χωρίς πόλεμο. Το κράτος μεγάλωσε, αλλά ήταν
ακόμη φτωχό, χωρίς δρόμους και με έναν στρατό που δεν μπορούσε να στηρίξει τη
Μεγάλη Ιδέα. Οι δύο αρχηγοί απάντησαν διαφορετικά στο ίδιο πρόβλημα.

|               | Χαρίλαος Τρικούπης                                                       | Θεόδωρος Δεληγιάννης                                     |
| ------------- | ------------------------------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------- |
| Κεντρική ιδέα | Πρώτα **εκσυγχρονισμός**: υποδομές, κράτος, στρατός, και μετά η επέκταση | Η Μεγάλη Ιδέα και οι ανάγκες του φορολογούμενου **τώρα** |
| Οικονομία     | Νέοι φόροι και μεγάλα **εξωτερικά δάνεια** για έργα                      | Αντίθεση στους φόρους του Τρικούπη                       |
| Ποιον έπειθε  | Εμπόρους, μορφωμένους, όσους ήθελαν «ευρωπαϊκό» κράτος                   | Αγρότες και μικροϊδιοκτήτες που πλήρωναν τους φόρους     |
| Αδυναμία      | Ένα κράτος χρεωμένο, και φόροι βαριοί για τους φτωχούς                   | Δαπανηρές κινητοποιήσεις χωρίς αποτέλεσμα                |

Επί Τρικούπη χτίστηκαν σιδηρόδρομοι: το 1882 υπήρχε μόνο η μικρή γραμμή
Πειραιά–Αθήνας, και ως τα μέσα της δεκαετίας του 1890 οι γραμμές έφτασαν
**περίπου τα 900 χιλιόμετρα**. Ανοίχτηκαν δρόμοι, αποξηράνθηκε η Κωπαΐδα,
παραγγέλθηκαν θωρηκτά, και το **1893** άνοιξε η **διώρυγα της Κορίνθου**.

*Ο οδοντωτός σιδηρόδρομος Διακοπτού–Καλαβρύτων, στο φαράγγι του Βουραϊκού. Χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, τα χρόνια που η Ελλάδα απλωνόταν με σιδηροδρόμους. Οι γραμμές ήταν στενές και φτηνότερες από τις ευρωπαϊκές, και εδώ, στα απότομα κομμάτια, μια οδοντωτή ράγα στη μέση βοηθά το τρένο να ανέβει.*

Ο Δεληγιάννης, από την άλλη, κινητοποίησε το 1885 τον στρατό όταν η Βουλγαρία
προσάρτησε την Ανατολική Ρωμυλία, ζητώντας «αντισταθμίσματα» για την Ελλάδα. Οι
Μεγάλες Δυνάμεις απάντησαν με **ναυτικό αποκλεισμό** (1886), και ο Δεληγιάννης
παραιτήθηκε. Η επιστράτευση είχε στοιχίσει ακριβά χωρίς να φέρει τίποτα.

## Η πτώχευση του 1893

Τον **Δεκέμβριο του 1893** η κυβέρνηση Τρικούπη ανακοίνωσε ότι το κράτος δεν
μπορούσε να πληρώσει κανονικά τους τόκους των εξωτερικών δανείων. Η Ελλάδα
πτώχευσε.

### Παράδειγμα 2: Εξήγησε την πτώχευση με περισσότερες από μία αιτίες

1. **Αιτία 1: τα δάνεια.** Τα έργα πληρώθηκαν σε μεγάλο μέρος με δάνεια από
   ξένες τράπεζες. Τα δάνεια εκδίδονταν κάτω από την ονομαστική τους αξία: το
   κράτος εισέπραττε λιγότερα απ' όσα χρωστούσε, και πλήρωνε τόκους για
   ολόκληρο το ποσό. Ως τις αρχές της δεκαετίας του 1890 οι τόκοι έτρωγαν
   ένα πολύ μεγάλο μέρος των εσόδων του κράτους.
2. **Αιτία 2: η σταφίδα.** Η κορινθιακή σταφίδα ήταν το μεγαλύτερο εξαγώγιμο
   προϊόν. Όσο μια αρρώστια (η φυλλοξήρα) κατέστρεφε τους γαλλικούς αμπελώνες,
   η Γαλλία αγόραζε ελληνική σταφίδα για να φτιάχνει κρασί, και οι αγρότες
   φύτευαν όλο και περισσότερη. Όταν οι αμπελώνες της ξαναφυτεύτηκαν και η
   Γαλλία επέβαλε υψηλούς δασμούς (1892), η τιμή κατέρρευσε. Χιλιάδες αγρότες
   της Πελοποννήσου φτώχυναν μέσα σε λίγο καιρό.
3. **Αιτία 3: οι δαπάνες χωρίς απόδοση.** Επιστρατεύσεις όπως του 1885–1886
   κόστισαν ακριβά, και τα μεγάλα έργα αποδίδουν μετά από χρόνια, ενώ οι τόκοι
   πληρώνονται αμέσως.
4. **Αιτία 4: μια φτωχή οικονομία.** Λίγη βιομηχανία, λίγα εξαγώγιμα προϊόντα,
   φόροι που βάραιναν κυρίως τα είδη κατανάλωσης. Το κράτος δεν μπορούσε εύκολα
   να αυξήσει τα έσοδά του.
5. **Το συμπέρασμα.** Καμία αιτία μόνη της δεν θα έφερνε πτώχευση. Μαζί, ένα
   κράτος με βαρύ χρέος χτυπήθηκε από μια κρίση στο βασικό του προϊόν τη στιγμή
   που δεν είχε περιθώριο. Η συνέπεια που κράτησε περισσότερο ήταν η **μετανάστευση**:
   εκατοντάδες χιλιάδες νέοι, κυρίως από την Πελοπόννησο, έφυγαν τις επόμενες
   δεκαετίες για τις **Ηνωμένες Πολιτείες**.

Στις εκλογές του 1895 ο Τρικούπης ηττήθηκε και δεν εξελέγη ούτε ο ίδιος
βουλευτής. Αποσύρθηκε και πέθανε στη Γαλλία το 1896.

## Ο πόλεμος του 1897

Το 1896–1897 οι χριστιανοί της **Κρήτης** ξεσηκώθηκαν ξανά ζητώντας ένωση με την
Ελλάδα. Η κυβέρνηση Δεληγιάννη, πιεσμένη από την κοινή γνώμη και από μυστικές
εθνικιστικές οργανώσεις, έστειλε στρατό στο νησί. Τον **Απρίλιο του 1897** η
Οθωμανική Αυτοκρατορία κήρυξε τον πόλεμο. Ο ελληνικός στρατός, απροετοίμαστος,
υποχώρησε μέσα σε λίγες εβδομάδες στη Θεσσαλία, και γι' αυτό ο πόλεμος έμεινε
γνωστός ως **«ατυχής»** ή «τριακονθήμερος».

Οι συνέπειες:

- **Αποζημίωση** 4 εκατομμυρίων οθωμανικών λιρών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία
  και μικρές αλλαγές στα σύνορα της Θεσσαλίας.
- **Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος** (1898): μια επιτροπή των δανειστών
  εισέπραττε απευθείας ορισμένους φόρους για να πληρώνονται τα δάνεια.
- Η **Κρήτη** έγινε αυτόνομη πολιτεία (1898) υπό την κυριαρχία του σουλτάνου,
  με ύπατο αρμοστή τον πρίγκιπα Γεώργιο. Η ήττα στο πεδίο της μάχης δεν έφερε
  δηλαδή απώλεια στο Κρητικό ζήτημα, γιατί οι Δυνάμεις δεν ήθελαν να επιστρέψει το
  νησί στον παλιό έλεγχο.

Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία η νίκη ήταν μια σπάνια επιτυχία σε μια εποχή
απωλειών. Για την Ελλάδα ήταν ταπείνωση που άνοιξε μια μακριά συζήτηση: τι
πρέπει να αλλάξει στο κράτος και στον στρατό πριν από τη Μεγάλη Ιδέα;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το Σύνταγμα του 1864 στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο*

## Τι οδήγησε πού

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αιτία και συνέπεια, 1875–1898*

> **Πρόσεχε**
>
> Η φράση **«Δυστυχώς επτωχεύσαμεν»** αποδίδεται συχνά στον Τρικούπη, σαν να
> την είπε στη Βουλή το 1893. Δεν έχει βρεθεί με αυτή τη μορφή στα πρακτικά,
> και οι ιστορικοί τη θεωρούν μάλλον μεταγενέστερη σύνοψη. Το ότι το κράτος
> πτώχευσε είναι γεγονός· η φράση είναι θρύλος. Προσοχή και στο αντίστροφο
> λάθος: η πτώχευση δεν «φταίει» μόνο στον Τρικούπη ούτε μόνο στη σταφίδα.
> Είχε πολλές αιτίες που συνάντησαν η μία την άλλη.

> **Θυμήσου**
>
> - **1864:** βασιλευόμενη δημοκρατία, μία Βουλή, καθολική ψήφος των ανδρών.
> - **«Τις πταίει;» (1874) → δεδηλωμένη (1875)** → δικομματισμός Τρικούπη–Δεληγιάννη.
> - **Τρικούπης:** έργα, σιδηρόδρομοι, διώρυγα, στρατός — με φόρους και δάνεια.
> - **Δεληγιάννης:** κατά των φόρων, επιστράτευση του 1885 και αποκλεισμός του 1886.
> - **1893:** πτώχευση από πολλές αιτίες μαζί· ακολουθεί μαζική μετανάστευση.
> - **1897:** ήττα, αποζημίωση, **Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (1898)**, αυτόνομη Κρήτη.

## Ερωτήσεις

1. Τι όριζε η αρχή της δεδηλωμένης από το 1875;
   - Ο βασιλιάς διορίζει πρωθυπουργό μόνο όποιον έχει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της Βουλής
   - Ο πρωθυπουργός εκλέγεται απευθείας από τον λαό, σε ξεχωριστή κάλπη από τη Βουλή
   - Η Ελλάδα γίνεται αβασίλευτη δημοκρατία και ο βασιλιάς κρατά μόνο τιμητικό τίτλο
   - Κάθε νόμος πρέπει να δηλώνεται στις Μεγάλες Δυνάμεις πριν ψηφιστεί από τη Βουλή
2. Στο άρθρο «Τις πταίει;» (1874) ο Τρικούπης απαντά στον τίτλο του. Ποιον θεωρεί υπεύθυνο για την πολιτική κρίση;
   - Το Στέμμα, που διόριζε κυβερνήσεις χωρίς πλειοψηφία
   - Τον λαό, που ψήφιζε λάθος ανθρώπους
   - Τους Οθωμανούς, που απειλούσαν τα σύνορα
   - Τους ξένους δανειστές, που ζητούσαν τόκους
3. Ποια αλλαγή έφερε το Σύνταγμα του 1864 σε σχέση με εκείνο του 1844;
   - Καταργήθηκε η Γερουσία και έμεινε μόνο η Βουλή
   - Οι γυναίκες απέκτησαν ψήφο στις βουλευτικές εκλογές
   - Ο βασιλιάς απέκτησε απόλυτη εξουσία
   - Καθιερώθηκε ρητά η αρχή της δεδηλωμένης
4. Πώς προσαρτήθηκε η Θεσσαλία στην Ελλάδα το 1881;
   - Με απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων, χωρίς πόλεμο
   - Μετά από νικηφόρο πόλεμο κατά των Οθωμανών
   - Με τους Βαλκανικούς πολέμους, μαζί με τη Μακεδονία
   - Με την επανάσταση του 1821
5. Ποιο από τα παρακάτω έργα ολοκληρώθηκε το 1893;
   - Η διώρυγα της Κορίνθου
   - Η πρώτη σιδηροδρομική γραμμή Πειραιά–Αθήνας
   - Η γέφυρα Ρίου–Αντιρρίου
   - Το Πανεπιστήμιο Αθηνών
6. Το 1885 η Βουλγαρία προσάρτησε την Ανατολική Ρωμυλία και ο Δεληγιάννης επιστράτευσε τον στρατό. Ποια ήταν η συνέπεια;
   - Οι Μεγάλες Δυνάμεις επέβαλαν ναυτικό αποκλεισμό και η κυβέρνηση παραιτήθηκε
   - Η Ελλάδα κέρδισε τη Μακεδονία ως αντιστάθμισμα για τη Ρωμυλία
   - Ξέσπασε ελληνοβουλγαρικός πόλεμος, που κράτησε ως την άνοιξη του 1886
   - Επιβλήθηκε αμέσως Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος στα δημόσια έσοδα
7. Ποια εξήγηση της πτώχευσης του 1893 είναι πιο κοντά σε όσα δείχνουν οι πηγές;
   - Βαρύ χρέος από δάνεια, κατάρρευση της σταφίδας και δαπάνες, σε μια φτωχή οικονομία
   - Μόνο η σπατάλη του Τρικούπη, που ξόδευε χωρίς λογαριασμό σε έργα βιτρίνας
   - Μόνο οι γαλλικοί δασμοί στη σταφίδα, που έκοψαν τα έσοδα από τις εξαγωγές
   - Ο πόλεμος του 1897 και η αποζημίωση που χρωστούσε η Ελλάδα στον σουλτάνο
8. Μια οικογένεια σταφιδοπαραγωγών από την Πελοπόννησο βλέπει το 1895 τον γιο της να φεύγει με πλοίο. Πού πηγαίνει πιθανότατα, και γιατί;
   - Στις Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί η σταφιδική κρίση κατέστρεψε το εισόδημά τους
   - Στη Γερμανία, ως μετανάστης εργάτης στα εργοστάσια και στα ορυχεία του Ρουρ
   - Στο Λονδίνο, για να σπουδάσει στο πανεπιστήμιο με υποτροφία του κράτους
   - Στη Μικρά Ασία, ως πρόσφυγας που διώχνεται από το ελληνικό κράτος
9. Ποια ήταν συνέπεια του πολέμου του 1897;
   - Ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος στα δημόσια έσοδα
   - Η Κρήτη έγινε ξανά κανονική οθωμανική επαρχία
   - Η Ελλάδα έχασε ολόκληρη τη Θεσσαλία
   - Η πρώτη πτώχευση του ελληνικού κράτους
10. Τρεις από τις προτάσεις περιγράφουν την πολιτική του Τρικούπη. Ποια λέει κάτι διαφορετικό;
   - Αντίθεση στους νέους φόρους, για να ανακουφιστεί ο αγρότης
   - Σιδηρόδρομοι, δρόμοι και η διώρυγα της Κορίνθου με εξωτερικά δάνεια
   - Πρώτα εκσυγχρονισμός του κράτους, μετά η επέκταση
   - Παραγγελία θωρηκτών και αναδιοργάνωση του στρατού

## Ασκήσεις

1. Ποια χρονιά πτώχευσε το ελληνικό κράτος, και ποιος ήταν τότε πρωθυπουργός;
2. Στον χάρτη, ποια περιοχή σημειώνεται με το 1; Την προσάρτησε η Ελλάδα το 1881, μαζί με την περιοχή της Άρτας, με απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων.
   *Χάρτης της Ελλάδας με τις σημερινές περιφέρειες και μία από αυτές σημειωμένη με τον αριθμό 1.*
3. Στη γραμμή χρόνου λείπει το όνομα του πολέμου του 1897, που η Ελλάδα έχασε μέσα σε λίγες εβδομάδες. Πώς έμεινε γνωστός;
   *Γραμμή χρόνου από το 1864 ως το 1898· το όνομα του γεγονότος του 1897 λείπει.*
4. Ο Τρικούπης και ο Δεληγιάννης έδωσαν διαφορετική απάντηση στο ίδιο πρόβλημα. Ποιο ήταν το πρόβλημα, και ποια η απάντηση του καθενός;
5. «Ζητώ, ως απαραίτητο προσόν όσων καλώ να κυβερνήσουν τον τόπο, τη δηλωμένη εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των αντιπροσώπων του Έθνους.» — Βασιλιάς Γεώργιος Α΄, Λόγος του Θρόνου, Αύγουστος 1875. Τι δεσμεύεται να κάνει ο βασιλιάς, και ποιο είναι το όριο αυτής της δέσμευσης;
6. «Για την πτώχευση του 1893 φταίει ο Τρικούπης.» Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/trikoupis-deligiannis
