# Η Ρωσική Επανάσταση

> Από τον τσάρο στους μπολσεβίκους: το 1917, τα σοβιέτ και η γέννηση της ΕΣΣΔ.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/russian-revolution

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την τσαρική Ρωσία και να εξηγείς γιατί ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος έφερε την κατάρρευσή της.
- Να ξεχωρίζεις τις δύο επαναστάσεις του 1917: τη Φεβρουαριανή, που έριξε τον τσάρο, και την Οκτωβριανή, που έφερε στην εξουσία τους μπολσεβίκους.
- Να εξηγείς τι ήταν τα σοβιέτ και η «δυαδική εξουσία», και πώς οι μπολσεβίκοι κράτησαν την εξουσία ως την ίδρυση της ΕΣΣΔ το 1922.
- Να κρίνεις την επανάσταση από τις διαφορετικές οπτικές της εποχής, χωρίς να υιοθετείς τη γλώσσα μιας πλευράς.

## Η αυτοκρατορία του τσάρου

Στις αρχές του 20ού αιώνα η **Ρωσία** ήταν η μεγαλύτερη χώρα του κόσμου, από
την Πολωνία ως τον Ειρηνικό. Την κυβερνούσε ο **τσάρος Νικόλαος Β΄** ως
**απόλυτος μονάρχης**: δεν υπήρχε Σύνταγμα ούτε εκλεγμένη Βουλή, και η
μυστική αστυνομία κυνηγούσε τους αντιπάλους του.

- Περίπου τέσσερις στους πέντε κατοίκους ήταν **αγρότες**. Η δουλοπαροικία είχε
  καταργηθεί το 1861, αλλά οι περισσότεροι είχαν λίγη γη και ζούσαν φτωχικά,
  ενώ μεγάλες εκτάσεις ανήκαν σε ευγενείς, στο κράτος και στην Εκκλησία.
- Η **βιομηχανία** είχε αναπτυχθεί γρήγορα, με ξένα κεφάλαια. Στην Αγία
  Πετρούπολη και στη Μόσχα δούλευαν εκατοντάδες χιλιάδες **εργάτες** σε μεγάλα
  εργοστάσια, με πολλές ώρες και χαμηλούς μισθούς.
- Οι αντίπαλοι του τσάρου ήταν πολλοί και διαφορετικοί: οι φιλελεύθεροι
  **Καντέτ** ήθελαν συνταγματική μοναρχία· οι **Σοσιαλεπαναστάτες** μιλούσαν
  για τους αγρότες και τη γη· οι μαρξιστές **Σοσιαλδημοκράτες** για τους
  εργάτες. Το 1903 οι τελευταίοι χωρίστηκαν σε **μενσεβίκους** και
  **μπολσεβίκους**, με αρχηγό τον **Βλαντιμίρ Λένιν**.

> **Σοβιέτ**
>
> Η ρωσική λέξη σημαίνει «συμβούλιο». Τα σοβιέτ ήταν συμβούλια με εκλεγμένους
> αντιπροσώπους των εργατών, των στρατιωτών και, αργότερα, των αγροτών.

Μια πρώτη προειδοποίηση ήρθε το **1905**. Μετά την ήττα από την Ιαπωνία, ο
στρατός πυροβόλησε μια ειρηνική πορεία εργατών μπροστά στο Χειμερινό Ανάκτορο:
η «**Ματωμένη Κυριακή**». Ακολούθησαν απεργίες, εξεγέρσεις και τα πρώτα
**σοβιέτ**. Ο τσάρος υποχώρησε και δέχτηκε μια εκλεγμένη Βουλή, τη **Δούμα**,
αλλά με λίγες εξουσίες, που τις περιόρισε ακόμα περισσότερο τα επόμενα χρόνια.

## Ο πόλεμος γκρεμίζει τον θρόνο

Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος ήταν για τη Ρωσία καταστροφή. Εκατομμύρια στρατιώτες
σκοτώθηκαν, τραυματίστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν· ο στρατός πολεμούσε συχνά χωρίς
αρκετά όπλα και πυρομαχικά. Οι σιδηρόδρομοι δεν έφταναν για τον στρατό και για
τις πόλεις μαζί, και στην πρωτεύουσα, που τώρα λεγόταν **Πετρούπολη**
(Πέτρογκραντ), έλειπε το ψωμί. Ο τσάρος ανέλαβε ο ίδιος την αρχηγία του στρατού
(1915), και έτσι κάθε ήττα χρεωνόταν σε εκείνον.

## Φεβρουάριος 1917: πέφτει ο τσάρος

Στα τέλη Φεβρουαρίου 1917 (με το παλιό ημερολόγιο) εργάτριες της Πετρούπολης
βγήκαν στους δρόμους ζητώντας ψωμί. Μέσα σε λίγες μέρες ακολούθησαν γενική
απεργία και διαδηλώσεις. Όταν οι στρατιώτες της φρουράς αρνήθηκαν να
πυροβολήσουν και πέρασαν με το μέρος του πλήθους, το καθεστώς κατέρρευσε. Στις
αρχές Μαρτίου ο **Νικόλαος Β΄ παραιτήθηκε**. Τρεις αιώνες δυναστείας των
Ρομανόφ τελείωσαν μέσα σε μία εβδομάδα.

*Διαδήλωση στην Πετρούπολη τον Μάρτιο του 1917. Το πανό γράφει «Ζήτω η πανλαϊκή σοσιαλιστική δημοκρατία». Πρόσεξε τους στρατιώτες με τα πηλίκια μέσα στο πλήθος: όταν ο στρατός πέρασε με το μέρος του λαού, ο τσάρος δεν είχε πια με ποιον να κυβερνήσει.*

Τότε γεννήθηκε η **δυαδική εξουσία**:

|          | **Προσωρινή Κυβέρνηση**                                                                                                                             | **Σοβιέτ της Πετρούπολης**                                                                               |
| -------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Ποιοι    | Βουλευτές της Δούμας, κυρίως φιλελεύθεροι· από τον Ιούλιο πρωθυπουργός ο σοσιαλιστής **Αλεξάντρ Κερένσκι**                                          | Εκλεγμένοι αντιπρόσωποι εργατών και στρατιωτών· στην αρχή με πλειοψηφία μενσεβίκων και σοσιαλεπαναστατών |
| Τι είχε  | Τη νόμιμη κυβέρνηση και την αναγνώριση των συμμάχων                                                                                                 | Την εμπιστοσύνη των εργατών και των στρατιωτών, άρα την πραγματική δύναμη στους δρόμους                  |
| Τι έκανε | Ελευθερίες λόγου και Τύπου, κατάργηση της θανατικής ποινής· αλλά συνέχισε τον πόλεμο και ανέβαλε τη μοιρασιά της γης ως τη **Συντακτική Συνέλευση** | Έλεγχε τις διαταγές στον στρατό· στήριζε την κυβέρνηση με όρους                                          |

## Οκτώβριος 1917: οι μπολσεβίκοι στην εξουσία

Τον Απρίλιο του 1917 ο Λένιν επέστρεψε από την εξορία στην Ελβετία. Η γερμανική
κυβέρνηση τον άφησε να περάσει με τρένο από τη Γερμανία, ελπίζοντας ότι θα
αποδυνάμωνε τη Ρωσία. Στις «**Θέσεις του Απρίλη**» ζήτησε: καμία στήριξη στην
Προσωρινή Κυβέρνηση, «**όλη η εξουσία στα σοβιέτ**», και άμεση ειρήνη. Το
σύνθημα των μπολσεβίκων έγινε «**Ειρήνη, γη, ψωμί**».

*Ο Λένιν τον Ιούλιο του 1920, σε φωτογραφία του Πάβελ Ζουκόφ. Στις αρχές του 1917 οι μπολσεβίκοι ήταν μειοψηφία ακόμα και στα σοβιέτ· τα απλά συνθήματα του Λένιν απαντούσαν σε ό,τι ζητούσε ο κόσμος.*

Όσο ο πόλεμος συνεχιζόταν και οι ελλείψεις μεγάλωναν, οι μπολσεβίκοι κέρδιζαν
οπαδούς. Το φθινόπωρο είχαν την πλειοψηφία στα σοβιέτ της Πετρούπολης και της
Μόσχας. Τη νύχτα της **25ης Οκτωβρίου 1917** (7 Νοεμβρίου με το νέο
ημερολόγιο), ένοπλοι εργάτες, στρατιώτες και ναύτες, οργανωμένοι από τον
**Λέοντα Τρότσκι**, κατέλαβαν τα κεντρικά σημεία της πόλης και το **Χειμερινό
Ανάκτορο**, όπου συνεδρίαζε η Προσωρινή Κυβέρνηση. Η νέα κυβέρνηση, με
πρόεδρο τον Λένιν, εξέδωσε αμέσως δύο διατάγματα: για την **ειρήνη** και για τη
**γη**, που περνούσε από τους μεγάλους γαιοκτήμονες στους αγρότες.

*Το Χειμερινό Ανάκτορο, κατοικία των τσάρων, και μπροστά του η Πλατεία των Ανακτόρων. Εδώ πυροβολήθηκαν οι εργάτες της «Ματωμένης Κυριακής» το 1905, και εδώ μπήκαν οι μπολσεβίκοι τη νύχτα της 25ης Οκτωβρίου 1917. Σήμερα το κτίριο είναι μέρος του Μουσείου Ερμιτάζ.*

> **Πρόσεχε**
>
> Η «**Οκτωβριανή**» επανάσταση έγινε τον **Νοέμβριο**, και η «Φεβρουαριανή» τον
> **Μάρτιο**. Η Ρωσία χρησιμοποιούσε ως το 1918 το **Ιουλιανό** ημερολόγιο, που
> τον 20ό αιώνα έμενε 13 ημέρες πίσω από το Γρηγοριανό. Τα ονόματα κράτησαν το
> παλιό ημερολόγιο. Το ίδιο είδες με τα «Νοεμβριανά» στην Ελλάδα.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε αριθμούς: οι εκλογές για τη Συντακτική Συνέλευση

1. **Το πλαίσιο.** Τον Νοέμβριο του 1917, λίγες εβδομάδες μετά την Οκτωβριανή
   επανάσταση, έγιναν οι εκλογές για τη **Συντακτική Συνέλευση**, που θα έγραφε το
   νέο Σύνταγμα. Ψήφισαν περίπου 45 εκατομμύρια άνθρωποι, άνδρες και γυναίκες:
   ήταν οι πρώτες ελεύθερες γενικές εκλογές στη ρωσική ιστορία.
2. **Τι λένε οι αριθμοί.** Δες το γράφημα από κάτω. Πρώτοι βγήκαν οι
   **σοσιαλεπαναστάτες**, το κόμμα των αγροτών, με περίπου 38%· μαζί με τους
   Ουκρανούς συμμάχους τους ξεπερνούσαν το 50%. Οι **μπολσεβίκοι** πήραν περίπου
   23%, αλλά νίκησαν στις μεγάλες πόλεις και ανάμεσα στους στρατιώτες.
3. **Τι έγινε μετά.** Η Συνέλευση συνεδρίασε τον Ιανουάριο του 1918 και αρνήθηκε
   να αναγνωρίσει την εξουσία των σοβιέτ. Την επόμενη μέρα οι μπολσεβίκοι τη
   **διέλυσαν** με τη φρουρά τους· όσοι διαδήλωσαν υπέρ της δέχτηκαν πυρά.
4. **Τι συμπεραίνουμε.** Οι αριθμοί δείχνουν ότι οι μπολσεβίκοι είχαν μεγάλη
   στήριξη στις πόλεις, αλλά **όχι** την πλειοψηφία της χώρας. Οι ίδιοι
   υποστήριξαν ότι τα σοβιέτ εξέφραζαν καλύτερα τους εργάτες και τους αγρότες από
   μια Συνέλευση που εκλέχτηκε με παλιούς εκλογικούς καταλόγους. Οι αντίπαλοί τους
   είδαν στη διάλυση το τέλος της δημοκρατίας στη Ρωσία. Ο ιστορικός καταγράφει και
   τις δύο ερμηνείες, και δείχνει στον αναγνώστη τους αριθμούς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι εκλογές για τη Ρωσική Συντακτική Συνέλευση, Νοέμβριος 1917, % των ψήφων*

## Πώς κράτησαν την εξουσία

Οι μπολσεβίκοι, που από το 1918 ονομάστηκαν **Κομμουνιστικό Κόμμα**,
κράτησαν την εξουσία με σκληρά μέσα και σε σκληρές συνθήκες:

- **Η ειρήνη με τη Γερμανία.** Στο **Μπρεστ-Λιτόφσκ** (Μάρτιος 1918) η Ρωσία
  βγήκε από τον πόλεμο, αλλά έχασε την Πολωνία, τις χώρες της Βαλτικής, τη
  Φινλανδία και την Ουκρανία.
- **Το ένα κόμμα.** Οι εφημερίδες της αντιπολίτευσης έκλεισαν, και τα άλλα
  κόμματα απαγορεύτηκαν σταδιακά. Τον Δεκέμβριο του 1917 ιδρύθηκε η **Τσεκά**, η
  πολιτική αστυνομία.
- **Ο Εμφύλιος πόλεμος** (1918–1921). Απέναντι στον **Κόκκινο Στρατό** του
  Τρότσκι πολέμησαν οι «**Λευκοί**»: μοναρχικοί, φιλελεύθεροι και άλλοι, με
  στήριξη και στρατεύματα από τη Βρετανία, τη Γαλλία, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Και
  οι δύο πλευρές χρησιμοποίησαν τρομοκρατία κατά αμάχων. Τον Ιούλιο του 1918 οι
  μπολσεβίκοι εκτέλεσαν τον τσάρο και όλη την οικογένειά του. Ο πόλεμος, η
  επίταξη του σιταριού από τους αγρότες και η ξηρασία έφεραν το 1921–1922 λιμό
  με εκατομμύρια νεκρούς.
- **Η υποχώρηση του 1921.** Μετά την εξέγερση των ναυτών της Κρονστάνδης,
  παλιών υποστηρικτών του, ο Λένιν επέτρεψε με τη **Νέα Οικονομική Πολιτική**
  (ΝΕΠ) μικρό ιδιωτικό εμπόριο και ελεύθερη πώληση της σοδειάς.

Στις **30 Δεκεμβρίου 1922** ιδρύθηκε η **Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών
Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ)**, με τη Ρωσία, την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και την
Υπερκαυκασία. Ο Λένιν πέθανε τον Ιανουάριο του 1924. Τι έγινε με τον διάδοχό
του, τον **Στάλιν**, θα το δεις στην ενότητα για τους ολοκληρωτισμούς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη Ματωμένη Κυριακή στην ΕΣΣΔ*

## Ελπίδα και φόβος

Η επανάσταση δίχασε τον κόσμο, μέσα και έξω από τη Ρωσία:

- Για τους **υποστηρικτές** της ήταν το πρώτο κράτος των εργατών και των
  αγροτών: η γη πέρασε στους αγρότες, τα εργοστάσια κρατικοποιήθηκαν, οι
  γυναίκες απέκτησαν ίσα δικαιώματα στον νόμο, η χώρα βγήκε από έναν πόλεμο που
  δεν ήθελε. Σε όλη την Ευρώπη ιδρύθηκαν **κομμουνιστικά κόμματα**, που
  συντονίζονταν από την Κομμουνιστική Διεθνή (1919).
- Για τους **επικριτές** της ήταν η κατάληψη της εξουσίας από ένα κόμμα της
  μειοψηφίας, που διέλυσε την εκλεγμένη Συνέλευση, κατάργησε τις ελευθερίες και
  κυβέρνησε με τρόμο. Ο φόβος του κομμουνισμού έσπρωξε πολλούς στην Ευρώπη προς
  τα αυταρχικά κινήματα του Μεσοπολέμου.

> **Κλειδί**
>
> Το 1917 έγιναν **δύο** επαναστάσεις. Η **Φεβρουαριανή** ήταν αυθόρμητη εξέγερση
> μιας κουρασμένης από τον πόλεμο κοινωνίας και έριξε τον τσάρο. Η **Οκτωβριανή**
> ήταν οργανωμένη κατάληψη της εξουσίας από τους **μπολσεβίκους**, στο όνομα των
> **σοβιέτ**, με τις υποσχέσεις «ειρήνη, γη, ψωμί». Οι μπολσεβίκοι κράτησαν την
> εξουσία με έναν εμφύλιο πόλεμο και με τη δικτατορία ενός κόμματος, και το 1922
> ίδρυσαν την **ΕΣΣΔ**, που θα έπαιζε κεντρικό ρόλο σε όλο τον 20ό αιώνα.

> **Θυμήσου**
>
> - Τσαρική Ρωσία: **απόλυτη μοναρχία**, φτωχοί **αγρότες**, νέοι **εργάτες**.
>   Πρώτη επανάσταση: **1905** (Ματωμένη Κυριακή, σοβιέτ, Δούμα).
> - **Φεβρουάριος 1917**: ο πόλεμος και η πείνα ρίχνουν τον **Νικόλαο Β΄**.
>   **Δυαδική εξουσία**: Προσωρινή Κυβέρνηση και σοβιέτ.
> - **Οκτώβριος 1917** (Νοέμβριος με το νέο ημερολόγιο): ο **Λένιν** και οι
>   **μπολσεβίκοι** στην εξουσία· διατάγματα για την ειρήνη και τη γη.
> - **1918**: διάλυση της Συντακτικής Συνέλευσης, **Μπρεστ-Λιτόφσκ**.
>   **1918–1921**: Εμφύλιος, Κόκκινοι και Λευκοί. **1921**: ΝΕΠ.
> - **1922**: ίδρυση της **ΕΣΣΔ**.

## Ερωτήσεις

1. Πώς κυβερνιόταν η Ρωσία πριν από το 1905;
   - Ο τσάρος ήταν απόλυτος μονάρχης, χωρίς Σύνταγμα και εκλεγμένη Βουλή
   - Ο τσάρος μοιραζόταν την εξουσία με μια ισχυρή εκλεγμένη Δούμα
   - Τη χώρα κυβερνούσαν τα σοβιέτ των εργατών και των αγροτών
   - Ήταν συνταγματική μοναρχία με πρωθυπουργό από το πρώτο κόμμα
2. Τι έκανε το τσαρικό καθεστώς να καταρρεύσει μέσα σε λίγες μέρες τον Φεβρουάριο του 1917;
   - Ο πόλεμος, η έλλειψη ψωμιού, και οι στρατιώτες που πέρασαν με το πλήθος
   - Μια προσεκτικά σχεδιασμένη εξέγερση του Λένιν από την Πετρούπολη
   - Η εισβολή του γερμανικού στρατού στην πρωτεύουσα της Ρωσίας
   - Οι εκλογές για τη Συντακτική Συνέλευση, που έχασε το κόμμα του τσάρου
3. Τι ήταν η «δυαδική εξουσία» του 1917;
   - Η συνύπαρξη της Προσωρινής Κυβέρνησης με το Σοβιέτ της Πετρούπολης
   - Η συγκυβέρνηση του τσάρου και της Δούμας μετά το 1905
   - Η διαίρεση της χώρας ανάμεσα σε Κόκκινους και σε Λευκούς
   - Η κοινή ηγεσία των μπολσεβίκων από τον Λένιν και τον Στάλιν
4. Γιατί η Προσωρινή Κυβέρνηση έχασε γρήγορα τη στήριξη του λαού;
   - Γιατί συνέχισε τον πόλεμο και ανέβαλε τη μοιρασιά της γης
   - Γιατί επανέφερε τον τσάρο στον θρόνο λίγες εβδομάδες μετά
   - Γιατί υπέγραψε ταπεινωτική ειρήνη με τη Γερμανία
   - Γιατί κατάργησε όλες τις ελευθερίες λόγου και Τύπου
5. Η «Οκτωβριανή» επανάσταση έγινε στις 7 Νοεμβρίου 1917 με το σημερινό ημερολόγιο. Γιατί λέγεται έτσι;
   - Γιατί η Ρωσία χρησιμοποιούσε ακόμα το Ιουλιανό ημερολόγιο, 13 μέρες πίσω
   - Γιατί οι μπολσεβίκοι είχαν αποφασίσει την εξέγερση έναν μήνα νωρίτερα
   - Γιατί αρχικά η εξέγερση είχε οριστεί για τις 25 Οκτωβρίου και καθυστέρησε
   - Γιατί ο Οκτώβριος ήταν ο μήνας των εκλογών για τη Συντακτική Συνέλευση
6. Ποια ήταν τα πρώτα δύο διατάγματα της κυβέρνησης του Λένιν;
   - Για την ειρήνη και για τη γη
   - Για τον Στρατό και για την Τσεκά
   - Για το Σύνταγμα και για τις εκλογές
   - Για την ΝΕΠ και για το ελεύθερο εμπόριο
7. Ποιοι πολέμησαν απέναντι στον Κόκκινο Στρατό στον Ρωσικό Εμφύλιο (1918–1921);
   - Οι «Λευκοί»: μοναρχικοί και φιλελεύθεροι, με ξένη στήριξη
   - Ο γερμανικός στρατός, που ήθελε να ξαναφέρει τον τσάρο
   - Οι μενσεβίκοι, με τη στήριξη της Κοινωνίας των Εθνών
   - Η Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι σύμμαχοί της
8. Πότε ιδρύθηκε η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ);
   - Τον Δεκέμβριο του 1922
   - Τον Οκτώβριο του 1917
   - Τον Μάρτιο του 1918
   - Τον Ιανουάριο του 1924

## Ασκήσεις

1. Ποιος τσάρος παραιτήθηκε τον Μάρτιο του 1917 (Φεβρουάριο με το παλιό ημερολόγιο);
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μέρα του Ιανουαρίου 1905 όταν ο στρατός πυροβόλησε μια ειρηνική πορεία εργατών. Πώς έμεινε γνωστή;
   *Γραμμή χρόνου της Ρωσίας από το 1905 ως το 1922· το όνομα του πρώτου γεγονότος λείπει.*
3. Εξήγησε πώς ένα κόμμα που τον Φεβρουάριο του 1917 ήταν μικρό βρέθηκε στην εξουσία τον Οκτώβριο.
4. «Η κυβέρνηση των εργατών και των αγροτών προτείνει σε όλους τους εμπόλεμους λαούς και στις κυβερνήσεις τους να αρχίσουν αμέσως διαπραγματεύσεις για μια δίκαιη, δημοκρατική ειρήνη […] χωρίς προσαρτήσεις, δηλαδή χωρίς κατάληψη ξένων εδαφών και χωρίς βίαιη ένταξη ξένων λαών, και χωρίς αποζημιώσεις.» — Διάταγμα για την Ειρήνη, Δεύτερο Συνέδριο των Σοβιέτ, Νοέμβριος 1917 (δική μας απόδοση). Σε ποιους απευθύνεται το διάταγμα, και γιατί αυτό ήταν ασυνήθιστο;
5. Κάποιοι ιστορικοί λένε τον Οκτώβριο του 1917 «επανάσταση», άλλοι «πραξικόπημα». Ποια επιχειρήματα στηρίζουν την κάθε λέξη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/russian-revolution
