# Το νέο ελληνικό κράτος

> Καποδίστριας, Όθωνας, Σύνταγμα του 1844 και Μεγάλη Ιδέα.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/new-greek-state

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι προσπάθησε να χτίσει ο Καποδίστριας και γιατί συγκρούστηκε με τους τοπικούς ισχυρούς.
- Να περιγράφεις πώς κυβέρνησε ο Όθωνας και πώς η απόλυτη μοναρχία έγινε συνταγματική το 1843–1844.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα για τη Μεγάλη Ιδέα και να εξηγείς τι υποσχόταν και τι κόστιζε.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τα γεγονότα από το 1828 ως την έξωση του Όθωνα το 1862.

## Ένα κράτος χωρίς κράτος

Όταν τελείωσαν οι μάχες της Επανάστασης, η Ελλάδα υπήρχε ως ιδέα και ως
διπλωματικό ζήτημα, όχι ακόμη ως κράτος. Δεν είχε σύνορα οριστικά, δεν είχε
νόμισμα, τακτικό στρατό, δικαστήρια ή φοροεισπράκτορες. Είχε όμως ρημαγμένα
χωριά, χιλιάδες πρόσφυγες, οπλαρχηγούς που περίμεναν αμοιβή και προεστούς που
είχαν συνηθίσει να κυβερνούν τον τόπο τους.

Το ερώτημα της ενότητας: **ποιος θα κυβερνήσει, πώς, και με ποιον στόχο;** Οι
απαντήσεις που δόθηκαν από το 1828 ως το 1862 όρισαν το ελληνικό κράτος για
έναν αιώνα.

## Ο Καποδίστριας (1828–1831): το κράτος από το μηδέν

Ο **Ιωάννης Καποδίστριας**, Κερκυραίος και πρώην υπουργός Εξωτερικών του
τσάρου, εκλέχθηκε κυβερνήτης από την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (1827) και
έφτασε στην Ελλάδα τον **Ιανουάριο του 1828**. Βρήκε ταμείο άδειο και χώρα
διαλυμένη, και προσπάθησε να στήσει μέσα σε λίγα χρόνια ό,τι άλλα κράτη
έστησαν σε δεκαετίες:

- **Νόμισμα**, τον φοίνικα, και ένα πρώτο εθνικό χρηματοπιστωτικό ίδρυμα.
- **Τακτικό στρατό** και στόλο, στη θέση των ατάκτων σωμάτων.
- **Σχολεία**, το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, λοιμοκαθαρτήρια κατά της πανώλης.
- **Κεντρική διοίκηση**: επάρχους διορισμένους από τον ίδιο, όχι τοπικούς άρχοντες.

*Χαρτονόμισμα των πέντε φοινίκων, από την Αίγινα, όπου είχε την έδρα της η κυβέρνηση του Καποδίστρια. Το κείμενο λέει ότι το χαρτί αυτό «είναι δεκτόν αντί χρημάτων». Ένα χαρτί με σφραγίδα και υπογραφή αξίζει μόνο όσο εμπιστεύονται οι πολίτες αυτόν που το εκδίδει, και ένα νέο κράτος έπρεπε πρώτα να κερδίσει αυτή την εμπιστοσύνη.*

Το τελευταίο ήταν και το σημείο σύγκρουσης. Οι **Υδραίοι** πλοιοκτήτες ζητούσαν
αποζημιώσεις για τα πλοία που είχαν ξοδέψει στον Αγώνα, οι **Μανιάτες**
Μαυρομιχαλαίοι τα παλιά τους προνόμια, και πολλοί κατήγγελλαν ότι ο κυβερνήτης
κυβερνούσε χωρίς σύνταγμα. Το 1831 ο Μιαούλης ανατίναξε στον Πόρο τη ναυαρχίδα
του στόλου για να μην πέσει στα χέρια της κυβέρνησης. Στις **27 Σεπτεμβρίου
1831** (9 Οκτωβρίου με το νέο ημερολόγιο) ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε στο
Ναύπλιο από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη. Ακολούθησε ένας
χρόνος αναρχίας και εμφύλιων συγκρούσεων.

Στο μεταξύ οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν αναγνωρίσει την **ανεξαρτησία** με το
Πρωτόκολλο του Λονδίνου (**3 Φεβρουαρίου 1830**). Το 1832 όρισαν ότι η Ελλάδα
θα γίνει **βασίλειο**, με σύνορο τη γραμμή **Άρτας–Βόλου**.

## Ο Όθωνας: απόλυτη μοναρχία και Βαυαροί

Βασιλιάς ορίστηκε ο **Όθωνας**, δευτερότοκος γιος του βασιλιά της Βαυαρίας.
Έφτασε στο Ναύπλιο στις αρχές του **1833**, δεκαεπτά χρονών, και ως την ενηλικίωσή
του (1835) κυβέρνησε για λογαριασμό του μια **Αντιβασιλεία** τριών Βαυαρών.
Το 1834 πρωτεύουσα έγινε η **Αθήνα**, το 1837 ιδρύθηκε το **Πανεπιστήμιο**.

*Το κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, έργο του Δανού αρχιτέκτονα Κρίστιαν Χάνσεν. Το Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε το 1837, και το κτίριο χτίστηκε τα επόμενα χρόνια. Πρόσεξε τους ιωνικούς κίονες και το αέτωμα: η νέα πρωτεύουσα χτιζόταν με τις μορφές της αρχαίας Αθήνας, για να δείξει από πού ήθελε να κρατά η καταγωγή του το νέο κράτος.*

Το κράτος που χτίστηκε ήταν **συγκεντρωτικό**, με νομούς και δήμους, δικαστήρια
και νομοθεσία κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Είχε όμως τρία βάρη:

| Πρόβλημα            | Τι σήμαινε στην πράξη                                                         |
| ------------------- | ----------------------------------------------------------------------------- |
| Απόλυτη μοναρχία    | Ο βασιλιάς κυβερνούσε χωρίς σύνταγμα και χωρίς Βουλή.                         |
| «Βαυαροκρατία»      | Βαυαροί αξιωματικοί και υπάλληλοι σε θέσεις που περίμεναν οι αγωνιστές.       |
| Δάνειο και εξάρτηση | Ένα δάνειο εγγυημένο από τις τρεις Δυνάμεις, που ζητούσαν τόκους και επιρροή. |

Τα πρώτα κόμματα έφεραν τα ονόματα των Δυνάμεων: **αγγλικό, γαλλικό,
ρωσικό**. Δεν ήταν απλά όργανα των ξένων· ήταν συμμαχίες τοπικών ηγετών που
ζητούσαν στήριξη από μια πρεσβεία. Το όνομά τους όμως λέει πόσο εξαρτημένη ήταν
η πολιτική ζωή.

## Η 3η Σεπτεμβρίου 1843 και το Σύνταγμα του 1844

Τη νύχτα της **3ης Σεπτεμβρίου 1843** η φρουρά της Αθήνας, με επικεφαλής τον
Δημήτριο Καλλέργη και με τη συμμετοχή πολιτικών και αγωνιστών όπως ο
**Μακρυγιάννης**, συγκεντρώθηκε μπροστά στα ανάκτορα, με το πλήθος να ακολουθεί.
Το αίτημα: **σύνταγμα**. Ο Όθωνας υποχώρησε χωρίς αιματοχυσία και συγκάλεσε
Εθνοσυνέλευση.

Το **Σύνταγμα του 1844** έκανε την Ελλάδα **συνταγματική μοναρχία**:

- Νόμους ψήφιζαν η **Βουλή**, εκλεγμένη, και η **Γερουσία**, με μέλη ισόβια
  διορισμένα από τον βασιλιά.
- Ψήφο είχαν σχεδόν όλοι οι ενήλικοι άνδρες με περιουσία ή επάγγελμα, κάτι
  πολύ ευρύ για την Ευρώπη της εποχής. Οι γυναίκες δεν ψήφιζαν πουθενά.
- Ο βασιλιάς κρατούσε όμως **μεγάλη εξουσία**: διόριζε και έπαυε υπουργούς,
  και οι εκλογές συχνά νοθεύονταν από την κυβέρνηση.

> **Κλειδί**
>
> Το 1844 δεν ήρθε η δημοκρατία· ήρθε ο **κανόνας** ότι ο βασιλιάς κυβερνά
> μέσα σε ένα σύνταγμα. Η απόσταση ανάμεσα στο γραπτό κείμενο και στην πρακτική
> του Όθωνα έγινε το κεντρικό πολιτικό πρόβλημα των επόμενων δεκαετιών, και
> τελικά η αιτία της πτώσης του.

## Η Μεγάλη Ιδέα

Στην ίδια Εθνοσυνέλευση ο **Ιωάννης Κωλέττης** μίλησε για τη **Μεγάλη Ιδέα**:
το ελληνικό κράτος ήταν μόνο ένα κομμάτι του ελληνισμού, και αποστολή του ήταν
να ενώσει μαζί του όλους τους Έλληνες που ζούσαν ακόμη στην Οθωμανική
Αυτοκρατορία.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια πηγή: ο λόγος του Κωλέττη (Ιανουάριος 1844)

1. **Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση.** Ο Κωλέττης είπε περίπου ότι το ελληνικό
   βασίλειο δεν είναι όλη η Ελλάδα, αλλά το μικρότερο και φτωχότερο κομμάτι της.
   Έλληνας δεν είναι μόνο όποιος κατοικεί στο βασίλειο, αλλά και όποιος ζει στα
   Ιωάννινα, στη Θεσσαλονίκη, στην Κωνσταντινούπολη, στην Τραπεζούντα, στην
   Κρήτη, στη Σάμο ή σε οποιονδήποτε τόπο συνδέεται με την ελληνική ιστορία.
2. **Πού και γιατί ειπώθηκε.** Η Εθνοσυνέλευση συζητούσε αν οι
   **ετερόχθονες**, Έλληνες γεννημένοι εκτός του κράτους που ήρθαν μετά, θα
   μπορούσαν να κρατούν δημόσιες θέσεις. Ο Κωλέττης, ο ίδιος από την Ήπειρο,
   απαντά ότι το έθνος είναι **μεγαλύτερο από το κράτος**.
3. **Τι υπόσχεται.** Ένα κοινό όραμα για ένα κράτος φτωχό και διχασμένο, και μια
   θέση για όλους τους Έλληνες, όπου κι αν γεννήθηκαν.
4. **Τι κοστίζει.** Αν ο στόχος είναι η επέκταση, τα χρήματα πάνε στον στρατό
   και όχι στους δρόμους και στα σχολεία, και κάθε κρίση της Οθωμανικής
   Αυτοκρατορίας γίνεται πειρασμός για πόλεμο. Για τους πολλούς μη Έλληνες
   κατοίκους των ίδιων περιοχών, τουρκόφωνους, σλαβόφωνους, αλβανόφωνους, το ίδιο
   όραμα σήμαινε κάτι πολύ διαφορετικό.
5. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή δεν περιγράφει απλώς μια ιδέα· δείχνει πώς ένα
   εσωτερικό ζήτημα, ποιος είναι «πολίτης», συνδέθηκε με την εξωτερική πολιτική
   για τα επόμενα ογδόντα χρόνια.

Η Μεγάλη Ιδέα δοκιμάστηκε νωρίς. Στον **Κριμαϊκό πόλεμο** (1853–1856) ο
Όθωνας στήριξε εξεγέρσεις στην Ήπειρο και στη Θεσσαλία, με την ελπίδα ότι η
Ρωσία θα νικούσε τους Οθωμανούς. Βρετανία και Γαλλία, σύμμαχοι του σουλτάνου,
απάντησαν καταλαμβάνοντας τον **Πειραιά** (1854–1857). Ο βασιλιάς έγινε
δημοφιλής για το όραμα, αλλά ταπεινώθηκε από το αποτέλεσμα.

## Η έξωση του Όθωνα (1862)

Στη δεκαετία του 1850 η αντιπολίτευση μεγάλωσε. Ο Όθωνας ήταν καθολικός, δεν
είχε διάδοχο, επέμβαινε στις εκλογές και διόριζε κυβερνήσεις της αρεσκείας του.
Μια στρατιωτική εξέγερση στο Ναύπλιο το 1862 καταπνίγηκε. Τον **Οκτώβριο του
1862**, όσο το βασιλικό ζεύγος περιόδευε στην Πελοπόννησο, η Αθήνα εξεγέρθηκε.
Ο Όθωνας έφυγε με βρετανικό πλοίο και δεν ξαναγύρισε. Το 1863 νέος βασιλιάς
έγινε ο **Γεώργιος Α΄**, και ως «δώρο» της Βρετανίας τα **Επτάνησα**
ενώθηκαν με την Ελλάδα το **1864**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Καποδίστρια στην έξωση του Όθωνα*

## Καποδίστριας ή Όθωνας;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια περίοδο ανήκει;*

> **Πρόσεχε**
>
> Εύκολα λέμε ότι ο Καποδίστριας ήταν «ο καλός» και οι αντίπαλοί του «οι
> κακοί», ή το ανάποδο. Και οι δύο πλευρές είχαν λόγους. Ο κυβερνήτης
> πίστευε ότι μόνο ένα ισχυρό κέντρο θα έσωζε μια χώρα σε χάος· οι αντίπαλοί
> του έβλεπαν έναν άνθρωπο που κυβερνούσε χωρίς σύνταγμα και παραμέριζε όσους
> είχαν πολεμήσει. Η δολοφονία ήταν έγκλημα, όποιο κι αν ήταν το κίνητρο — αλλά
> η σύγκρουση που την προκάλεσε ήταν πραγματική και δεν είχε μία αιτία.

> **Θυμήσου**
>
> - **Καποδίστριας (1828–1831):** νόμισμα, στρατός, σχολεία, κεντρική διοίκηση·
>   σύγκρουση με Υδραίους και Μανιάτες· δολοφονία το 1831.
> - **1830:** ανεξαρτησία· **1832:** βασίλειο με σύνορο Άρτα–Βόλο.
> - **Όθωνας (1833–1862):** απόλυτη μοναρχία, Βαυαροί, κόμματα με ονόματα
>   Δυνάμεων, Αθήνα πρωτεύουσα.
> - **3η Σεπτεμβρίου 1843 → Σύνταγμα 1844:** συνταγματική μοναρχία, Βουλή
>   και Γερουσία, ευρεία ανδρική ψήφος.
> - **Μεγάλη Ιδέα (Κωλέττης, 1844):** το έθνος μεγαλύτερο από το κράτος.
> - **1862:** έξωση του Όθωνα· **1864:** ένωση των Επτανήσων.

## Ερωτήσεις

1. Ποια χρονιά έφτασε ο Ιωάννης Καποδίστριας στην Ελλάδα ως κυβερνήτης;
   - 1828
   - 1821
   - 1833
   - 1844
2. Ποια ήταν η βασική αιτία της σύγκρουσης του Καποδίστρια με Υδραίους και Μανιάτες;
   - Η κεντρική διοίκηση του περιόριζε την εξουσία και τα προνόμια των τοπικών ισχυρών
   - Ήθελε να επαναφέρει την Ελλάδα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία με καθεστώς αυτονομίας
   - Ήταν καθολικός και ήθελε να αλλάξει τη θρησκεία της χώρας με τη βοήθεια της Γαλλίας
   - Αρνήθηκε να ιδρύσει σχολεία και να πληρώσει δασκάλους στα νησιά
3. Τι εννοούσαν οι σύγχρονοί του με τον όρο «βαυαροκρατία» στα χρόνια του Όθωνα;
   - Ότι Βαυαροί υπάλληλοι και αξιωματικοί κρατούσαν σημαντικές θέσεις στο κράτος
   - Ότι η Ελλάδα έγινε επαρχία της Βαυαρίας και πλήρωνε φόρο στον βασιλιά της
   - Ότι οι Έλληνες υποχρεώθηκαν να μάθουν γερμανικά στα σχολεία και στον στρατό
   - Ότι η Βαυαρία πλήρωνε όλα τα έξοδα του κράτους από το δικό της ταμείο
4. Τα πρώτα ελληνικά κόμματα λέγονταν αγγλικό, γαλλικό και ρωσικό. Ποια ερμηνεία είναι η πιο ακριβής;
   - Ήταν συμμαχίες Ελλήνων πολιτικών που ζητούσαν στήριξη από μια Μεγάλη Δύναμη
   - Τα μέλη τους ήταν Άγγλοι, Γάλλοι και Ρώσοι που ζούσαν μόνιμα στην Ελλάδα
   - Ιδρύθηκαν με απόφαση των τριών Δυνάμεων για να κυβερνούν εκ περιτροπής
   - Ήταν σύγχρονα κόμματα με γραπτά προγράμματα και οργανωμένα μέλη
5. Ποια ήταν η άμεση συνέπεια της 3ης Σεπτεμβρίου 1843;
   - Ο Όθωνας δέχτηκε να συγκληθεί Εθνοσυνέλευση για σύνταγμα
   - Ο Όθωνας εκθρονίστηκε και έφυγε από την Ελλάδα με βρετανικό πλοίο
   - Η Ελλάδα έγινε αβασίλευτη δημοκρατία με πρόεδρο τον Καλλέργη
   - Ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος με χιλιάδες νεκρούς
6. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ίσχυε στο Σύνταγμα του 1844;
   - Οι γυναίκες απέκτησαν δικαίωμα ψήφου
   - Η Βουλή ήταν εκλεγμένη
   - Τα μέλη της Γερουσίας τα διόριζε ισόβια ο βασιλιάς
   - Ο βασιλιάς διόριζε και έπαυε τους υπουργούς
7. Ο Κωλέττης λέει το 1844 ότι Έλληνας είναι και όποιος ζει στα Ιωάννινα ή στην Τραπεζούντα. Ποιο πολιτικό ζήτημα της Εθνοσυνέλευσης απαντά έτσι;
   - Αν οι Έλληνες που γεννήθηκαν εκτός του κράτους θα μπορούν να έχουν δημόσιες θέσεις
   - Αν η Ελλάδα θα πολεμήσει στον Κριμαϊκό πόλεμο στο πλευρό της Ρωσίας
   - Αν η πρωτεύουσα θα μεταφερθεί από το Ναύπλιο στην Αθήνα ή θα μείνει εκεί
   - Αν θα ψηφίζουν και οι γυναίκες στις εκλογές για τη νέα Βουλή
8. Ποια από αυτές τις φράσεις για την Ελλάδα του 1840 είναι αναχρονισμός;
   - Η Θεσσαλονίκη ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του ελληνικού κράτους
   - Η Αθήνα ήταν πρωτεύουσα
   - Βασιλιάς ήταν ο Όθωνας
   - Το σύνορο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία περνούσε από την Άρτα και τον Βόλο
9. Ποια ήταν η συνέπεια της προσπάθειας του Όθωνα να εκμεταλλευτεί τον Κριμαϊκό πόλεμο;
   - Βρετανοί και Γάλλοι κατέλαβαν τον Πειραιά και επέβαλαν ουδετερότητα
   - Η Θεσσαλία και η Ήπειρος ενώθηκαν με την Ελλάδα μετά τις εξεγέρσεις
   - Η Ρωσία αποβίβασε στρατό στην Αθήνα για να στηρίξει τον Όθωνα
   - Τα Επτάνησα ενώθηκαν αμέσως με την Ελλάδα ως ανταμοιβή από τη Ρωσία
10. Ποια πρόταση εξηγεί καλύτερα γιατί εκθρονίστηκε ο Όθωνας το 1862;
   - Πολλές αιτίες μαζί: εκλογική νοθεία, ευνοούμενες κυβερνήσεις, έλλειψη διαδόχου, απογοήτευση για τη Μεγάλη Ιδέα
   - Μόνο επειδή ήταν καθολικός, ενώ οι υπήκοοί του ήταν ορθόδοξοι
   - Μία μόνο αιτία: αρνήθηκε ως το τέλος να δώσει σύνταγμα, και κυβερνούσε απόλυτα ως το 1862
   - Μία μόνο αιτία: έχασε έναν πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία για τη Θεσσαλία και την Ήπειρο

## Ασκήσεις

1. Ποια πόλη έγινε πρωτεύουσα το 1834, και ποια ήταν πρωτεύουσα πριν από αυτήν;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το γεγονός του 1831 που άφησε το νέο κράτος χωρίς κυβερνήτη. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου του νέου ελληνικού κράτους από το 1828 ως το 1862· το όνομα του γεγονότος του 1831 λείπει.*
3. Εξήγησε γιατί ήταν τόσο δύσκολο να στηθεί ελληνικό κράτος μετά το 1828.
4. «Η Ελλάδα θα αποτελέσει ανεξάρτητο κράτος και θα έχει όλα τα πολιτικά, διοικητικά και εμπορικά δικαιώματα που συνδέονται με την πλήρη ανεξαρτησία. […] Η κυβέρνηση της Ελλάδας θα είναι μοναρχική και κληρονομική. Θα ανατεθεί σε έναν ηγεμόνα που δεν θα μπορεί να επιλεγεί από τις βασιλικές οικογένειες των κρατών που υπέγραψαν τη Συνθήκη του 1827.» — Πρωτόκολλο του Λονδίνου, 3 Φεβρουαρίου 1830. Ποιος αποφασίζει εδώ για την Ελλάδα, και τι μας δείχνει αυτό;
5. Ο Καποδίστριας ήταν ο άνθρωπος που έσωσε ένα κράτος σε χάος ή ένας κυβερνήτης που κυβέρνησε αυταρχικά; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/new-greek-state
