# Μακεδονικός Αγώνας και Βαλκανικοί πόλεμοι

> Ο Βενιζέλος και η Ελλάδα που μεγάλωσε κατά δύο τρίτα το 1912-1913.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/macedonian-struggle-balkan-wars

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η οθωμανική Μακεδονία έγινε πεδίο ανταγωνισμού Ελλάδας, Βουλγαρίας και Σερβίας, και τι σήμαινε αυτό για τους κατοίκους της.
- Να περιγράφεις τις αλλαγές του Βενιζέλου μετά το Γουδί και τη δημιουργία της Βαλκανικής Συμμαχίας.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τον Α΄ και τον Β΄ Βαλκανικό πόλεμο και να συγκρίνεις τα αποτελέσματά τους για κάθε κράτος.
- Να διαβάζεις μια πηγή για τη βία κατά των αμάχων και να εξηγείς γιατί κάθε πλευρά θυμάται τους πολέμους διαφορετικά.

## Μια περιοχή, πολλές διεκδικήσεις

Στα τέλη του 19ου αιώνα η **Μακεδονία** ήταν ακόμη οθωμανική. Δεν ήταν ενιαία
επαρχία, αλλά κομμάτια τριών διοικητικών περιφερειών (βιλαετιών): της
Θεσσαλονίκης, του Μοναστηρίου και του Κοσσυφοπεδίου. Ήταν επίσης μία από τις
πιο ανάμεικτες περιοχές της Ευρώπης. Εκεί ζούσαν:

- **χριστιανοί** που μιλούσαν ελληνικά, σλαβικά ιδιώματα ή βλάχικα·
- **μουσουλμάνοι** τουρκόφωνοι, αλβανόφωνοι, σλαβόφωνοι, ελληνόφωνοι·
- **Εβραίοι**, κυρίως στη Θεσσαλονίκη, όπου ήταν η μεγαλύτερη κοινότητα της πόλης.

Το οθωμανικό κράτος μετρούσε τους υπηκόους του **κατά θρησκεία**, όχι κατά
γλώσσα ή «εθνότητα». Για πολλούς χωρικούς η ταυτότητα ήταν πρώτα το χωριό, η
οικογένεια και η εκκλησία τους· η εθνική ταυτότητα ήταν κάτι που **διαμορφωνόταν
ακόμη**, και για αυτήν ανταγωνίζονταν τρία νέα κράτη: η Ελλάδα, η Βουλγαρία και
η Σερβία.

## Εκκλησίες, σχολεία, ένοπλα σώματα

Το **1870** ο σουλτάνος ίδρυσε τη **Βουλγαρική Εξαρχία**, μια ορθόδοξη εκκλησία
ανεξάρτητη από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, που το 1872 την κήρυξε
σχισματική. Από τότε κάθε χωριό έπρεπε να διαλέξει: **πατριαρχικό** ή
**εξαρχικό**; Η επιλογή εκκλησίας έγινε επιλογή έθνους. Η Αθήνα, η Σόφια και
το Βελιγράδι έστελναν δασκάλους, πλήρωναν σχολεία, χρηματοδοτούσαν ιερείς.

Από τη δεκαετία του 1890 ο ανταγωνισμός έγινε ένοπλος:

- Η **ΕΜΕΟ** (Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση, 1893), που τη
  στήριζαν κυρίως εξαρχικοί, ζητούσε αυτονομία της Μακεδονίας. Η **εξέγερση
  του Ίλιντεν** (Αύγουστος 1903) καταπνίγηκε από τον οθωμανικό στρατό, με
  κατεστραμμένα χωριά και χιλιάδες άστεγους.
- Από το **1904** δρούσαν στην περιοχή και **ελληνικά** ένοπλα σώματα, με
  αξιωματικούς από την Ελλάδα και ντόπιους μαχητές. Ο **Παύλος Μελάς**
  σκοτώθηκε τον Οκτώβριο του 1904 και έγινε σύμβολο στην Ελλάδα. Δρούσαν
  επίσης **σερβικά** σώματα.

Αυτό που στην ελληνική μνήμη λέγεται **Μακεδονικός Αγώνας** (1904–1908) ήταν
για τους χωρικούς κάτι πολύ συγκεκριμένο: ένοπλοι που έρχονταν τη νύχτα και
ζητούσαν να αλλάξει το χωριό εκκλησία ή δάσκαλο, απειλές, δολοφονίες
προκρίτων και ιερέων, και από τις δύο πλευρές. Οι οθωμανικές αρχές
καταδίωκαν όλα τα σώματα, και οι Μεγάλες Δυνάμεις έστειλαν ξένους αξιωματικούς
στη χωροφυλακή της περιοχής.

*Το παλιό ελληνικό προξενείο της Θεσσαλονίκης, που χτίστηκε το 1893 και είναι σήμερα Μουσείο του Μακεδονικού Αγώνα. Στα χρόνια του Αγώνα ήταν ένα από τα κέντρα της ελληνικής δράσης στην πόλη: εδώ έφταναν από την Αθήνα οδηγίες και χρήματα, πίσω από την πρόσοψη ενός διπλωματικού γραφείου.*

Τον **Ιούλιο του 1908** το κίνημα των **Νεοτούρκων** επανέφερε το οθωμανικό
σύνταγμα και υποσχέθηκε ισότητα σε όλους τους υπηκόους. Τα ένοπλα σώματα
σταμάτησαν. Η υπόσχεση όμως δεν κράτησε: οι Νεότουρκοι στράφηκαν σύντομα σε
έναν τουρκικό εθνικισμό, και τα βαλκανικά κράτη κατάλαβαν ότι το ζήτημα θα
λυνόταν στο πεδίο της μάχης.

## Γουδί, Βενιζέλος, Βαλκανική Συμμαχία

Τον Αύγουστο του **1909** αξιωματικοί του **Στρατιωτικού Συνδέσμου**
συγκεντρώθηκαν στο **Γουδί** και ζήτησαν αλλαγές στον στρατό και στο κράτος.
Κάλεσαν από την Κρήτη τον **Ελευθέριο Βενιζέλο**, που έγινε πρωθυπουργός το
**1910** με το νέο **Κόμμα των Φιλελευθέρων**. Μέσα σε δύο χρόνια:

- αναθεωρήθηκε το Σύνταγμα (1911)·
- αναδιοργανώθηκαν στρατός και στόλος, με ξένες αποστολές·
- ψηφίστηκαν νόμοι για τη δημόσια διοίκηση, την παιδεία και τη γη.

Το πιο παράτολμο βήμα ήταν διπλωματικό. Το **1912** Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία
και Μαυροβούνιο, αντίπαλοι ως τότε στη Μακεδονία, έκλεισαν συμμαχία εναντίον
της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η **Βαλκανική Συμμαχία** είχε όμως ένα κενό:
δεν είχε συμφωνηθεί πώς θα μοιραστεί η Μακεδονία. Η Σερβία και η Βουλγαρία
είχαν αφήσει μια «αμφισβητούμενη ζώνη» στην κρίση του τσάρου, και η Ελλάδα
με τη Βουλγαρία δεν είχαν συμφωνήσει τίποτα για τα εδάφη.

## Ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος (1912–1913)

Τον **Οκτώβριο του 1912** οι σύμμαχοι επιτέθηκαν. Ο ελληνικός στρατός νίκησε
στο **Σαραντάπορο** και στα **Γιαννιτσά**, και στις **26 Οκτωβρίου 1912** (με το
παλαιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στην Ελλάδα) ο Οθωμανός διοικητής παρέδωσε τη
**Θεσσαλονίκη**, λίγο πριν φτάσουν βουλγαρικά τμήματα. Ο στόλος, με
ναυαρχίδα το **Αβέρωφ**, κέρδισε στην **Έλλη** και στη **Λήμνο** και
απελευθέρωσε τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου. Τον Φεβρουάριο του 1913
παραδόθηκαν τα **Ιωάννινα**. Τον Μάρτιο ο βασιλιάς **Γεώργιος Α΄**
δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη.

*Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ και η συνοδεία του μπαίνουν στη Θεσσαλονίκη τον Νοέμβριο του 1912. Πίσω από τους έφιππους έρχονται εύζωνες, και ο κόσμος κοιτάζει από τα μπαλκόνια. Πρόσεξε την επιγραφή στα γαλλικά πάνω από το καφέ: η πόλη που άλλαζε κράτος ήταν πολυγλωσσική και πολυεθνική.*

Με τη **Συνθήκη του Λονδίνου** (Μάιος 1913) η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχασε
σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά της εδάφη. Αναγνωρίστηκε και ένα νέο κράτος, η
**Αλβανία**, που είχε κηρύξει την ανεξαρτησία της τον Νοέμβριο του 1912.

## Ο Β΄ Βαλκανικός πόλεμος (1913)

Οι νικητές δεν συμφωνούσαν στη μοιρασιά. Η Βουλγαρία, που είχε σηκώσει το
μεγαλύτερο βάρος στη Θράκη, θεωρούσε ότι δικαιούνταν το μεγαλύτερο μέρος της
Μακεδονίας· Ελλάδα και Σερβία κρατούσαν ήδη ό,τι είχαν καταλάβει και είχαν
συμμαχήσει μεταξύ τους. Τον **Ιούνιο του 1913** η Βουλγαρία επιτέθηκε στις
θέσεις των πρώην συμμάχων της. Ο ελληνικός στρατός νίκησε στο **Κιλκίς–Λαχανά**,
και σύντομα η Ρουμανία και η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπήκαν στον πόλεμο
εναντίον της Βουλγαρίας. Η **Συνθήκη του Βουκουρεστίου** (Αύγουστος 1913)
έκλεισε τον πόλεμο.

| Κράτος                 | Τι κέρδισε ή έχασε το 1912–1913                                                                                                                    |
| ---------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Ελλάδα                 | Νότια Μακεδονία με Θεσσαλονίκη και Καβάλα, Ήπειρο με Ιωάννινα, νησιά του Αιγαίου· η ένωση της Κρήτης αναγνωρίστηκε.                                |
| Σερβία                 | Το βόρειο τμήμα της Μακεδονίας (περίπου η σημερινή Βόρεια Μακεδονία) και το μεγαλύτερο μέρος του Κοσσυφοπεδίου· η έκτασή της σχεδόν διπλασιάστηκε. |
| Βουλγαρία              | Ένα μικρό μέρος της Μακεδονίας και έξοδο στο Αιγαίο στη Δυτική Θράκη· έχασε τη Νότια Δοβρουτσά από τη Ρουμανία.                                    |
| Οθωμανική Αυτοκρατορία | Έχασε σχεδόν όλη την ευρωπαϊκή της επικράτεια· ξαναπήρε μόνο την Αδριανούπολη.                                                                     |

*Χάρτης της Ελλάδας με ονόματα τις σημερινές περιφέρειες που αντιστοιχούν περίπου στα κέρδη του 1912–1913, Ήπειρο, Δυτική και Κεντρική Μακεδονία, Βόρειο Αιγαίο και Κρήτη, και τις πόλεις Ιωάννινα, Θεσσαλονίκη και Καβάλα.*

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τους αριθμούς: «η Ελλάδα διπλασιάστηκε»;

1. **Τα δεδομένα.** Σύμφωνα με τις συνηθισμένες εκτιμήσεις, η έκταση της Ελλάδας
   πέρασε από περίπου **63.000** σε περίπου **108.000** τετραγωνικά χιλιόμετρα, και ο
   πληθυσμός από περίπου **2,7** σε περίπου **4,4 εκατομμύρια**.
2. **Ο υπολογισμός.** Η έκταση αυξήθηκε κατά περίπου 45.000 τετραγωνικά
   χιλιόμετρα, δηλαδή περίπου **70%**. Ο πληθυσμός κατά περίπου 1,7 εκατομμύρια,
   δηλαδή περίπου **63%**.
3. **Η ερμηνεία.** Η φράση «η Ελλάδα διπλασιάστηκε» είναι στρογγυλεμένη:
   η αύξηση ήταν τεράστια, αλλά όχι ακριβώς διπλάσια. Και κάτι ακόμη: οι
   νέοι πολίτες δεν ήταν όλοι Έλληνες. Περιλάμβαναν μουσουλμάνους, Εβραίους,
   σλαβόφωνους, Βλάχους — ένα κράτος πια πολύ πιο ανάμεικτο απ' ό,τι πριν.

## Οι άμαχοι

Οι πόλεμοι δεν έγιναν μόνο ανάμεσα σε στρατούς. Χωριά κάηκαν, άμαχοι
σκοτώθηκαν, και ολόκληροι πληθυσμοί έφυγαν: **μουσουλμάνοι** της Μακεδονίας
και της Θράκης προς την Ανατολία, **Βούλγαροι** από τις περιοχές που πήραν
Ελλάδα και Σερβία, **Έλληνες** από τη Βουλγαρία και την Ανατολική Θράκη.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε μια πηγή: η έκθεση της Επιτροπής Carnegie (1914)

1. **Η πηγή.** Το 1913 ένα αμερικανικό ίδρυμα για την ειρήνη, το Carnegie
   Endowment, έστειλε στα Βαλκάνια διεθνή επιτροπή να ερευνήσει τους πολέμους.
   Η έκθεσή της, σε ελεύθερη απόδοση, κατέληγε ότι η βία κατά των αμάχων **δεν
   ήταν έργο ενός μόνο έθνους**: όλοι οι στρατοί και τα άτακτα σώματα έκαψαν
   χωριά και σκότωσαν αμάχους, συχνά με στόχο να φύγει ένας πληθυσμός και να
   αλλάξει η σύνθεση μιας περιοχής.
2. **Παραδείγματα που καταγράφει.** Στο **Δοξάτο** και στις **Σέρρες**
   σκοτώθηκαν Έλληνες άμαχοι από βουλγαρικά τμήματα το 1913. Το **Κιλκίς**,
   πόλη με κυρίως βουλγαρικό πληθυσμό, κάηκε μετά τη μάχη από τον ελληνικό
   στρατό. Μουσουλμανικά χωριά λεηλατήθηκαν από όλους τους στρατούς σχεδόν
   σε κάθε φάση του πολέμου.
3. **Πώς τη διαβάζουμε.** Η επιτροπή ήταν ξένη και δεν είχε συμφέρον να
   ευνοήσει μια πλευρά, αλλά βασίστηκε σε μαρτυρίες που μάζεψε μέσα σε λίγες
   εβδομάδες. Κάθε κυβέρνηση αμφισβήτησε όσα την αφορούσαν. Ο ιστορικός κρατάει
   τη γενική εικόνα, που επιβεβαιώνεται από πολλές πηγές, και ελέγχει κάθε
   λεπτομέρεια χωριστά.
4. **Το συμπέρασμα.** Η ίδια περίοδος είναι για τον έναν **απελευθέρωση** και για
   τον άλλον **ξεριζωμός**. Και οι δύο μνήμες είναι αληθινές για όσους τις
   έζησαν· καμία δεν είναι ολόκληρη η ιστορία.

> **Κλειδί**
>
> Οι Βαλκανικοί πόλεμοι άλλαξαν τα σύνορα, αλλά άλλαξαν και τους ανθρώπους μέσα
> σε αυτά. Για την **Ελλάδα** ήταν η μεγαλύτερη επιτυχία της Μεγάλης Ιδέας. Η
> **Βουλγαρία** θυμάται το Βουκουρέστι ως «πρώτη εθνική καταστροφή». Για τους
> **Οθωμανούς** ήταν το τέλος πέντε αιώνων στα Βαλκάνια και η αρχή ενός κύματος
> μουσουλμάνων προσφύγων. Για τους **αμάχους** κάθε πλευράς ήταν συχνά φυγή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Εξαρχία στη Συνθήκη του Βουκουρεστίου*

## Τέσσερα κράτη, τέσσερις εμπειρίες

*Διαδραστικό στη σελίδα: Για ποιο κράτος ισχύει;*

> **Πρόσεχε**
>
> Είναι εύκολο να διαβάσουμε τη Μακεδονία του 1900 σαν να είχε ήδη καθαρά
> εθνικά στρατόπεδα, με τα σημερινά σύνορα στο μυαλό. Αυτό είναι
> **αναχρονισμός**. Πολλοί κάτοικοι μιλούσαν δύο ή τρεις γλώσσες, άλλαζαν
> εκκλησία υπό πίεση, και ταυτίζονταν με ένα κράτος μόνο μετά από
> χρόνια σχολείου, προπαγάνδας και πολέμου. Και κάτι ακόμη: ο Β΄ Βαλκανικός δεν
> «άρχισε από το τίποτα» με τη βουλγαρική επίθεση. Η επίθεση ήταν η αφορμή· αιτία
> ήταν η διαφωνία για τη μοιρασιά, που η συμμαχία του 1912 είχε αφήσει ανοιχτή.

> **Θυμήσου**
>
> - Η οθωμανική Μακεδονία: **ανάμεικτος** πληθυσμός, ταυτότητες που
>   διαμορφώνονταν ακόμη, **τρία κράτη** που τη διεκδικούσαν.
> - **Εξαρχία (1870)** → πατριαρχικοί και εξαρχικοί· **ΕΜΕΟ (1893)**,
>   **Ίλιντεν (1903)**, **Μακεδονικός Αγώνας (1904–1908)**.
> - **Νεότουρκοι (1908)**, **Γουδί (1909)**, **Βενιζέλος (1910)**,
>   **Βαλκανική Συμμαχία (1912)**.
> - **Α΄ Βαλκανικός (1912–1913):** κατά των Οθωμανών· Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα,
>   νησιά. **Β΄ Βαλκανικός (1913):** κατά της Βουλγαρίας· Συνθήκη του
>   Βουκουρεστίου.
> - Η Ελλάδα μεγάλωσε κατά περίπου **70%**· οι άμαχοι όλων των πλευρών
>   πλήρωσαν ακριβά.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας το 1870 έγινε σημείο καμπής για τη Μακεδονία;
   - Κάθε χωριό έπρεπε να διαλέξει εκκλησία, και η επιλογή εκκλησίας έγινε επιλογή έθνους
   - Έκανε τη Μακεδονία ανεξάρτητο κράτος με δική της εκκλησία και δικό της ηγεμόνα
   - Έβαλε τέλος στον ανταγωνισμό Ελλάδας και Βουλγαρίας, αφού κάθε λαός είχε πια εκκλησία
   - Ανάγκασε όλους τους μουσουλμάνους της Μακεδονίας να γίνουν ορθόδοξοι χριστιανοί
2. Με ποιο κριτήριο κατέγραφε το οθωμανικό κράτος τους υπηκόους του στη Μακεδονία;
   - Κατά θρησκεία και εκκλησία
   - Κατά μητρική γλώσσα
   - Κατά εθνική ταυτότητα, όπως τη δήλωνε ο καθένας
   - Κατά το κράτος στο οποίο ήθελαν να ανήκουν
3. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα της εξέγερσης του Ίλιντεν το 1903;
   - Καταπνίγηκε από τον οθωμανικό στρατό, με πολλά χωριά κατεστραμμένα
   - Η Μακεδονία έγινε αυτόνομη, με χριστιανό διοικητή που όριζαν οι Δυνάμεις
   - Η Μακεδονία ενώθηκε με τη Βουλγαρία, όπως η Ανατολική Ρωμυλία το 1885
   - Ξέσπασε αμέσως ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος ανάμεσα στους συμμάχους και τους Οθωμανούς
4. Ένας χωρικός κοντά στην Καστοριά λέει το 1906: «Τη μέρα έρχεται ο Οθωμανός χωροφύλακας, τη νύχτα ο ένοπλος, και ο καθένας ρωτάει σε ποια εκκλησία πάμε». Τι περιγράφει κυρίως;
   - Την πίεση που δέχονταν οι αγρότες από τα αντίπαλα ένοπλα σώματα και από το κράτος
   - Έναν πόλεμο ανάμεσα σε τακτικούς στρατούς, με το μέτωπο έξω από το χωριό
   - Μια θρησκευτική διαμάχη ανάμεσα σε χριστιανούς και μουσουλμάνους
   - Τις ευεργετικές συνέπειες του κινήματος των Νεοτούρκων
5. Ποια ήταν η άμεση πολιτική συνέπεια του κινήματος στο Γουδί (1909);
   - Κλήθηκε από την Κρήτη ο Βενιζέλος, που έγινε πρωθυπουργός το 1910
   - Η Ελλάδα κήρυξε αμέσως πόλεμο στους Οθωμανούς για την Κρήτη
   - Καταργήθηκε η βασιλεία και ο Γεώργιος Α΄ έφυγε στο εξωτερικό
   - Επιβλήθηκε Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος στα δημόσια έσοδα
6. Ποιο κενό της Βαλκανικής Συμμαχίας του 1912 οδήγησε στον Β΄ Βαλκανικό πόλεμο;
   - Δεν είχε συμφωνηθεί πώς θα μοιραστεί η Μακεδονία
   - Δεν είχε συμφωνηθεί ποιος θα πολεμήσει τους Οθωμανούς
   - Η Ελλάδα δεν είχε στόλο να κλείσει τα θαλάσσια περάσματα
   - Η Βουλγαρία δεν ήταν μέλος της
7. Ποια από αυτές τις προτάσεις για τη Θεσσαλονίκη του 1900 είναι αναχρονισμός;
   - Ήταν η δεύτερη πόλη του ελληνικού κράτους μετά την Αθήνα
   - Ήταν οθωμανική πόλη, με λιμάνι και σιδηρόδρομο
   - Οι Εβραίοι ήταν η μεγαλύτερη κοινότητά της
   - Ήταν έδρα ενός οθωμανικού βιλαετιού, του βιλαετιού Θεσσαλονίκης
8. Γιατί η Βουλγαρία θυμάται τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (1913) ως «πρώτη εθνική καταστροφή»;
   - Έχασε τα περισσότερα από όσα είχε κερδίσει ή διεκδικούσε, και εδάφη προς τη Ρουμανία
   - Έπαψε να υπάρχει ως ανεξάρτητο κράτος και μοιράστηκε στους γείτονές της
   - Έχασε τη Σόφια από τους Οθωμανούς, που προχώρησαν ως την πρωτεύουσα
   - Νίκησε στον Β΄ Βαλκανικό, αλλά αρνήθηκε η ίδια τα εδάφη που της πρόσφεραν
9. Τι συμπέρασμα έβγαλε η διεθνής επιτροπή Carnegie (1914) για τη βία κατά των αμάχων στους Βαλκανικούς πολέμους;
   - Τη διέπραξαν όλοι οι στρατοί και τα άτακτα σώματα, συχνά για να αλλάξουν τον πληθυσμό περιοχών
   - Τη διέπραξε μόνο ο βουλγαρικός στρατός, όπως στο Δοξάτο και στις Σέρρες το καλοκαίρι του 1913
   - Τη διέπραξαν μόνο οι Οθωμανοί, και οι στρατοί των συμμάχων έμειναν αθώοι
   - Δεν υπήρξε βία κατά αμάχων· οι μαρτυρίες ήταν προπαγάνδα των κυβερνήσεων
10. Η έκταση της Ελλάδας πέρασε το 1913 από περίπου 63.000 σε περίπου 108.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ποια πρόταση είναι η πιο ακριβής;
   - Αυξήθηκε κατά περίπου 70%
   - Τριπλασιάστηκε
   - Αυξήθηκε κατά περίπου 45%
   - Διπλασιάστηκε ακριβώς

## Ασκήσεις

1. Πώς λεγόταν η ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου στις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε στις 26 Οκτωβρίου 1912, με το παλαιό ημερολόγιο. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου από το 1870 ως το 1913· το όνομα του γεγονότος του Οκτωβρίου 1912 λείπει.*
3. Ελλάδα, Σερβία και Βουλγαρία ήταν αντίπαλοι στη Μακεδονία ως το 1908. Εξήγησε πώς βρέθηκαν σύμμαχοι το 1912, και ποιο πρόβλημα έμεινε ανοιχτό.
4. «Η Αυτού Μεγαλειότης ο Αυτοκράτορας των Οθωμανών παραχωρεί στους συμμάχους ηγεμόνες όλα τα εδάφη της Αυτοκρατορίας του στην ευρωπαϊκή ήπειρο δυτικά μιας γραμμής από την Αίνο στο Αιγαίο ως τη Μήδεια στη Μαύρη Θάλασσα, εκτός από την Αλβανία.» — Συνθήκη του Λονδίνου, Μάιος 1913, άρθρο 2. Τι λέει η συνθήκη, και τι δεν λέει που αποδείχτηκε κρίσιμο;
5. Στην ελληνική μνήμη ο Μακεδονικός Αγώνας (1904–1908) είναι ηρωική σελίδα, με σύμβολο τον Παύλο Μελά. Για πολλούς χωρικούς της εποχής ήταν πρώτα απ' όλα φόβος. Μπορεί να ισχύουν και τα δύο; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε ματιά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/macedonian-struggle-balkan-wars
