# Μεσοπόλεμος και ολοκληρωτισμοί

> Η κρίση του 1929, ο φασισμός, ο ναζισμός και ο σταλινισμός.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/interwar-totalitarianism

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς η κρίση του 1929 έφτασε από τη Νέα Υόρκη στην Ευρώπη και γιατί έκανε τις δημοκρατίες πιο ευάλωτες.
- Να συγκρίνεις τον φασισμό, τον ναζισμό και τον σταλινισμό: τι είχαν κοινό ως ολοκληρωτικά καθεστώτα και πού διέφεραν.
- Να περιγράφεις τον ελληνικό Μεσοπόλεμο, από την αβασίλευτη δημοκρατία ως τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936.
- Να διαβάζεις μαζί στοιχεία για την ανεργία και την ψήφο και να αποφεύγεις τις εξηγήσεις με μία μόνο αιτία.

## Μια ειρήνη που δεν έφερε ησυχία

Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος τελείωσε τον Νοέμβριο του 1918. Άφησε πίσω του
εκατομμύρια νεκρούς, τρεις αυτοκρατορίες διαλυμένες (τη ρωσική, την
αυστροουγγρική και την οθωμανική) και μια Ευρώπη γεμάτη νέα σύνορα. Η
**Συνθήκη των Βερσαλλιών** (1919) φόρτωσε στη Γερμανία την ευθύνη του πολέμου,
βαριές πολεμικές αποζημιώσεις και απώλεια εδαφών. Πολλοί Γερμανοί την ένιωσαν
ως ταπείνωση. Το 1920 άρχισε να λειτουργεί η **Κοινωνία των Εθνών**, που
ήθελε να λύνει τις διαφορές των κρατών χωρίς πόλεμο, αλλά δεν είχε στρατό
ούτε τη συμμετοχή των ΗΠΑ.

Στο μεταξύ, στη Ρωσία η **Επανάσταση του 1917** είχε φέρει στην εξουσία τους
μπολσεβίκους του Λένιν. Το 1922 ιδρύθηκε η **Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών
Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ)**. Για πολλούς φτωχούς και εργάτες της Ευρώπης ήταν
ελπίδα· για πολλούς μεσαίους και πλούσιους ήταν φόβος. Και ο φόβος αυτός θα
έπαιζε ρόλο στα χρόνια που ακολούθησαν.

## Η κρίση του 1929

Τον **Οκτώβριο του 1929** κατέρρευσαν οι τιμές των μετοχών στο χρηματιστήριο
της Νέας Υόρκης, τη Γουόλ Στριτ. Η κρίση πέρασε γρήγορα από τις μετοχές στις
τράπεζες και από τις τράπεζες στα εργοστάσια:

| Βήμα | Τι έγινε                                                                                         |
| ---- | ------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| 1    | Οι μετοχές χάνουν την αξία τους· επενδυτές και τράπεζες χάνουν χρήματα.                          |
| 2    | Οι τράπεζες ζητούν πίσω τα δάνειά τους, και πολλές κλείνουν.                                     |
| 3    | Τα εργοστάσια δεν βρίσκουν χρήμα ούτε αγοραστές· απολύουν εργάτες.                               |
| 4    | Οι αμερικανικές τράπεζες τραβούν τα δάνεια από την Ευρώπη, κυρίως από τη Γερμανία.               |
| 5    | Το εμπόριο συρρικνώνεται, γιατί κάθε χώρα βάζει δασμούς για να προστατέψει τα δικά της προϊόντα. |

Το 1932–1933 περίπου ένας στους τέσσερις εργαζόμενους στις ΗΠΑ ήταν άνεργος.
Στη Γερμανία οι άνεργοι έφτασαν τα 6 εκατομμύρια περίπου στις αρχές του 1932.
Οι ΗΠΑ απάντησαν με το **Νιου Ντιλ** του προέδρου **Ρούζβελτ** (από το 1933):
δημόσια έργα, έλεγχος των τραπεζών, πρώτες κοινωνικές ασφαλίσεις. Η δημοκρατία
εκεί άντεξε. Σε άλλες χώρες η φτώχεια και ο φόβος έστρεψαν πολλούς προς όσους
υπόσχονταν «τάξη» και έναν ισχυρό αρχηγό.

*Πλήθος στη Γουόλ Στριτ της Νέας Υόρκης, στις 24 Οκτωβρίου 1929, τη μέρα που άρχισε η κατάρρευση των μετοχών. Οι άνθρωποι μαζεύτηκαν στον δρόμο του χρηματιστηρίου για να μάθουν τι γίνεται με τα χρήματά τους.*

## Τι είναι ο ολοκληρωτισμός

**Ολοκληρωτικό** ονομάζουμε ένα καθεστώς που δεν αρκείται να κυβερνά, αλλά
θέλει να ελέγχει ολόκληρη τη ζωή των ανθρώπων: τη δουλειά, το σχολείο, τον
ελεύθερο χρόνο, ακόμα και τις σκέψεις τους. Ο Μουσολίνι το είπε το 1925 με μια
φράση που έμεινε: «Όλα μέσα στο κράτος, τίποτα έξω από το κράτος, τίποτα
εναντίον του κράτους».

|                   | Φασιστική Ιταλία                               | Ναζιστική Γερμανία                                   | ΕΣΣΔ του Στάλιν                                                             |
| ----------------- | ---------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| Ηγέτης            | **Μπενίτο Μουσολίνι**                          | **Αδόλφος Χίτλερ**                                   | **Ιωσήφ Στάλιν**                                                            |
| Στην εξουσία      | 1922, μετά την «Πορεία προς τη Ρώμη»           | 1933, διορισμένος καγκελάριος                        | μετά τον θάνατο του Λένιν (1924) και ως το 1953                             |
| Ιδεολογία         | ακραίος εθνικισμός, λατρεία του κράτους        | ακραίος εθνικισμός και **ρατσισμός**, αντισημιτισμός | κομμουνισμός, κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας                           |
| Ποιοι διώκονται   | αντίπαλοι πολιτικοί, σοσιαλιστές, κομμουνιστές | Εβραίοι, Ρομά, αντίπαλοι, άτομα με αναπηρία          | «εχθροί του λαού»: κουλάκοι, αντιφρονούντες, ακόμα και στελέχη του κόμματος |
| Μηχανισμός τρόμου | μελανοχίτωνες, πολιτική αστυνομία              | SA, SS, Γκεστάπο, στρατόπεδα συγκέντρωσης            | μυστική αστυνομία, στρατόπεδα εργασίας (γκουλάγκ)                           |

Και τα τρία είχαν **ένα μόνο κόμμα**, **λατρεία του αρχηγού**, **προπαγάνδα**
και **λογοκρισία**, οργανώσεις που έπαιρναν τη νεολαία από μικρή ηλικία, και
τρόμο για όσους διαφωνούσαν. Διέφεραν όμως σε κάτι βασικό: ο φασισμός και ο
ναζισμός ήταν **εθνικιστικά** κινήματα που κράτησαν την ιδιωτική ιδιοκτησία
και πολεμούσαν τον κομμουνισμό· ο σταλινισμός μιλούσε στο όνομα της **ισότητας
των τάξεων** και κρατικοποίησε σχεδόν τα πάντα. Γι' αυτό μερικοί ιστορικοί
προτιμούν να μην τα βάζουν στο ίδιο κουτί.

### Τρεις δρόμοι προς τον τρόμο

**Ιταλία.** Τον Οκτώβριο του 1922 οι φασίστες του Μουσολίνι, με τα μαύρα
πουκάμισα, οργάνωσαν την «Πορεία προς τη Ρώμη». Ο βασιλιάς, αντί να τους
σταματήσει, διόρισε τον Μουσολίνι πρωθυπουργό. Ως το 1926 είχαν καταργηθεί τα
άλλα κόμματα και η ελευθερία του Τύπου.

**Γερμανία.** Το κόμμα του Χίτλερ, το Εθνικοσοσιαλιστικό (NSDAP), μεγάλωσε
μέσα στην κρίση. Στις **30 Ιανουαρίου 1933** ο πρόεδρος Χίντενμπουργκ τον
διόρισε καγκελάριο. Μέσα σε λίγους μήνες ο **νόμος εξουσιοδότησης** (Μάρτιος
1933\) του έδωσε το δικαίωμα να νομοθετεί χωρίς Βουλή. Οι **νόμοι της
Νυρεμβέργης** (1935) αφαίρεσαν από τους Εβραίους την ιθαγένεια, και τη **Νύχτα
των Κρυστάλλων** (Νοέμβριος 1938) καταστράφηκαν συναγωγές και καταστήματα σε
όλη τη χώρα.

**ΕΣΣΔ.** Από το 1928 ο Στάλιν επέβαλε τα **πεντάχρονα πλάνα** για γρήγορη
εκβιομηχάνιση και, από το 1929, την **κολεκτιβοποίηση**: οι αγρότες αναγκάστηκαν να δώσουν
τη γη τους σε συλλογικά αγροκτήματα. Ακολούθησε ο **λιμός του 1932–1933**,
με εκατομμύρια νεκρούς, κυρίως στην Ουκρανία και στο Καζακστάν. Στη **Μεγάλη
Τρομοκρατία** (1936–1938) εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι εκτελέστηκαν, και
πολλοί περισσότεροι στάλθηκαν στα γκουλάγκ.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τα στοιχεία: ανεργία και ψήφος στη Γερμανία

1. **Τα στοιχεία** (οι άνεργοι είναι όσοι είχαν δηλωθεί, στρογγυλεμένοι· για
   το 1928, ο μέσος όρος της χρονιάς):
   | Εκλογές          | Άνεργοι (περίπου) | Ψήφοι του NSDAP |
   | ---------------- | ----------------- | --------------- |
   | Μάιος 1928       | 1,4 εκατ.         | 2,6%            |
   | Σεπτέμβριος 1930 | 3 εκατ.           | 18,3%           |
   | Ιούλιος 1932     | 5,4 εκατ.         | 37,3%           |
   | Νοέμβριος 1932   | 5,4 εκατ.         | 33,1%           |
2. **Τι δείχνουν οι τρεις πρώτες γραμμές.** Όσο ανεβαίνει η ανεργία, ανεβαίνει και
   η ψήφος του Χίτλερ. Η κρίση βοήθησε φανερά το κόμμα του.
3. **Τι δείχνει η τελευταία.** Τον Νοέμβριο του 1932 η ανεργία είναι το ίδιο
   υψηλή, αλλά το NSDAP **χάνει** ψήφους. Άρα η ανεργία δεν εξηγεί μόνη της τα
   πάντα: μετρούσαν και η οργή για τις Βερσαλλίες, ο φόβος του κομμουνισμού, η
   προπαγάνδα, η βία στους δρόμους, η αδυναμία των κομμάτων να συνεργαστούν.
4. **Το συμπέρασμα.** Το NSDAP δεν πήρε ποτέ πλειοψηφία σε ελεύθερες εκλογές.
   Ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος τον Ιανουάριο του 1933, **όταν το κόμμα του είχε
   μόλις χάσει ψήφους**, επειδή συντηρητικοί πολιτικοί γύρω από τον Χίντενμπουργκ
   πίστεψαν ότι θα μπορούσαν να τον ελέγχουν.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο Χίτλερ εκλέχθηκε από την πλειοψηφία των Γερμανών» είναι μισή αλήθεια που
> παραπλανά. Το κόμμα του έγινε το **μεγαλύτερο** το 1932, με 37,3%, αλλά
> **ποτέ** δεν πήρε την πλειοψηφία σε ελεύθερες εκλογές. Τον **διόρισε** ο
> πρόεδρος της Δημοκρατίας, και την απόλυτη εξουσία την πήρε με νόμους και με
> τρομοκρατία, όχι με την κάλπη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιο καθεστώς ανήκει;*

## Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου

Η Ελλάδα μπήκε στον Μεσοπόλεμο πληγωμένη από τη **Μικρασιατική Καταστροφή** και
με περισσότερους από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες να χρειάζονται σπίτι και
δουλειά. Ο **Διχασμός** ανάμεσα σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς συνέχισε
να χωρίζει τη χώρα.

- **1924:** με δημοψήφισμα καταργείται η βασιλεία· αρχίζει η **Β΄ Ελληνική
  Δημοκρατία** (η «αβασίλευτη»).
- **1925–1926:** δικτατορία του στρατηγού **Θεόδωρου Πάγκαλου**, που
  ανατρέπεται ύστερα από λίγους μήνες.
- **1928–1932:** κυβέρνηση **Βενιζέλου**. Έργα για τους πρόσφυγες, σχολεία,
  αποξηράνσεις, και το **Σύμφωνο φιλίας με την Τουρκία** (1930). Ο νόμος
  γνωστός ως **ιδιώνυμο** (1929) διώκει όσους θεωρούνται ότι απειλούν το
  κοινωνικό καθεστώς, κυρίως κομμουνιστές.
- **1932:** η κρίση φτάνει στην Ελλάδα· οι εξαγωγές καπνού και σταφίδας
  καταρρέουν και το κράτος σταματά να πληρώνει τα εξωτερικά δάνεια.
- **1935:** αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα τον Μάρτιο· τον Νοέμβριο η βασιλεία
  επιστρέφει με δημοψήφισμα που, με 98% περίπου υπέρ, θεωρείται ευρέως
  νοθευμένο. Επιστρέφει ο βασιλιάς **Γεώργιος Β΄**.
- **1936:** οι εκλογές του Ιανουαρίου βγάζουν δύο σχεδόν ίσα στρατόπεδα, και
  το Κομμουνιστικό Κόμμα, με 15 έδρες, κρατά τη ζυγαριά. Μέσα στον ίδιο χρόνο
  πεθαίνουν αρκετοί πολιτικοί αρχηγοί, ανάμεσά τους ο Βενιζέλος. Ο βασιλιάς
  διορίζει πρωθυπουργό τον **Ιωάννη Μεταξά**, αρχηγό ενός μικρού κόμματος με
  4% περίπου. Τον Μάιο, σε απεργία καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη, η αστυνομία
  πυροβολεί και σκοτώνει διαδηλωτές.

### Η 4η Αυγούστου

Με αφορμή μια γενική απεργία που είχε προκηρυχθεί για τις 5 Αυγούστου, ο
Μεταξάς, με την υπογραφή του βασιλιά, ανέστειλε στις **4 Αυγούστου 1936**
βασικά άρθρα του Συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή. Το καθεστώς:

- κατάργησε τα κόμματα και επέβαλε **λογοκρισία** στον Τύπο και στα βιβλία·
- με τον υπουργό Ασφαλείας **Κωνσταντίνο Μανιαδάκη** κυνήγησε κομμουνιστές
  και άλλους αντιπάλους, με φυλακίσεις, εξορίες σε νησιά και **δηλώσεις
  μετανοίας**·
- ίδρυσε την **ΕΟΝ** (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας) και μιλούσε για έναν «Τρίτο
  Ελληνικό Πολιτισμό»·
- θέσπισε και κοινωνικά μέτρα, όπως το οκτάωρο και τη λειτουργία του ΙΚΑ.

Ήταν φασιστικό καθεστώς; Οι ιστορικοί διαφωνούν. Είχε πολλά στοιχεία των
φασισμών (αρχηγό, νεολαία, χαιρετισμό, προπαγάνδα, αντικομμουνισμό), αλλά δεν
είχε μαζικό κόμμα ούτε λαϊκό κίνημα από κάτω· στηριζόταν στον βασιλιά και στον
στρατό. Και στην εξωτερική πολιτική έμεινε κοντά στη **Βρετανία**, όχι στον
Χίτλερ ή τον Μουσολίνι. Γι' αυτό συχνά περιγράφεται ως **αυταρχική δικτατορία
με φασιστικά γνωρίσματα**.

> **Κλειδί**
>
> Οι δικτατορίες του Μεσοπολέμου δεν ήρθαν από το πουθενά. Μια **οικονομική
> κρίση**, ένας **φόβος** (της επανάστασης, της ταπείνωσης, της αταξίας) και
> **θεσμοί που δεν άντεξαν** — βασιλιάδες και πρόεδροι που διόρισαν αντί να
> αντισταθούν — έκαναν μαζί αυτό που καθένα μόνο του δεν θα έκανε. Σχεδόν
> κανένας δικτάτορας της εποχής δεν πήρε την εξουσία με ελεύθερη πλειοψηφία.

## Ο δρόμος προς τον πόλεμο

Από το 1935 ο Μουσολίνι κατέκτησε την Αιθιοπία. Το 1936 ξέσπασε ο **Ισπανικός
Εμφύλιος**, όπου η Γερμανία και η Ιταλία βοήθησαν τον στρατηγό Φράνκο και η
ΕΣΣΔ τους δημοκρατικούς. Το 1938 ο Χίτλερ προσάρτησε την Αυστρία, και στη
**Διάσκεψη του Μονάχου** η Βρετανία και η Γαλλία του παραχώρησαν περιοχές της
Τσεχοσλοβακίας, ελπίζοντας ότι θα σταματούσε εκεί. Τον Αύγουστο του 1939 η
Γερμανία και η ΕΣΣΔ, οι δύο εχθροί, υπέγραψαν **σύμφωνο μη επίθεσης**. Την
**1η Σεπτεμβρίου 1939** η Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία, και ο Β΄ Παγκόσμιος
πόλεμος άρχισε.

*Ο Βρετανός πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεν επιστρέφει από το Μόναχο, στις 30 Σεπτεμβρίου 1938, και δείχνει στο πλήθος ένα χαρτί με την υπογραφή του Χίτλερ: την υπόσχεση ότι Βρετανία και Γερμανία θα λύνουν τις διαφορές τους ειρηνικά. Έναν χρόνο αργότερα, ο πόλεμος είχε αρχίσει.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη Ρώμη στην Πολωνία*

> **Θυμήσου**
>
> - **1929:** το κραχ της Γουόλ Στριτ γίνεται παγκόσμια κρίση: ανεργία, φτώχεια,
>   φόβος.
> - **Ολοκληρωτισμός:** ένα κόμμα, ένας αρχηγός, προπαγάνδα, τρόμος, έλεγχος
>   όλης της ζωής — Μουσολίνι (1922), Χίτλερ (1933), Στάλιν.
> - Φασισμός και ναζισμός: **εθνικισμός** (και στον ναζισμό **ρατσισμός**)·
>   σταλινισμός: κομμουνισμός και κρατικοποίηση.
> - Ελλάδα: αβασίλευτη δημοκρατία (**1924**), Βενιζέλος (1928–1932), επιστροφή
>   της βασιλείας (**1935**), δικτατορία Μεταξά (**4 Αυγούστου 1936**).
> - Κανένα από αυτά δεν έχει μία μόνο αιτία: κρίση, φόβος και θεσμοί που
>   υποχώρησαν δούλεψαν μαζί.

## Ερωτήσεις

1. Πού και πότε ξεκίνησε η μεγάλη οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου;
   - Στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τον Οκτώβριο του 1929
   - Στο Βερολίνο, μετά τη Συνθήκη των Βερσαλλιών του 1919
   - Στη Μόσχα, με την Επανάσταση του 1917
   - Στην Αθήνα, με την πτώχευση του 1932
2. «Όλα μέσα στο κράτος, τίποτα έξω από το κράτος, τίποτα εναντίον του κράτους» (Μουσολίνι, 1925). Ποια ιδέα περιγράφει καλύτερα αυτή η φράση;
   - Τον ολοκληρωτισμό: το κράτος θέλει να ελέγχει ολόκληρη τη ζωή
   - Τη διάκριση των εξουσιών
   - Την ελεύθερη αγορά, όπου το κράτος δεν παρεμβαίνει στην οικονομία
   - Τη λαϊκή κυριαρχία, όπου η εξουσία πηγάζει από τους πολίτες
3. Με ποιον τρόπο έγινε ο Χίτλερ καγκελάριος της Γερμανίας τον Ιανουάριο του 1933;
   - Τον διόρισε ο πρόεδρος Χίντενμπουργκ
   - Το κόμμα του πήρε πάνω από το 50% σε ελεύθερες εκλογές
   - Κατέλαβε την εξουσία με ένοπλη πορεία στο Βερολίνο
   - Τον επέβαλε η Κοινωνία των Εθνών
4. Τον Ιούλιο και τον Νοέμβριο του 1932 οι άνεργοι στη Γερμανία ήταν περίπου 5,4 εκατομμύρια και τις δύο φορές, αλλά η ψήφος του NSDAP έπεσε από 37,3% σε 33,1%. Τι μας λέει αυτό;
   - Η ανεργία δεν αρκεί μόνη της για να εξηγήσει την ψήφο του Χίτλερ
   - Η ανεργία δεν είχε καμία σχέση με την άνοδο του Χίτλερ
   - Ο Χίτλερ πήρε πλειοψηφία τον Νοέμβριο και έγινε έτσι καγκελάριος
   - Η ανεργία μειώθηκε πολύ μέσα σε τέσσερις μήνες
5. Τρεις από αυτές τις προτάσεις ισχύουν και για τη φασιστική Ιταλία και για την ΕΣΣΔ του Στάλιν. Ποια λέει κάτι διαφορετικό;
   - Το καθεστώς κράτησε την ιδιωτική ιδιοκτησία των εργοστασίων
   - Επιτρεπόταν ένα μόνο κόμμα
   - Υπήρχε λατρεία του αρχηγού και προπαγάνδα σε σχολεία και εφημερίδες
   - Όσοι διαφωνούσαν διώκονταν
6. Ποια από αυτές τις προτάσεις είναι αναχρονισμός;
   - Το 1925 τα μέλη της ΕΟΝ παρελαύνουν μπροστά στον Μεταξά
   - Το 1930 ο Βενιζέλος υπογράφει σύμφωνο φιλίας με την Τουρκία
   - Το 1924 δημοψήφισμα καταργεί τη βασιλεία στην Ελλάδα
   - Το 1935 ο Γεώργιος Β΄ επιστρέφει στον θρόνο
7. Στην ΕΣΣΔ του Στάλιν οι αγρότες υποχρεώθηκαν να παραδώσουν τη γη και τα ζώα τους σε συλλογικά αγροκτήματα. Ποια ήταν μια άμεση συνέπεια;
   - Ο λιμός του 1932–1933, με εκατομμύρια νεκρούς
   - Η Ρωσική Επανάσταση
   - Η επιστροφή της γης στους μεγάλους γαιοκτήμονες
   - Η γρήγορη αύξηση της σοδειάς και η αφθονία ψωμιού
8. Πώς επιβλήθηκε η δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936;
   - Ο πρωθυπουργός Μεταξάς, με την υπογραφή του βασιλιά, ανέστειλε άρθρα του Συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή
   - Ο Μεταξάς κέρδισε με μεγάλη πλειοψηφία τις εκλογές του Ιανουαρίου 1936 και σχημάτισε μόνος του κυβέρνηση
   - Ιταλικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στον Πειραιά και έφεραν τον Μεταξά στην εξουσία ως σύμμαχο του Μουσολίνι
   - Ηγήθηκε ενός ένοπλου κινήματος βενιζελικών αξιωματικών, που κατέλαβαν την Αθήνα και ανέτρεψαν την κυβέρνηση
9. Γιατί πολλοί ιστορικοί διστάζουν να ονομάσουν το καθεστώς Μεταξά «φασιστικό» με την ίδια έννοια όπως της Ιταλίας;
   - Δεν είχε μαζικό κόμμα ή λαϊκό κίνημα· στηριζόταν στον βασιλιά και στον στρατό
   - Δεν είχε λογοκρισία ούτε πολιτικούς κρατουμένους, και άφηνε ελεύθερο τον Τύπο
   - Ήταν δημοκρατικά εκλεγμένο, με πλειοψηφία στη Βουλή που βγήκε το 1936
   - Ήταν σύμμαχος του Χίτλερ και ακολουθούσε στην εξωτερική πολιτική τη Γερμανία
10. Πώς φάνηκε η παγκόσμια κρίση στην ελληνική οικονομία το 1932;
   - Κατέρρευσαν οι εξαγωγές καπνού και σταφίδας και το κράτος σταμάτησε να πληρώνει τα εξωτερικά δάνεια
   - Η Ελλάδα έγινε η πιο πλούσια χώρα των Βαλκανίων, γιατί οι τιμές του καπνού και της σταφίδας ανέβηκαν
   - Έφυγαν από τη χώρα όλοι οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, για να βρουν δουλειά στις ΗΠΑ και στη Γαλλία
   - Καταργήθηκε η βασιλεία, επειδή οι πολίτες κατηγόρησαν τον βασιλιά για τη φτώχεια

## Ασκήσεις

1. Ποιος ηγέτης πήρε την εξουσία στην Ιταλία με την «Πορεία προς τη Ρώμη» και ποια χρονιά;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε στη Γερμανία στις 30 Ιανουαρίου 1933. Τι ήταν;
   *Γραμμή χρόνου του Μεσοπολέμου από το 1924 ως το 1939· το όνομα του γεγονότος του 1933 λείπει.*
3. Εξήγησε πώς η πτώση των μετοχών στη Γουόλ Στριτ τον Οκτώβριο του 1929 έφτασε να αφήσει εκατομμύρια ανέργους στη Γερμανία.
4. «Νόμος για την άρση της δυστυχίας του λαού και του Ράιχ. Άρθρο 1: Οι νόμοι του Ράιχ μπορούν να θεσπίζονται, πέρα από τη διαδικασία που προβλέπει το Σύνταγμα, και από την κυβέρνηση του Ράιχ. […] Άρθρο 2: Οι νόμοι που θεσπίζει η κυβέρνηση του Ράιχ μπορούν να αποκλίνουν από το Σύνταγμα, εφόσον δεν αφορούν τον θεσμό της Βουλής (Ράιχσταγκ) […]. Τα δικαιώματα του Προέδρου μένουν ανέγγιχτα.» — Νόμος εξουσιοδότησης, Γερμανία, Μάρτιος 1933. Τι αλλάζει αυτός ο νόμος, και τι μας δείχνει για το πώς πήρε ο Χίτλερ την απόλυτη εξουσία;
5. «Τις δικτατορίες του Μεσοπολέμου τις έφερε η κρίση του 1929.» Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/interwar-totalitarianism
