# Η Βιομηχανική Επανάσταση

> Ατμός, εργοστάσια, πόλεις — και οι εργάτες που τα κίνησαν.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/industrial-revolution

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βρετανία, με περισσότερες από μία αιτίες.
- Να συνδέεις τις βασικές εφευρέσεις (κλωστικές μηχανές, ατμομηχανή, κοκ, σιδηρόδρομος) με το πρόβλημα που έλυσε η καθεμιά.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες για τις πόλεις και για τους εργάτες, και τις απαντήσεις τους: λουδίτες, συνδικάτα, χαρτισμός, εργατική νομοθεσία.
- Να διαβάζεις κριτικά μια μαρτυρία εργάτριας του 1832 και στοιχεία απογραφής.

## Μια επανάσταση χωρίς οδοφράγματα

Την ίδια εποχή που η Γαλλία άλλαζε πολίτευμα, στη **Βρετανία** άλλαζε κάτι
πιο αθόρυβο: ο **τρόπος που παράγονταν τα πράγματα**. Για χιλιάδες χρόνια η
ενέργεια για τη δουλειά ερχόταν από τους μυς ανθρώπων και ζώων, από τον αέρα
και από το νερό. Από τα μέσα περίπου του **18ου αιώνα**, μηχανές που κινούνταν
με **κάρβουνο** άρχισαν να κάνουν δουλειά που πριν χρειαζόταν δεκάδες χέρια.

Οι ιστορικοί δεν συμφωνούν σε μια ακριβή ημερομηνία αρχής· οι περισσότεροι
μιλούν για τις δεκαετίες ανάμεσα στο **1760** και στο **1830** ως την πρώτη
φάση. Σε αυτό το διάστημα η Βρετανία έγινε το «**εργαστήριο του κόσμου**».

## Γιατί στη Βρετανία;

Καμία αιτία μόνη της δεν αρκεί. Η Βρετανία συγκέντρωνε πολλές μαζί:

| Παράγοντας                | Τι σήμαινε                                                                                                                                                                  |
| ------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κάρβουνο και σίδηρος**  | πλούσια κοιτάσματα, συχνά κοντά το ένα στο άλλο και κοντά σε ποτάμια ή στη θάλασσα                                                                                          |
| **Αγροτικές αλλαγές**     | οι **περιφράξεις** ένωσαν τα κοινόχρηστα χωράφια σε μεγάλα κτήματα και νέες μέθοδοι αύξησαν την παραγωγή· περισσότερη τροφή, αλλά και χωρικοί χωρίς γη, που έψαχναν δουλειά |
| **Πληθυσμός**             | αυξανόταν γρήγορα: περισσότεροι εργάτες, αλλά και περισσότεροι αγοραστές                                                                                                    |
| **Κεφάλαια και αγορές**   | το εμπόριο και οι αποικίες είχαν συγκεντρώσει χρήματα για επενδύσεις· οι αποικίες έδιναν πρώτες ύλες και αγοραστές                                                          |
| **Σταθερότητα και νόμοι** | κοινοβούλιο που προστάτευε την ιδιοκτησία, διπλώματα ευρεσιτεχνίας για τους εφευρέτες, χωρίς εσωτερικούς δασμούς                                                            |

Ένα μέρος του πλούτου αυτού είχε σκοτεινή πηγή. Το **βαμβάκι** που έγνεθαν τα
εργοστάσια του Μάντσεστερ ερχόταν σε μεγάλο βαθμό από φυτείες όπου δούλευαν
**σκλάβοι**, στην Καραϊβική και αργότερα στον αμερικανικό Νότο, και τα
βρετανικά λιμάνια είχαν πλουτίσει και από το δουλεμπόριο.

## Μηχανές, ατμός, σιδηρόδρομοι

Οι εφευρέσεις έρχονταν σαν αλυσίδα: η μία έλυνε ένα πρόβλημα και δημιουργούσε
το επόμενο.

**Υφάσματα.** Η **ιπτάμενη σαΐτα** (1733) έκανε τους υφαντές πιο γρήγορους,
και τότε έλειψε νήμα. Η **«Τζένη»** του Χάργκριβς (περίπου 1764) και η
υδροκίνητη κλωστική μηχανή του **Άρκραϊτ** (1769) έδωσαν νήμα σε ποσότητες,
και τότε χρειάστηκαν μηχανικοί αργαλειοί. Ο Άρκραϊτ έστησε και ένα από τα
πρώτα **εργοστάσια**: ένα κτίριο με μηχανές, εργάτες σε βάρδιες και ωράριο.

*Το κλωστήριο του Άρκραϊτ στο Κρόμφορντ της Αγγλίας, από τα πρώτα εργοστάσια. Πρόσεξε τα παράθυρα, όλα ίδια και σε σειρές: κάθε όροφος ήταν μια μεγάλη αίθουσα γεμάτη μηχανές. Το κανάλι μπροστά θυμίζει από πού ερχόταν η κίνηση: οι πρώτες κλωστικές μηχανές του Άρκραϊτ γύριζαν με νερό, όχι με ατμό.*

**Ενέργεια.** Η ατμομηχανή του **Νιούκομεν** (1712) αντλούσε νερό από τα
ορυχεία, αλλά έκαιγε πολύ κάρβουνο. Ο **Τζέιμς Βατ** τη βελτίωσε (δίπλωμα το
1769\) και στη δεκαετία του 1780 την έκανε να γυρίζει τροχούς. Από τότε ένα
εργοστάσιο δεν χρειαζόταν να είναι δίπλα σε ποτάμι.

*Ατμομηχανή των Μπούλτον και Βατ του 1785, που δούλευε σε ζυθοποιείο του Λονδίνου και φυλάγεται σήμερα σε μουσείο του Σίδνεϊ. Βρες τα δύο γρανάζια στη μέση του μεγάλου τροχού: με αυτά η κίνηση του εμβόλου, πάνω-κάτω, γινόταν περιστροφή. Ένας τροχός που γυρίζει μπορεί να κινήσει οποιαδήποτε μηχανή του εργοστασίου.*

**Σίδηρος.** Ο **Άμπραχαμ Ντάρμπι** έλιωσε σίδηρο με **κοκ**, καύσιμο από
κάρβουνο, αντί για ξυλοκάρβουνο (1709). Τα δάση της Βρετανίας δεν έφταναν
πια για τις ανάγκες.

**Μεταφορές.** Κανάλια, και ύστερα ο **σιδηρόδρομος**: η γραμμή
**Λίβερπουλ–Μάντσεστερ** (1830), με ατμομηχανές του **Τζορτζ Στίβενσον**,
ήταν η πρώτη που συνέδεσε δύο μεγάλες πόλεις με τακτικά δρομολόγια
ατμοκίνητων τρένων για επιβάτες και εμπορεύματα.

*Η «Rocket» του Στίβενσον, στο Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου. Το 1829 κέρδισε τον διαγωνισμό που διάλεξε ατμομηχανές για τη γραμμή Λίβερπουλ–Μάντσεστερ. Δες πόσο μικρή είναι μπροστά στον επισκέπτη δεξιά. Σήμερα δεν έχει ακριβώς την αρχική της μορφή: άλλαξε όσο δούλευε.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια εφεύρεση έλυσε ποιο πρόβλημα;*

## Η ζωή στο εργοστάσιο και στην πόλη

Το εργοστάσιο άλλαξε τον χρόνο της δουλειάς. Ο τεχνίτης στο σπίτι του
δούλευε με τον ρυθμό της οικογένειας και των εποχών· ο εργάτης δούλευε με τον
ρυθμό της μηχανής και του ρολογιού, **12 έως 14 ώρες** τη μέρα, έξι μέρες τη
βδομάδα, με πρόστιμα για κάθε καθυστέρηση. Στα κλωστοϋφαντουργεία δούλευαν
πολλές **γυναίκες** και **παιδιά**, γιατί πληρώνονταν λιγότερο και τα μικρά
χέρια χωρούσαν ανάμεσα στις μηχανές.

Οι πόλεις μεγάλωσαν πιο γρήγορα από όσο μπορούσαν να χτιστούν σπίτια,
αποχετεύσεις και νερό. Στις εργατικές συνοικίες οικογένειες ζούσαν σε ένα
δωμάτιο ή σε υπόγεια, και η **χολέρα** ξέσπασε ξανά και ξανά, με μεγάλες
επιδημίες το 1832 και το 1849. Ο καπνός από τα κάρβουνα σκέπαζε τις πόλεις.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια μαρτυρία του 1832: η Ελίζαμπεθ Μπέντλεϊ

1. **Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση.** Το 1832 μια επιτροπή του βρετανικού
   κοινοβουλίου άκουσε εργάτες των κλωστοϋφαντουργείων. Η **Ελίζαμπεθ Μπέντλεϊ**,
   τότε 23 χρονών, κατέθεσε ότι άρχισε να δουλεύει σε εργοστάσιο λιναριού στο
   Λιντς στα **έξι της χρόνια**· ότι, όταν η δουλειά πίεζε, το ωράριο ήταν από
   τις **5 το πρωί ως τις 9 το βράδυ**, με ένα μόνο διάλειμμα το μεσημέρι· και
   ότι τα παιδιά που καθυστερούσαν τα χτυπούσαν με λουρί.
2. **Ποιος ρωτάει και γιατί.** Πρόεδρος της επιτροπής ήταν ο βουλευτής **Μάικλ
   Σάντλερ**, που αγωνιζόταν για νόμο που θα περιόριζε τη δουλειά στις δέκα ώρες
   τη μέρα. Τους μάρτυρες τους είχαν βρει κυρίως υποστηρικτές αυτού του νόμου.
   Οι εργοστασιάρχες κατηγόρησαν την επιτροπή ότι άκουσε μόνο τη μία πλευρά.
3. **Τι κάνει ο ιστορικός.** Δεν πετάει τη μαρτυρία, ούτε τη δέχεται χωρίς
   έλεγχο. Τη **διασταυρώνει**: μια επίσημη επιτροπή του 1833, με επιθεωρητές
   που επισκέφθηκαν τα ίδια τα εργοστάσια, βρήκε επίσης μεγάλα ωράρια και πολλά
   μικρά παιδιά, αν και όχι παντού τόσο σκληρές συνθήκες.
4. **Το συμπέρασμα.** Η μαρτυρία είναι επιλεγμένη για να πείσει, αλλά τα βασικά
   της στοιχεία επιβεβαιώνονται από άλλες πηγές. Το 1833 ψηφίστηκε ο πρώτος
   αποτελεσματικός **νόμος για τα εργοστάσια**: απαγόρευσε τη δουλειά παιδιών
   κάτω των 9 ετών στα κλωστοϋφαντουργεία, περιόρισε τις ώρες των μεγαλύτερων
   και όρισε **επιθεωρητές** για να τον εφαρμόζουν.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε αριθμούς: τι λέει η απογραφή, και τι δεν λέει

1. **Τα στοιχεία.** Οι επίσημες απογραφές της Αγγλίας και της Ουαλίας μέτρησαν
   περίπου **8,9 εκατομμύρια** κατοίκους το 1801 και περίπου **17,9 εκατομμύρια**
   το 1851. Η απογραφή του 1851 έδειξε επίσης ότι **πάνω από τους μισούς**
   κατοίκους ζούσαν πια σε πόλεις.
2. **Τι μας λένε.** Ο πληθυσμός **διπλασιάστηκε σε πενήντα χρόνια**, κάτι που δεν
   είχε συμβεί ποτέ πριν σε τόσο μεγάλη χώρα. Η Βρετανία έγινε η πρώτη μεγάλη
   κοινωνία όπου οι κάτοικοι των πόλεων ξεπέρασαν τους κατοίκους της υπαίθρου.
3. **Τι δεν μας λένε.** Οι αριθμοί δεν λένε **πώς ζούσαν** αυτοί οι άνθρωποι, αν
   τα μεροκάματα έφταναν, πόσα παιδιά πέθαιναν. Για αυτά χρειάζονται άλλες πηγές,
   όπως μαρτυρίες, ιατρικές εκθέσεις και τιμές τροφίμων.
4. **Το συμπέρασμα.** Τα στατιστικά δείχνουν το **μέγεθος** μιας αλλαγής· οι
   μαρτυρίες δείχνουν την **εμπειρία** της. Ο ιστορικός χρειάζεται και τα δύο.

## Οι εργάτες απαντούν

Οι εργάτες δεν δέχτηκαν τις νέες συνθήκες παθητικά. Οι απαντήσεις τους άλλαξαν
με τον καιρό:

- **Οι λουδίτες** (1811–1816) έσπαζαν μηχανές σε περιοχές της κεντρικής και
  βόρειας Αγγλίας. Δεν μισούσαν κάθε τεχνολογία· διαμαρτύρονταν για
  μηχανές που τους άφηναν χωρίς δουλειά ή κατέβαζαν τα μεροκάματα. Το
  κράτος απάντησε με στρατό, και το σπάσιμο μηχανών έγινε έγκλημα που
  τιμωρούνταν με θάνατο.
- **Τα συνδικάτα** έγιναν νόμιμα στη Βρετανία το 1824, αν και για πολλά
  χρόνια ακόμα οι απεργοί διώκονταν συχνά.
- **Ο χαρτισμός** (περίπου 1838–1848) μάζεψε εκατομμύρια υπογραφές για τη
  «Χάρτα του Λαού»: ψήφο για όλους τους άνδρες, μυστική ψηφοφορία, βουλευτές
  χωρίς περιουσιακά κριτήρια. Τότε απορρίφθηκε· τα περισσότερα αιτήματά του
  έγιναν νόμος τις επόμενες δεκαετίες.
- **Νέες ιδέες**: ο **σοσιαλισμός** υποστήριξε ότι ο πλούτος που παρήγαγαν οι
  εργάτες έπρεπε να μοιράζεται πιο δίκαια. Το 1848 ο **Καρλ Μαρξ** και ο
  **Φρίντριχ Ένγκελς** δημοσίευσαν το **Κομμουνιστικό Μανιφέστο**.

> **Κλειδί**
>
> Η Βιομηχανική Επανάσταση έκανε δυνατό κάτι που δεν είχε γίνει ποτέ: μια
> οικονομία που **μεγαλώνει συνεχώς**, γενιά με γενιά, επειδή αντλεί ενέργεια
> από τα ορυκτά καύσιμα. Το κόστος όμως το πλήρωσαν **πρώτοι** οι εργάτες,
> και τα οφέλη έφτασαν σε αυτούς **αργότερα** και άνισα. Οι ιστορικοί
> διαφωνούν ακόμα για το πότε ακριβώς τα μεροκάματα άρχισαν να βελτιώνουν
> πραγματικά τη ζωή τους· οι περισσότεροι τοποθετούν τη σαφή βελτίωση μετά
> τα μέσα του 19ου αιώνα.

## Η εξάπλωση

Από τη Βρετανία η εκβιομηχάνιση πέρασε στο **Βέλγιο**, στη βόρεια **Γαλλία**,
στη **Γερμανία** και στις **ΗΠΑ**. Γύρω στο **1870** ξεκίνησε μια δεύτερη φάση,
που οι ιστορικοί λένε **Δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση**: ηλεκτρισμός, φθηνό
ατσάλι, χημικά, πετρέλαιο και μηχανές εσωτερικής καύσης. Στην Ελλάδα η
εκβιομηχάνιση ήρθε αργά και σε μικρή κλίμακα· ο πρώτος σιδηρόδρομος, Αθήνα–
Πειραιάς, λειτούργησε το 1869.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το κοκ στον σιδηρόδρομο*

> **Πρόσεχε**
>
> Η λέξη «**επανάσταση**» εδώ δεν σημαίνει κάτι απότομο. Η αλλαγή κράτησε
> **δεκαετίες**, και τα εργοστάσια συνυπήρξαν για πολύ καιρό με τη δουλειά στο
> σπίτι και στο χωράφι. Ακόμα και το 1851, στη Βρετανία περισσότεροι άνθρωποι
> δούλευαν στη **γεωργία** παρά σε οποιονδήποτε κλάδο της βιομηχανίας. Η λέξη
> ταιριάζει για το **αποτέλεσμα**, όχι για την ταχύτητα.

> **Θυμήσου**
>
> - Ξεκίνησε στη **Βρετανία**, περίπου από το **1760**, για πολλούς λόγους μαζί:
>   κάρβουνο και σίδηρος, αγροτικές αλλαγές, πληθυσμός, κεφάλαια και αποικίες,
>   σταθερό κράτος.
> - Εφευρέσεις με τη σειρά τους: **σίδηρος με κοκ (1709)** → **κλωστικές
>   μηχανές** → **ατμομηχανή του Βατ** → **σιδηρόδρομος (1830)**.
> - Συνέπειες: **εργοστάσιο** και ωράριο, παιδική εργασία, πόλεις χωρίς
>   υποδομές, αλλά και συνεχής οικονομική ανάπτυξη.
> - Απαντήσεις: **λουδίτες**, **συνδικάτα**, **χαρτισμός**, **σοσιαλισμός**,
>   και οι πρώτοι **νόμοι για τα εργοστάσια** (1833).

## Ερωτήσεις

1. Ποια εξήγηση για το γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βρετανία είναι η πιο πλήρης;
   - Πολλοί παράγοντες μαζί: κάρβουνο και σίδηρος, αγροτικές αλλαγές, πληθυσμός, κεφάλαια, αγορές, σταθερό κράτος
   - Ένας άνθρωπος: η Βρετανία είχε τον Τζέιμς Βατ, και η ατμομηχανή του έφτανε για να αλλάξει όλη την οικονομία
   - Μία αιτία: οι αποικίες της, που έδιναν βαμβάκι, ζάχαρη και αγοραστές, και αρκούσαν μόνες τους για όλα τα άλλα
   - Ο χαρακτήρας: οι Βρετανοί ήταν από τη φύση τους πιο εφευρετικοί και πιο εργατικοί από όλους τους άλλους λαούς
2. Μετά την ιπτάμενη σαΐτα (1733) οι υφαντές δούλευαν πολύ πιο γρήγορα. Ποια ήταν η άμεση συνέπεια;
   - Έλειψε νήμα, και αυτό έσπρωξε στην εφεύρεση κλωστικών μηχανών
   - Περίσσεψε νήμα, και οι κλώστριες έμειναν χωρίς δουλειά
   - Χτίστηκαν αμέσως οι πρώτοι σιδηρόδρομοι για να μεταφέρουν το ύφασμα
   - Καταργήθηκε η δουλειά στο σπίτι, γιατί όλοι οι υφαντές πήγαν σε εργοστάσια
3. Ποια από τις παρακάτω σκηνές είναι αναχρονισμός;
   - Ένας έμπορος του 1790 ταξιδεύει με τρένο από το Λίβερπουλ στο Μάντσεστερ
   - Λουδίτες σπάνε μηχανές πλεξίματος στο Νότιγχαμσάιρ το 1812
   - Εργάτες υπογράφουν στο Μάντσεστερ μια αναφορά των χαρτιστών το 1842
   - Παιδιά δουλεύουν σε βάρδιες σε κλωστήριο του Άρκραϊτ στο Ντέρμπισαϊρ το 1780
4. Τι ήθελαν πραγματικά οι λουδίτες όταν έσπαζαν μηχανές;
   - Να προστατέψουν τη δουλειά και τα μεροκάματά τους
   - Να καταργηθεί κάθε τεχνολογία και να γυρίσουν όλοι στη δουλειά με το χέρι
   - Να ανατρέψουν τον βασιλιά και τη Βουλή, όπως οι Γάλλοι το 1792
   - Να ιδρύσουν το πρώτο κομμουνιστικό κόμμα
5. Ένας εργοστασιάρχης γράφει το 1833 ότι τα παιδιά στο εργοστάσιό του είναι υγιή και χαρούμενα. Ποια είναι η πρώτη ερώτηση που πρέπει να κάνει ο ιστορικός σε αυτή την πηγή;
   - Τι συμφέρον είχε ο συντάκτης, όταν συζητιόταν νόμος για την παιδική εργασία;
   - Καμία ερώτηση· ο εργοστασιάρχης ήξερε καλύτερα από όλους τι γινόταν στο εργοστάσιό του
   - Πρέπει να την πετάξει αμέσως, γιατί κάθε εργοστασιάρχης λέει ψέματα
   - Πόσα μηχανήματα και πόσους εργάτες είχε το εργοστάσιο εκείνη τη χρονιά;
6. Γιατί η ατμομηχανή του Βατ, που γύριζε τροχούς, άλλαξε το πού χτίζονταν τα εργοστάσια;
   - Τα εργοστάσια δεν χρειάζονταν πια να είναι δίπλα σε ποτάμι
   - Τα εργοστάσια έπρεπε πια να χτίζονται μέσα στα ορυχεία
   - Η μηχανή δούλευε με αέρα, άρα τα εργοστάσια πήγαν στους λόφους
   - Δεν άλλαξε τίποτα· τα εργοστάσια κινούνταν πάντα με ατμό
7. Τι όρισε ο νόμος για τα εργοστάσια του 1833 στη Βρετανία;
   - Όχι παιδιά κάτω των 9 στα κλωστοϋφαντουργεία, λιγότερες ώρες για τα μεγαλύτερα, και επιθεωρητές
   - Κατάργηση κάθε παιδικής εργασίας σε όλα τα εργοστάσια και τα ορυχεία της χώρας, με πρόστιμα για τους εργοδότες
   - Οκτάωρο για όλους τους εργάτες, ενήλικους και παιδιά, και ρεπό την Κυριακή
   - Ψήφο για τους εργάτες των εργοστασίων και μυστική ψηφοφορία στις εκλογές
8. Τρία από τα παρακάτω ήταν αιτήματα της «Χάρτας του Λαού» των χαρτιστών. Ποιο δεν ήταν;
   - Ψήφος για τις γυναίκες
   - Ψήφος για όλους τους άνδρες
   - Μυστική ψηφοφορία
   - Βουλευτές χωρίς όρο περιουσίας
9. Η Αγγλία και η Ουαλία είχαν περίπου 8,9 εκατομμύρια κατοίκους το 1801 και περίπου 17,9 εκατομμύρια το 1851. Τι έγινε με τον πληθυσμό;
   - Περίπου διπλασιάστηκε σε 50 χρόνια
   - Αυξήθηκε κατά περίπου 17,9 εκατομμύρια
   - Τριπλασιάστηκε σε 50 χρόνια
   - Διπλασιάστηκε σε 100 χρόνια
10. Ποιος συνδυασμός χαρακτηρίζει τη Δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση, από το 1870 περίπου;
   - Ηλεκτρισμός, ατσάλι, χημικά και πετρέλαιο
   - Ιπτάμενη σαΐτα, «Τζένη» και υδροκίνητη κλωστική μηχανή
   - Ατμομηχανή του Νιούκομεν και σίδηρος λιωμένος με κοκ
   - Νερόμυλοι και ανεμόμυλοι

## Ασκήσεις

1. Ποιες δύο πόλεις ένωσε το 1830 η πρώτη σιδηροδρομική γραμμή με τακτικά ατμοκίνητα τρένα, και ποιος έφτιαξε τις ατμομηχανές της;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η κλωστική μηχανή του Χάργκριβς, γύρω στο 1764, που έγνεθε πολλά νήματα μαζί. Πώς τη λέμε;
   *Γραμμή χρόνου της Βιομηχανικής Επανάστασης από το 1709 ως το 1848· το όνομα του γεγονότος γύρω στο 1764 λείπει.*
3. Ένας υφαντής που δούλευε στο σπίτι του πηγαίνει γύρω στο 1830 να δουλέψει σε εργοστάσιο του Μάντσεστερ. Τι αλλάζει στη ζωή του και στη ζωή της οικογένειάς του;
4. «Η αστική τάξη, στα λιγότερο από εκατό χρόνια της κυριαρχίας της, δημιούργησε παραγωγικές δυνάμεις πιο μαζικές και πιο κολοσσιαίες από όλες μαζί τις προηγούμενες γενιές. Υποταγή των δυνάμεων της φύσης, μηχανές, εφαρμογή της χημείας στη βιομηχανία και στη γεωργία, ατμοπλοΐα, σιδηρόδρομοι, ηλεκτρικοί τηλέγραφοι…» — Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, Κομμουνιστικό Μανιφέστο, 1848. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς ήταν αντίπαλοι της αστικής τάξης. Τι μας λέει η πηγή, και τι αξία έχει ότι το λένε αυτοί;
5. Έκανε η Βιομηχανική Επανάσταση τη ζωή των ανθρώπων καλύτερη ή χειρότερη; Σκέψου έναν εργάτη του 1830 και τα εγγόνια του γύρω στο 1900. Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/industrial-revolution
