# Η Ελλάδα στην Ευρώπη και στον σύγχρονο κόσμο

> Ένταξη στην ΕΟΚ, ευρώ, κρίσεις και προκλήσεις του 21ου αιώνα.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/europe-today

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα βήματα της ευρωπαϊκής πορείας της Ελλάδας: σύνδεση 1961, ένταξη στην ΕΟΚ 1981, ευρώ 2002.
- Να περιγράφεις την κρίση χρέους από το 2010 με τα βασικά της γεγονότα και να ξεχωρίζεις τα γεγονότα από τις ερμηνείες για τις αιτίες της.
- Να διαβάζεις απλά στατιστικά στοιχεία (ανεργία) και να βγάζεις συμπέρασμα που στηρίζεται σε αυτά.
- Να ξεχωρίζεις πρόσφυγα από μετανάστη και να αναγνωρίζεις την κλιματική αλλαγή ως κοινή πρόκληση του 21ου αιώνα.

## Ο δρόμος προς την ΕΟΚ

Το 1957 έξι χώρες της Δυτικής Ευρώπης (Γαλλία, Δυτική Γερμανία, Ιταλία,
Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο) ίδρυσαν την **Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα
(ΕΟΚ)**. Ήθελαν μια κοινή αγορά, και πίσω από αυτήν κάτι μεγαλύτερο: να μην
ξαναπολεμήσουν μεταξύ τους χώρες που είχαν συγκρουστεί σε δύο παγκόσμιους
πολέμους.

Η Ελλάδα ήταν η πρώτη χώρα που συνδέθηκε με την ΕΟΚ, με τη **Συμφωνία Σύνδεσης
του 1961**. Η συμφωνία «πάγωσε» στα χρόνια της δικτατορίας. Μετά το 1974 η χώρα
ζήτησε πλήρη ένταξη (1975). Η συνθήκη υπογράφηκε στο **Ζάππειο** στις 28 Μαΐου
1979, και από την **1η Ιανουαρίου 1981** η Ελλάδα έγινε το **δέκατο μέλος** της
Κοινότητας.

Τι άλλαξε:

- Οι αγρότες πήραν ενισχύσεις από την Κοινή Αγροτική Πολιτική.
- Τα ευρωπαϊκά ταμεία χρηματοδότησαν μεγάλα έργα: δρόμους, το Μετρό της
  Αθήνας, τη γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου, αλλά και σχολεία, νοσοκομεία, αρδευτικά.
- Η χώρα μπήκε σε μια κοινή αγορά, με όλα τα πλεονεκτήματα και τον ανταγωνισμό
  που φέρνει.
- Και πολιτικά: η συμμετοχή θεωρήθηκε από πολλούς **εγγύηση για τη δημοκρατία**,
  λίγα χρόνια μετά τη δικτατορία.

Με τη **Συνθήκη του Μάαστριχτ** (υπογραφή 1992) η ΕΟΚ έγινε **Ευρωπαϊκή Ένωση
(ΕΕ)**: εκτός από την οικονομία, κοινή ιθαγένεια, ελεύθερη μετακίνηση, και
σχέδιο για κοινό νόμισμα. Το 2004 μπήκαν στην ΕΕ δέκα νέα μέλη, ανάμεσά τους
η **Κύπρος**.

## Το ευρώ και οι Ολυμπιακοί Αγώνες

Για να μπει μια χώρα στο κοινό νόμισμα έπρεπε να πετύχει τα **κριτήρια του
Μάαστριχτ**: ανάμεσα σε άλλα, χαμηλό πληθωρισμό, έλλειμμα κάτω από το 3% του
ΑΕΠ και δημόσιο χρέος κοντά στο 60% ή σε πτωτική πορεία. Η Ελλάδα έγινε μέλος
της ευρωζώνης το 2001, και την **1η Ιανουαρίου 2002** τα κέρματα και τα
χαρτονομίσματα του ευρώ αντικατέστησαν τη **δραχμή**, με ισοτιμία **1 ευρώ =
340,75 δραχμές**. Ένα νόμισμα που υπήρχε, με διακοπές, από τα πρώτα χρόνια του
κράτους (1832), έγινε ιστορία.

Τον Αύγουστο του 2004 η **Αθήνα** φιλοξένησε τους **Ολυμπιακούς Αγώνες**, στην
πόλη όπου είχαν γίνει οι πρώτοι σύγχρονοι Αγώνες το 1896. Τα χρόνια πριν από τους Αγώνες,
και εν μέρει για χάρη τους, ολοκληρώθηκαν έργα που έμειναν στην πόλη: ο νέος αερολιμένας, η Αττική Οδός,
το τραμ, επεκτάσεις του Μετρό. Το κόστος των Αγώνων και η τύχη πολλών αθλητικών
εγκαταστάσεων που έμειναν αναξιοποίητες είναι ακόμα θέμα συζήτησης.

## Η κρίση χρέους

Το 2008 ξέσπασε στις ΗΠΑ μια **παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση**, που
απλώθηκε γρήγορα στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα, στα τέλη του 2009 τα στοιχεία για
το δημόσιο έλλειμμα αναθεωρήθηκαν προς τα πάνω — τελικά σε πάνω από το 15% του
ΑΕΠ — ενώ το χρέος ξεπερνούσε το 120% του ΑΕΠ. Οι αγορές σταμάτησαν να
δανείζουν τη χώρα με λογικούς όρους.

| Πότε           | Τι έγινε                                                                                                                  |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Μάιος 2010     | πρώτο πρόγραμμα στήριξης από τις χώρες της ευρωζώνης και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, με αυστηρούς όρους (**μνημόνιο**) |
| 2012           | δεύτερο πρόγραμμα· μεγάλο «κούρεμα» των ομολόγων που κατείχαν ιδιώτες                                                     |
| 2015           | έλεγχοι στην κίνηση κεφαλαίων και όρια στις αναλήψεις από τις τράπεζες· τρίτο πρόγραμμα                                   |
| Αύγουστος 2018 | τέλος των προγραμμάτων στήριξης                                                                                           |

Οι συνέπειες ήταν βαριές: το **ΑΕΠ μειώθηκε περίπου κατά ένα τέταρτο** από το
2008 ως το 2013, μισθοί και συντάξεις περικόπηκαν, και **εκατοντάδες χιλιάδες
άνθρωποι**, πολλοί νέοι με σπουδές, έφυγαν για δουλειά στο εξωτερικό.

**Γιατί έγινε;** Εδώ σταματούν τα γεγονότα και αρχίζουν οι ερμηνείες.
Οικονομολόγοι και ιστορικοί συμφωνούν ότι έπαιξαν ρόλο πολλοί παράγοντες,
αλλά διαφωνούν για το **πόσο βάρος** έχει ο καθένας, και για το αν οι
συνταγές που εφαρμόστηκαν ήταν οι κατάλληλες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι παράγοντες της κρίσης: από πού ήρθαν;*

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τα στοιχεία: η ανεργία στην Ελλάδα, 2008–2019

1. **Τα στοιχεία** (ποσοστό ανεργίας, στρογγυλεμένο, με βάση την ΕΛΣΤΑΤ και τη
   Eurostat):
   | 2008       | 2010        | 2013          | 2016          | 2019        |
   | ---------- | ----------- | ------------- | ------------- | ----------- |
   | περίπου 8% | περίπου 13% | περίπου 27,5% | περίπου 23,5% | περίπου 17% |
2. **Τι δείχνουν.** Από το 2008 ως το 2013 η ανεργία υπερτριπλασιάστηκε: από
   περίπου 1 στους 12 σε πάνω από 1 στους 4 ανθρώπους που ήθελαν να δουλέψουν.
   Μετά το 2013 άρχισε να πέφτει, αλλά το 2019 ήταν ακόμα πάνω από διπλάσια από
   το 2008.
3. **Τι δεν δείχνουν.** Ο πίνακας δεν λέει **γιατί** ανέβηκε η ανεργία, ούτε
   ποιοι επηρεάστηκαν περισσότερο — στους νέους, για παράδειγμα, ξεπέρασε το 50%.
   Ούτε μετράει όσους έφυγαν στο εξωτερικό: μέρος της πτώσης μετά το 2013 οφείλεται
   και σε αυτό.
4. **Το συμπέρασμα.** Ένας αριθμός είναι γεγονός· η εξήγησή του είναι ερμηνεία.
   Όποιος λέει «η ανεργία έφτασε το 27,5% το 2013» μιλά για γεγονός. Όποιος λέει
   «έφτασε εκεί εξαιτίας του Χ» προτείνει μια ερμηνεία, που χρειάζεται δικά της
   στοιχεία.

> **Κλειδί**
>
> Για τα πολύ πρόσφατα γεγονότα η ιστορία δουλεύει πιο προσεκτικά: τα
> **γεγονότα** (ημερομηνίες, αριθμοί, αποφάσεις) μπορούν να ελεγχθούν, οι
> **ερμηνείες** (ποιος φταίει, τι θα ήταν καλύτερο) διαφέρουν, και πολλές πηγές,
> όπως τα αρχεία των κυβερνήσεων, δεν έχουν ακόμα ανοίξει. Γι' αυτό ο ιστορικός
> ξεχωρίζει πάντα το ένα από το άλλο.

## Μετανάστευση: από χώρα που στέλνει σε χώρα που δέχεται

Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα η Ελλάδα ήταν χώρα **αποδημίας**. Από τη
δεκαετία του 1950 ως τη δεκαετία του 1970 περίπου ένα εκατομμύριο Έλληνες έφυγαν
για δουλειά, κυρίως στη Δυτική Γερμανία, στην Αυστραλία και στις ΗΠΑ.

Μετά την πτώση του κομμουνισμού (1989–1991) η εικόνα αντιστράφηκε: ήρθαν
**μετανάστες**, κυρίως από την Αλβανία και από άλλες χώρες της Ανατολικής
Ευρώπης. Στην απογραφή του 2001 οι αλλοδαποί ήταν περίπου το 7% του πληθυσμού.

Το **2015**, με τον πόλεμο στη Συρία στο αποκορύφωμά του, πάνω από **850.000**
άνθρωποι έφτασαν από τη θάλασσα στα ελληνικά νησιά, κυρίως στη **Λέσβο**,
σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. Οι περισσότεροι
έρχονταν από τη Συρία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ και συνέχιζαν για τη
Βόρεια Ευρώπη. Πολλοί πνίγηκαν στο πέρασμα. Κάτοικοι των νησιών και εθελοντές
βοήθησαν, και το ζήτημα έγινε από τα δυσκολότερα θέματα συνεννόησης μέσα
στην ΕΕ.

*Φουσκωτές βάρκες φτάνουν στη Σκάλα Συκαμιάς της Λέσβου, τον Οκτώβριο του 2015. Η ακτή στο βάθος είναι η Τουρκία. Το πέρασμα είναι στενό, αλλά με βάρκες σαν αυτές, φορτωμένες με πολύ περισσότερους ανθρώπους απ' όσους χωρούσαν, κάθε ταξίδι ήταν επικίνδυνο.*

### Παράδειγμα 2: Πρόσφυγας ή μετανάστης; Διάβασε έναν ορισμό

1. **Η πηγή.** Η **Σύμβαση της Γενεύης του 1951** για το καθεστώς των προσφύγων
   ορίζει, σε απλή απόδοση, ότι πρόσφυγας είναι όποιος βρίσκεται έξω από τη χώρα
   του και δεν μπορεί να γυρίσει, γιατί έχει βάσιμο φόβο ότι θα διωχθεί για τη
   φυλή, τη θρησκεία, την εθνικότητα, την πολιτική του γνώμη ή επειδή ανήκει σε
   μια ορισμένη κοινωνική ομάδα.
2. **Το κλειδί.** Ο ορισμός δεν μιλά για φτώχεια ή για αναζήτηση δουλειάς· μιλά
   για **δίωξη** και για **φόβο**. Ο πρόσφυγας δεν μπορεί να γυρίσει με
   ασφάλεια. Ο **μετανάστης** μπορεί, αλλά φεύγει κυρίως για καλύτερη δουλειά ή
   ζωή.
3. **Εφάρμοσέ το.** Μια δημοσιογράφος που φυλακίστηκε για τα άρθρα της και
   διέφυγε είναι πρόσφυγας. Ένας νέος μηχανικός που το 2012 έφυγε από την
   Ελλάδα για μια θέση στη Γερμανία είναι οικονομικός μετανάστης.
4. **Γιατί μετράει.** Η διάκριση δεν κρίνει την αξία των ανθρώπων· ορίζει ποια
   **προστασία** τους χρωστούν τα κράτη που υπέγραψαν τη Σύμβαση. Στην πράξη
   οι περιπτώσεις είναι συχνά μπερδεμένες, και γι' αυτό κάθε αίτηση εξετάζεται
   χωριστά. Η λέξη «πρόσφυγας» έχει και ελληνική μνήμη: το 1922–1923 πάνω από ένα
   εκατομμύριο πρόσφυγες ήρθαν από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη.

## Το κλίμα: μια πρόκληση χωρίς σύνορα

Η επιστημονική κοινότητα συμφωνεί ότι η Γη θερμαίνεται κυρίως εξαιτίας των
αερίων θερμοκηπίου που εκπέμπουν οι ανθρώπινες δραστηριότητες, και ότι αυτό
κάνει τους καύσωνες πιο συχνούς και πιο έντονους. Στη Μεσόγειο η θέρμανση είναι
ταχύτερη από τον παγκόσμιο μέσο όρο.

Η Ελλάδα το έζησε με καταστροφικές πυρκαγιές, όπως στο **Μάτι** το 2018, με
πάνω από 100 νεκρούς, στην **Εύβοια** το 2021 και στον **Έβρο** το 2023, και με
πλημμύρες, όπως με την κακοκαιρία **Daniel** στη Θεσσαλία τον Σεπτέμβριο του
2023\. Καμία καταστροφή δεν εξηγείται μόνο από το κλίμα — παίζουν ρόλο και η
πρόληψη, η δόμηση, η οργάνωση — αλλά το κλίμα κάνει τις συνθήκες πιο
επικίνδυνες.

*Η πυρκαγιά στην Εύβοια στις 8 Αυγούστου 2021, από δορυφόρο του ευρωπαϊκού προγράμματος Copernicus. Τα πορτοκαλί σημεία είναι τα μέτωπα της φωτιάς, που φαίνονται μέσα από τον καπνό χάρη σε υπέρυθρη λήψη. Ο καπνός σκεπάζει σχεδόν όλη την εικόνα.*

Με τη **Συμφωνία του Παρισιού** (2015) σχεδόν όλα τα κράτη του κόσμου
δεσμεύτηκαν να κρατήσουν την άνοδο της θερμοκρασίας **αρκετά κάτω από τους 2
βαθμούς** πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα και να προσπαθήσουν για 1,5
βαθμό. Η ΕΕ έβαλε στόχο να γίνει **κλιματικά ουδέτερη ως το 2050**. Το πώς θα
μοιραστεί το κόστος αυτής της αλλαγής είναι από τα μεγάλα ερωτήματα της γενιάς
σου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η Ελλάδα στην Ευρώπη, 1961–2018*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο συνηθισμένα μπερδέματα με τις ημερομηνίες. Η Ελλάδα **συνδέθηκε** με την
> ΕΟΚ το 1961, αλλά έγινε **μέλος** το 1981. Και μπήκε στην **ευρωζώνη** το 2001,
> αλλά το ευρώ **κυκλοφόρησε** στις τσέπες μας το 2002. Κι ένα μπέρδεμα
> ερμηνείας: για την κρίση του 2010 δεν υπάρχει «μία αιτία». Όποιος σου δίνει
> μόνο μία, σου δίνει μια ερμηνεία, όχι ολόκληρη την εικόνα.

> **Θυμήσου**
>
> - **1961** Συμφωνία Σύνδεσης, **1981** ένταξη στην ΕΟΚ (10ο μέλος), **1992**
>   Μάαστριχτ και ΕΕ.
> - **2002** το ευρώ αντικαθιστά τη δραχμή (1 ευρώ = 340,75 δραχμές). **2004**
>   Ολυμπιακοί Αγώνες της Αθήνας.
> - **2010–2018** κρίση χρέους και τρία προγράμματα στήριξης· οι αιτίες είναι
>   πολλές και το βάρος τους συζητιέται.
> - **2015** προσφυγική κρίση· πρόσφυγας είναι όποιος φοβάται δίωξη (Σύμβαση της
>   Γενεύης, 1951). **2015** Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα.

## Ερωτήσεις

1. Από ποια χρονιά η Ελλάδα είναι πλήρες μέλος της ΕΟΚ (σήμερα ΕΕ);
   - 1981
   - 1961
   - 1975
   - 2002
2. Η Συμφωνία Σύνδεσης του 1961 «πάγωσε» για μερικά χρόνια. Ποια ήταν η αιτία;
   - Η δικτατορία του 1967–1974
   - Η κρίση χρέους
   - Η Ελλάδα δεν ήταν μέλος του ΝΑΤΟ
   - Η Ελλάδα δεν είχε ακόμα το ευρώ
3. Το 2002 ίσχυε ότι 1 ευρώ = 340,75 δραχμές. Πόσα ευρώ αντιστοιχούσαν περίπου σε 10.000 δραχμές;
   - 29,35 €
   - 3.407.500 €
   - 2,93 €
   - 340,75 €
4. Ποια πρόταση για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 είναι ακριβής;
   - Έγιναν στην Αθήνα, που είχε φιλοξενήσει και τους πρώτους σύγχρονους Αγώνες
   - Ήταν οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες, που αναβίωσαν τότε στην Αθήνα
   - Όλοι συμφωνούν ότι όλες οι εγκαταστάσεις τους αξιοποιήθηκαν σωστά μετά τους Αγώνες
   - Έγιναν στη Θεσσαλονίκη, με αγώνες ποδοσφαίρου και στην Αθήνα
5. Ποια από τις παρακάτω σκηνές είναι αναχρονισμός;
   - Το 1995 ένας Έλληνας τουρίστας πληρώνει με κέρματα ευρώ ένα καφέ στη Ρώμη
   - Το 1985 ένας αγρότης παίρνει ενίσχυση από την Κοινή Αγροτική Πολιτική
   - Το 2004 ένας Κύπριος ψηφίζει ως πολίτης της ΕΕ
   - Το 2015 εθελοντές στη Λέσβο βοηθούν ανθρώπους που φτάνουν με βάρκες
6. Ποια πρόταση για την κρίση χρέους είναι γεγονός που μπορεί να ελεγχθεί;
   - Τον Μάιο του 2010 η Ελλάδα πήρε το πρώτο δάνειο στήριξης από την ευρωζώνη και το ΔΝΤ
   - Η κρίση οφείλεται σε μία μόνο αιτία, που όλοι οι μελετητές δέχονται χωρίς καμία διαφωνία
   - Η Ελλάδα βγήκε από το ευρώ το 2015 και επέστρεψε για λίγους μήνες στη δραχμή
   - Η ελληνική κρίση προκάλεσε την παγκόσμια κρίση του 2008, που απλώθηκε μετά στις ΗΠΑ
7. Τρεις από τις παρακάτω προτάσεις είναι γεγονότα. Ποια λέει κάτι διαφορετικό, γιατί είναι κρίση ή ερμηνεία;
   - Τα προγράμματα στήριξης ήταν η μόνη σωστή λύση
   - Η ανεργία το 2013 ξεπέρασε το 27%
   - Η Ελλάδα υπέγραψε τρία προγράμματα στήριξης από το 2010 ως το 2015
   - Τα προγράμματα στήριξης έληξαν τον Αύγουστο του 2018
8. Η ανεργία ήταν περίπου 13% το 2010 και περίπου 27,5% το 2013. Περίπου πόσες φορές μεγάλωσε μέσα σε αυτά τα τρία χρόνια;
   - Περίπου 2
   - Περίπου 14,5
   - Περίπου 3,5
   - Περίπου 10
9. Από τη δεκαετία του 1950 ως τη δεκαετία του 1970, τι ίσχυε για τη μετανάστευση στην Ελλάδα;
   - Η Ελλάδα ήταν χώρα αποδημίας: περίπου ένα εκατομμύριο Έλληνες έφυγαν, κυρίως για τη Δυτική Γερμανία, την Αυστραλία και τις ΗΠΑ
   - Η Ελλάδα δεχόταν κυρίως μετανάστες από την Αλβανία και από άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, που έρχονταν για δουλειά
   - Η Ελλάδα δεχόταν εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες από τη Συρία, που έφταναν με βάρκες στη Λέσβο και στα άλλα νησιά
   - Δεν υπήρχε καθόλου μετακίνηση πληθυσμών, γιατί τα σύνορα της χώρας ήταν κλειστά για όλους
10. Τι συμφώνησαν τα κράτη με τη Συμφωνία του Παρισιού (2015);
   - Να κρατήσουν την άνοδο της θερμοκρασίας αρκετά κάτω από τους 2 βαθμούς, ιδανικά στον 1,5
   - Να σταματήσουν αμέσως κάθε χρήση πετρελαίου, άνθρακα και φυσικού αερίου ως το 2020
   - Να ιδρύσουν την Ευρωπαϊκή Ένωση, με κοινή πολιτική για το κλίμα και την ενέργεια
   - Να μοιράσουν ανάμεσά τους τους πρόσφυγες του 2015 που έφταναν στην Ευρώπη

## Ασκήσεις

1. Ποια μέρα κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα κέρματα και χαρτονομίσματα ευρώ, και ποιο νόμισμα αντικατέστησαν;
2. Ο χάρτης γράφει έξι χώρες με τα σημερινά τους σύνορα. Τι ίδρυσαν μαζί το 1957;
   *Χάρτης της Ευρώπης με ονόματα τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και το Λουξεμβούργο.*
3. Στη γραμμή χρόνου λείπει η συνθήκη του 1992 με την οποία η ΕΟΚ έγινε Ευρωπαϊκή Ένωση. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της Ελλάδας στην Ευρώπη από το 1961 ως το 2018· το όνομα του γεγονότος του 1992 λείπει.*
4. Η Ελλάδα έγινε μέλος της ΕΟΚ το 1981. Εξήγησε τι άλλαξε για τη χώρα, στην οικονομία και στην πολιτική.
5. «Αποφασισμένοι να θέσουν τα θεμέλια μιας όλο και στενότερης ένωσης των λαών της Ευρώπης […], αποφασισμένοι να διαφυλάξουν και να ενισχύσουν, ενώνοντας έτσι τους πόρους τους, την ειρήνη και την ελευθερία, και καλώντας τους άλλους λαούς της Ευρώπης που μοιράζονται το ιδανικό τους να ενώσουν τις προσπάθειές τους με τις δικές τους…» — Συνθήκη της Ρώμης για την ίδρυση της ΕΟΚ, 1957, προοίμιο. Η ΕΟΚ ήταν μια οικονομική κοινότητα. Τι μας δείχνει το κείμενο για τους σκοπούς της;
6. Η συμμετοχή στην ΕΕ ήταν για την Ελλάδα περισσότερο όφελος ή περισσότερο περιορισμός; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/europe-today
