# Το τέλος της αποικιοκρατίας και ο Τρίτος Κόσμος

> Ινδία, Αφρική, Αλγερία: πώς κέρδισαν την ανεξαρτησία τους οι αποικίες και τι βρήκαν μετά.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/decolonisation

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί οι αποικιακές αυτοκρατορίες διαλύθηκαν τόσο γρήγορα μετά το 1945.
- Να συγκρίνεις διαφορετικούς δρόμους προς την ανεξαρτησία: την Ινδία του Γκάντι, τον πόλεμο της Αλγερίας, τη μετάβαση της Γκάνας.
- Να εξηγείς τι ήταν ο «Τρίτος Κόσμος» και το Κίνημα των Αδεσμεύτων μέσα στον Ψυχρό πόλεμο.
- Να περιγράφεις τα προβλήματα που βρήκαν τα νέα κράτη μετά την ανεξαρτησία, και να διαβάζεις μια πηγή του ΟΗΕ για την αυτοδιάθεση.

## Από 51 σε 127 μέσα σε είκοσι πέντε χρόνια

Όταν ιδρύθηκε ο **ΟΗΕ**, το 1945, είχε **51** μέλη. Το 1970 είχε **127**. Τα
περισσότερα από τα νέα μέλη ήταν πρώην αποικίες της Ασίας και της Αφρικής. Οι
αυτοκρατορίες που οι Ευρωπαίοι είχαν χτίσει σε έναν αιώνα διαλύθηκαν σε μία
γενιά. Η διαδικασία αυτή λέγεται **αποαποικιοποίηση**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ, στο τέλος κάθε χρονιάς*

## Γιατί τόσο γρήγορα μετά το 1945;

- **Η Ευρώπη βγήκε εξαντλημένη** από τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Η Βρετανία και η
  Γαλλία δεν είχαν πια τα χρήματα ούτε τη δύναμη να κρατούν με τη βία
  εκατομμύρια ανθρώπους που ζητούσαν ανεξαρτησία.
- **Ο μύθος του ανίκητου Ευρωπαίου έσπασε.** Το 1942 η Ιαπωνία πήρε μέσα σε
  λίγους μήνες τη Σιγκαπούρη, την Ινδονησία και τις Φιλιππίνες από τους
  Βρετανούς, τους Ολλανδούς και τους Αμερικανούς. Εκατοντάδες χιλιάδες
  στρατιώτες από τις αποικίες είχαν πολεμήσει για την «ελευθερία» της Ευρώπης,
  και ρωτούσαν γιατί δεν ίσχυε και γι' αυτούς.
- **Οι δύο υπερδυνάμεις** ήταν, η καθεμιά για τους δικούς της λόγους, αντίθετες
  στις παλιές αυτοκρατορίες: οι ΗΠΑ ως πρώην αποικία, η ΕΣΣΔ ως εχθρός του
  «ιμπεριαλισμού». Και ο **Χάρτης του ΟΗΕ** μιλούσε για την **αυτοδιάθεση** των
  λαών.
- **Τα εθνικά κινήματα** είχαν ωριμάσει. Τα οδηγούσαν συχνά άνθρωποι που είχαν
  σπουδάσει στα πανεπιστήμια της ίδιας της μητρόπολης, και χρησιμοποιούσαν τις
  ιδέες της εναντίον της.

## Δρόμοι προς την ανεξαρτησία

### Ινδία: η μη βία και ο διαμελισμός

Το **Ινδικό Εθνικό Κογκρέσο** ζητούσε από τα τέλη του 19ου αιώνα περισσότερη
αυτοδιοίκηση. Ο **Μαχάτμα Γκάντι** το έκανε μαζικό κίνημα με μια νέα μέθοδο: την
**ειρηνική ανυπακοή**. Οι Ινδοί μποϊκοτάρισαν τα βρετανικά υφάσματα, αρνήθηκαν
να υπακούσουν σε άδικους νόμους, και δέχτηκαν τις συλλήψεις χωρίς να
απαντήσουν με βία. Στην «**Πορεία του Αλατιού**» (1930) ο Γκάντι περπάτησε
περίπου 380 χιλιόμετρα ως τη θάλασσα για να φτιάξει αλάτι, παραβιάζοντας το
βρετανικό μονοπώλιο.

*Ο Γκάντι στην Πορεία του Αλατιού, τον Μάρτιο του 1930. Πρόσεξε τα απλά λευκά ρούχα: ο Γκάντι ζητούσε από τους Ινδούς να φορούν ύφασμα υφασμένο στο σπίτι, το χάντι, αντί για τα βρετανικά υφάσματα των εργοστασίων. Το ρούχο ήταν κι αυτό μια μορφή μποϊκοτάζ.*

Μετά τον πόλεμο η Βρετανία αποφάσισε να φύγει. Η **Μουσουλμανική Λίγκα** όμως,
με αρχηγό τον **Τζινά**, φοβόταν ότι οι μουσουλμάνοι θα ήταν μειοψηφία σε μια
ενιαία Ινδία, και ζητούσε δικό τους κράτος. Στις **14 και 15 Αυγούστου 1947**
γεννήθηκαν δύο κράτη, το **Πακιστάν** και η **Ινδία**. Τα νέα σύνορα χαράχτηκαν
βιαστικά, σε λίγες εβδομάδες. Ακολούθησε μια από τις μεγαλύτερες μετακινήσεις
πληθυσμών της ιστορίας: **12 έως 20 εκατομμύρια** άνθρωποι, Ινδουιστές και
Σιχ προς την Ινδία, μουσουλμάνοι προς το Πακιστάν. Στις συγκρούσεις
σκοτώθηκαν, κατά τις εκτιμήσεις των ιστορικών, από **200.000 ως 2.000.000**
άνθρωποι. Τον Ιανουάριο του 1948 ο Γκάντι δολοφονήθηκε από έναν Ινδουιστή
εθνικιστή.

### Αλγερία: ένας πόλεμος οκτώ χρόνων

Η **Αλγερία** δεν ήταν για τη Γαλλία απλή αποικία: ήταν επίσημα μέρος της
Γαλλίας, και ζούσε εκεί σχεδόν ένα εκατομμύριο Ευρωπαίοι άποικοι. Το **1954** το
**Μέτωπο Εθνικής Απελευθέρωσης** (FLN) άρχισε ένοπλο αγώνα. Ο πόλεμος ήταν
σκληρός και από τις δύο πλευρές: ο γαλλικός στρατός χρησιμοποίησε βασανιστήρια
και μετακίνησε βίαια εκατοντάδες χιλιάδες χωρικούς· το FLN χτύπησε και
αμάχους, Ευρωπαίους και Αλγερινούς που θεωρούσε συνεργάτες. Ο πρόεδρος
**Ντε Γκωλ** τελικά διαπραγματεύτηκε. Με τις **Συμφωνίες του Εβιάν** (Μάρτιος
1962\) και δύο δημοψηφίσματα, η Αλγερία έγινε ανεξάρτητη τον **Ιούλιο του 1962**.

Οι νεκροί Αλγερινοί υπολογίζονται από τους ιστορικούς από 400.000 ως 1.500.000.
Σκοτώθηκαν περίπου 25.000 Γάλλοι στρατιώτες. Σχεδόν 900.000 Ευρωπαίοι έφυγαν για
τη Γαλλία μέσα σε λίγους μήνες, και πολλοί Αλγερινοί που είχαν πολεμήσει με τον
γαλλικό στρατό, οι **χαρκί**, σκοτώθηκαν ως «προδότες».

### Γκάνα και η «χρονιά της Αφρικής»

Στη βρετανική αποικία της Χρυσής Ακτής ο **Κουάμε Νκρούμα** οργάνωσε απεργίες
και μποϊκοτάζ, φυλακίστηκε, και κέρδισε τις εκλογές που δέχτηκαν να κάνουν οι
Βρετανοί. Το **1957** η αποικία έγινε ανεξάρτητη με το όνομα **Γκάνα**: η
πρώτη αποικία της υποσαχάριας Αφρικής που κέρδισε την ανεξαρτησία της. Το **1960**, τη «χρονιά της
Αφρικής», έγιναν ανεξάρτητα **17** αφρικανικά κράτη, τα περισσότερα πρώην
γαλλικές αποικίες. Οι πορτογαλικές αποικίες (Αγκόλα, Μοζαμβίκη) κέρδισαν την
ανεξαρτησία τους μόνο το 1975, μετά από μακρούς πολέμους και την πτώση της
δικτατορίας στην ίδια την Πορτογαλία.

*Γραμμή χρόνου της αποαποικιοποίησης από το 1945 ως το 1975: ΟΗΕ, Ινδία και Πακιστάν, ο πόλεμος της Αλγερίας, η Γκάνα, η «χρονιά της Αφρικής», Αγκόλα και Μοζαμβίκη.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος δρόμος οδήγησε στην ανεξαρτησία;*

### Παράδειγμα 1: Σύγκρινε δύο δρόμους: γιατί η Ινδία δεν έγινε Αλγερία;

1. **Το ερώτημα.** Και οι δύο χώρες κέρδισαν την ανεξαρτησία τους μετά το 1945. Η
   Ινδία χωρίς πόλεμο με τη Βρετανία, η Αλγερία με οκτώ χρόνια πόλεμο με τη Γαλλία.
   Γιατί;
2. **Οι άποικοι.** Στην Ινδία ζούσαν σχετικά λίγοι Βρετανοί, κυρίως υπάλληλοι και
   στρατιωτικοί που θα γύριζαν σπίτι. Στην Αλγερία ζούσε σχεδόν ένα εκατομμύριο
   Ευρωπαίοι, πολλοί γεννημένοι εκεί εδώ και γενιές, που δεν είχαν άλλη πατρίδα.
3. **Το νομικό καθεστώς και το κίνημα.** Η Ινδία ήταν αποικία· η Αλγερία ήταν
   επίσημα μέρος της Γαλλίας, και πολλοί Γάλλοι δεν δέχονταν να «χάσουν» κομμάτι
   της χώρας τους. Στην Ινδία, το Κογκρέσο είχε δεκαετίες οργάνωσης και τη μέθοδο
   της μη βίας· στην Αλγερία τα ειρηνικά αιτήματα είχαν καταπνιγεί, όπως στη
   σφαγή του Σετίφ το 1945, και το FLN επέλεξε τα όπλα.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο δρόμος δεν τον αποφάσιζε μόνο το εθνικό κίνημα, αλλά και η
   μητρόπολη και η κοινωνία της αποικίας. Όπου υπήρχαν πολλοί άποικοι και μια
   μητρόπολη που θεωρούσε τη χώρα δική της (Αλγερία, Κένυα, Αγκόλα, και με άλλον
   τρόπο η Κύπρος), η ανεξαρτησία ήρθε με πόλεμο. Και η Ινδία όμως πλήρωσε μεγάλο
   τίμημα, όχι στον πόλεμο με τη Βρετανία αλλά στον διαμελισμό.

## Ο «Τρίτος Κόσμος» και οι Αδέσμευτοι

Το **1952** ο Γάλλος δημογράφος **Αλφρέντ Σοβί** ονόμασε **«Τρίτο Κόσμο»** τις
φτωχές χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής, που δεν ανήκαν
ούτε στον δυτικό ούτε στον ανατολικό συνασπισμό. Τον όρο τον εμπνεύστηκε από την
«Τρίτη Τάξη» της Γαλλικής Επανάστασης: όπως εκείνη, ήταν οι πολλοί που δεν είχαν
φωνή.

Το **1955**, στη **Διάσκεψη του Μπαντούνγκ** της Ινδονησίας, 29 χώρες της Ασίας
και της Αφρικής καταδίκασαν την αποικιοκρατία. Το **1961** στο Βελιγράδι
ιδρύθηκε το **Κίνημα των Αδεσμεύτων**, με πρωταγωνιστές τον **Νεχρού** της
Ινδίας, τον **Νάσερ** της Αιγύπτου και τον **Τίτο** της Γιουγκοσλαβίας: χώρες που
ήθελαν να μη διαλέξουν στρατόπεδο στον Ψυχρό πόλεμο.

*Το Γκεντούνγκ Μερντέκα, το «Κτίριο της Ανεξαρτησίας», στο Μπαντούνγκ της Ινδονησίας, όπου έγινε η Διάσκεψη του 1955. Το είχαν χτίσει οι Ολλανδοί άποικοι ως λέσχη. Για τη Διάσκεψη πήρε το σημερινό του όνομα: μέσα στο κτίριο των αποίκων συναντήθηκαν οι ηγέτες των νέων κρατών.*

Στην πράξη, ο Ψυχρός πόλεμος έφτασε και εκεί. Οι υπερδυνάμεις στήριζαν
κυβερνήσεις και αντάρτες σε πολλές νέες χώρες, όπως στο Κονγκό, όπου ο πρώτος
πρωθυπουργός **Πατρίς Λουμούμπα** δολοφονήθηκε το 1961, λίγους μήνες μετά την
ανεξαρτησία.

## Τι βρήκαν μετά την ανεξαρτησία

| Πρόβλημα                | Από πού ερχόταν                                                                                                                                                                              |
| ----------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Τεχνητά σύνορα**      | Τα σύνορα του Βερολίνου (1884–1885) έμειναν. Πολλά κράτη είχαν μέσα τους λαούς με διαφορετική γλώσσα και θρησκεία, και ξέσπασαν εμφύλιοι, όπως στη Νιγηρία (Μπιάφρα, 1967–1970).             |
| **Οικονομική εξάρτηση** | Οι αποικιακές οικονομίες είχαν στηθεί για να εξάγουν μία ή δύο πρώτες ύλες (κακάο, χαλκό, βαμβάκι). Όταν έπεφτε η τιμή τους, έπεφτε όλη η χώρα. Ο Νκρούμα το ονόμασε «**νεοαποικιοκρατία**». |
| **Αδύναμοι θεσμοί**     | Λίγοι μορφωμένοι διοικητικοί, ελάχιστη εμπειρία δημοκρατίας. Σε πολλές χώρες ήρθαν μονοκομματικά καθεστώτα ή στρατιωτικά πραξικοπήματα.                                                      |
| **Χρέη**                | Τα δάνεια για την ανάπτυξη έγιναν σε πολλές χώρες, από τη δεκαετία του 1980, βαρύ χρέος.                                                                                                     |

Η εικόνα δεν είναι μόνο σκοτεινή. Πολλές πρώην αποικίες, όπως η Ινδία, έγιναν
σταθερές δημοκρατίες· άλλες, όπως η Νότια Κορέα, η Μαλαισία και η Σιγκαπούρη,
έγιναν πλούσιες χώρες. Ο αναλφαβητισμός και η θνησιμότητα των παιδιών έπεσαν
πολύ σε όλο τον κόσμο.

> **Κλειδί**
>
> Οι αποικιακές αυτοκρατορίες διαλύθηκαν μετά το 1945 γιατί η Ευρώπη ήταν
> **εξαντλημένη**, οι **υπερδυνάμεις** και ο **ΟΗΕ** ήταν αντίθετοι, και τα **εθνικά
> κινήματα** είχαν δυναμώσει. Ο δρόμος διέφερε: **μη βία** και διαπραγμάτευση
> (Ινδία), **πόλεμος** (Αλγερία, Βιετνάμ), **εκλογές** (Γκάνα). Η ανεξαρτησία δεν
> έλυσε όλα τα προβλήματα: τα νέα κράτη κληρονόμησαν σύνορα, οικονομίες και
> θεσμούς φτιαγμένα για άλλους, μέσα σε έναν κόσμο χωρισμένο από τον Ψυχρό πόλεμο.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο «Τρίτος Κόσμος» **δεν** σημαίνει «τρίτης κατηγορίας». Ο όρος γεννήθηκε από
> την πολιτική του Ψυχρού πολέμου: πρώτος ο δυτικός κόσμος, δεύτερος ο
> ανατολικός, τρίτος όσοι δεν ανήκαν σε κανέναν. Σήμερα οι διεθνείς οργανισμοί
> προτιμούν όρους όπως «αναπτυσσόμενες χώρες» ή «Παγκόσμιος Νότος», γιατί ο παλιός
> απέκτησε υποτιμητικό τόνο και γιατί οι χώρες αυτές είναι πολύ διαφορετικές μεταξύ
> τους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αποαποικιοποίηση**: μετά το 1945 οι αυτοκρατορίες διαλύονται· ο ΟΗΕ από
>   **51** μέλη (1945) σε **127** (1970).
> - **Ινδία** (1947): Γκάντι και μη βία· ανεξαρτησία με **διαμελισμό** σε Ινδία και
>   Πακιστάν.
> - **Αλγερία** (1954–1962): σκληρός πόλεμος· **Εβιάν** και ανεξαρτησία το 1962.
> - **Γκάνα** (1957), η πρώτη ανεξάρτητη αποικία της υποσαχάριας Αφρικής· **1960**, «χρονιά της Αφρικής».
> - **Τρίτος Κόσμος**, **Μπαντούνγκ** (1955), **Αδέσμευτοι** (1961).
> - Μετά: τεχνητά σύνορα, εξάρτηση, αδύναμοι θεσμοί, χρέη.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους παρακάτω λόγους βοήθησε να διαλυθούν οι αποικιακές αυτοκρατορίες μετά το 1945;
   - Η Βρετανία και η Γαλλία βγήκαν εξαντλημένες από τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο
   - Η Κοινωνία των Εθνών έστειλε στρατό για να απελευθερώσει τις αποικίες
   - Οι αποικίες είχαν γίνει πλουσιότερες από τις μητροπόλεις τους
   - Η Ιαπωνία κέρδισε τον πόλεμο και απαίτησε το τέλος των αυτοκρατοριών
2. Ποια ήταν η μέθοδος του Γκάντι απέναντι στη βρετανική κυριαρχία;
   - Η ειρηνική ανυπακοή: μποϊκοτάζ, άρνηση άδικων νόμων, χωρίς βία
   - Ο ανταρτοπόλεμος στα βουνά με όπλα από την Ιαπωνία και την ΕΣΣΔ
   - Η συμμαχία με τη Μουσουλμανική Λίγκα για ένα χωριστό κράτος
   - Η συμμετοχή στις βρετανικές εκλογές για να κερδίσει έδρες στο Λονδίνο
3. Τι συνέβη στην Ινδία τον Αύγουστο του 1947;
   - Έγινε ανεξάρτητη, χωρισμένη σε δύο κράτη, Ινδία και Πακιστάν
   - Έγινε ανεξάρτητη ως ένα ενιαίο κράτος για όλες τις θρησκείες
   - Ξεκίνησε πόλεμο ανεξαρτησίας με τη Βρετανία που κράτησε οκτώ χρόνια
   - Παρέμεινε βρετανική αποικία, αλλά πήρε πρωθυπουργό τον Γκάντι
4. Γιατί η Γαλλία δυσκολεύτηκε τόσο πολύ να αφήσει την Αλγερία;
   - Ήταν επίσημα μέρος της Γαλλίας, με σχεδόν ένα εκατομμύριο Ευρωπαίους αποίκους
   - Ήταν η μόνη πηγή πετρελαίου της Ευρώπης και την ήθελαν οι ΗΠΑ
   - Το ζητούσε η ίδια η πλειοψηφία των μουσουλμάνων κατοίκων της
   - Ήταν η πρώτη αποικία που είχε αποκτήσει η Γαλλία, από τον 16ο αιώνα
5. Γιατί το 1960 ονομάστηκε «χρονιά της Αφρικής»;
   - Γιατί 17 αφρικανικά κράτη έγιναν ανεξάρτητα μέσα σε αυτή τη χρονιά
   - Γιατί τότε έγινε η Διάσκεψη του Βερολίνου για το μέλλον της Αφρικής
   - Γιατί τότε τελείωσε ο πόλεμος της Αλγερίας με τις Συμφωνίες του Εβιάν
   - Γιατί τότε έγιναν ανεξάρτητες η Αγκόλα και η Μοζαμβίκη από την Πορτογαλία
6. Από πού πήρε το όνομά του ο «Τρίτος Κόσμος»;
   - Από την Τρίτη Τάξη της Γαλλικής Επανάστασης, τους πολλούς χωρίς φωνή
   - Από την κατάταξη των χωρών σε τρεις κατηγορίες πλούτου από τον ΟΗΕ
   - Από τις τρεις ηπείρους που τον αποτελούσαν: Ασία, Αφρική, Ευρώπη
   - Από τον Τρίτο Παγκόσμιο πόλεμο που φοβόταν όλος ο κόσμος
7. Τι ήθελαν οι χώρες του Κινήματος των Αδεσμεύτων (1961);
   - Να μη διαλέξουν στρατόπεδο ανάμεσα στις ΗΠΑ και στην ΕΣΣΔ
   - Να ενωθούν σε ένα ενιαίο κράτος με κοινό στρατό και νόμισμα
   - Να μπουν όλες μαζί στο ΝΑΤΟ για να προστατευτούν από την ΕΣΣΔ
   - Να ξαναγίνουν αποικίες με καλύτερους όρους από τις μητροπόλεις
8. Γιατί πολλά νέα αφρικανικά κράτη είχαν εμφύλιες συγκρούσεις μετά την ανεξαρτησία;
   - Γιατί κράτησαν τα αποικιακά σύνορα, που ένωναν διαφορετικούς λαούς
   - Γιατί ο ΟΗΕ αρνήθηκε να τα δεχτεί ως μέλη για πολλά χρόνια
   - Γιατί οι πρώην μητροπόλεις τούς απαγόρευσαν να έχουν στρατό
   - Γιατί όλα έγιναν κομμουνιστικά και η Δύση χρηματοδότησε εξεγέρσεις

## Ασκήσεις

1. Ποιος οδήγησε τη Χρυσή Ακτή στην ανεξαρτησία το 1957, και ποιο όνομα πήρε η νέα χώρα;
2. Στον χάρτη σημειώνονται τρεις χώρες που έγιναν ανεξάρτητες μετά το 1945: δύο γεννήθηκαν μαζί τον Αύγουστο του 1947, και η τρίτη ύστερα από οκτώ χρόνια πόλεμο με τη Γαλλία. Ποια είναι η καθεμιά;
   *Παγκόσμιος χάρτης με τρεις χώρες σημειωμένες με τους αριθμούς 1, 2 και 3.*
3. Εξήγησε πώς ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, αν και κέρδισαν οι αποικιακές δυνάμεις, επιτάχυνε το τέλος των αυτοκρατοριών τους.
4. «Η υποταγή των λαών σε ξένη κυριαρχία και εκμετάλλευση αποτελεί άρνηση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων […]. Όλοι οι λαοί έχουν δικαίωμα αυτοδιάθεσης […]. Η ανεπαρκής πολιτική, οικονομική, κοινωνική ή εκπαιδευτική προετοιμασία δεν πρέπει ποτέ να χρησιμεύει ως πρόσχημα για την καθυστέρηση της ανεξαρτησίας.» — Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, απόφαση 1514, 14 Δεκεμβρίου 1960 (δική μας απόδοση). Σε ποιο επιχείρημα των αποικιακών δυνάμεων απαντά η τελευταία πρόταση, και γιατί η απόφαση πέρασε το 1960;
5. Ένας ηγέτης μιας νέας αφρικανικής χώρας λέει το 1965: «Πήραμε τη σημαία, όχι την ελευθερία». Τι μπορεί να εννοεί; Συμφωνείς, με βάση όσα έμαθες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/decolonisation
