# Το Κρητικό ζήτημα

> Από το 1821 ως την ένωση του 1913: οι επαναστάσεις ενός νησιού που ήθελε την Ελλάδα.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/cretan-question

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν το κρητικό ζήτημα και γιατί η Κρήτη έμεινε έξω από το ελληνικό κράτος το 1830.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τις επαναστάσεις και τους σταθμούς από το 1821 ως την ένωση του 1913.
- Να διαβάζεις ένα υπόμνημα των επαναστατών του 1866 και να εξηγείς τι ζητούσαν και από ποιους.
- Να εξηγείς τη σύγκρουση του πρίγκιπα Γεώργιου με τον Βενιζέλο και τι έφερε το Θέρισο.

## Ένα νησί έξω από τα σύνορα

Η Κρήτη ξεσηκώθηκε το 1821 μαζί με την Πελοπόννησο και τη Στερεά. Όταν όμως το 1830 χαράχτηκαν τα σύνορα του νέου κράτους, το νησί έμεινε απέξω. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, και πρώτα απ' όλα η Βρετανία, δεν ήθελαν η μικρή Ελλάδα να ελέγχει ένα νησί σε τόσο σημαντική θέση της Μεσογείου.

Ακολούθησαν ογδόντα χρόνια επαναστάσεων. Οι προσπάθειες των χριστιανών Κρητικών, των Ελλήνων του ελεύθερου κράτους και των ελληνικών κυβερνήσεων για την **ένωση** της Κρήτης με την Ελλάδα, μαζί με τις αντιδράσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τις παρεμβάσεις των Δυνάμεων, ονομάστηκαν **κρητικό ζήτημα**.

Το ερώτημα της ενότητας: **γιατί χρειάστηκαν τόσες επαναστάσεις, και τι κέρδιζε το νησί κάθε φορά;**

## Ποιοι ζούσαν στο νησί

Η Κρήτη δεν ήταν νησί μόνο χριστιανών. Στις αρχές του 19ου αιώνα οι **μουσουλμάνοι** ήταν πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού, και στα τέλη του, μετά από τόσες επαναστάσεις και φυγές, ακόμα περίπου ένας στους τέσσερις κατοίκους. Ζούσαν κυρίως στις πόλεις, στο Ηράκλειο, το Ρέθυμνο, τα Χανιά. Οι περισσότεροι ήταν απόγονοι Κρητικών που είχαν εξισλαμιστεί στους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας, και μιλούσαν **ελληνικά**, με την ίδια κρητική διάλεκτο με τους γείτονές τους.

Γι' αυτό κάθε επανάσταση ήταν και μια **σύγκρουση μέσα στο ίδιο νησί**. Και οι δύο κοινότητες έζησαν σφαγές, καμένα χωριά και φυγή, και και οι δύο θυμούνται τα θύματά τους.

## Από τον Μοχάμετ Άλι στο Αρκάδι

Το 1824 την επανάσταση την κατέπνιξε ο στρατός του **Μοχάμετ Άλι**, του ηγεμόνα της Αιγύπτου, που κράτησε το νησί ως το **1840**. Μετά η Κρήτη γύρισε στην οθωμανική διοίκηση. Οι Κρητικοί ξεσηκώθηκαν ξανά το 1841 και το 1858, και κάθε φορά κέρδιζαν κάποια προνόμια, όχι την ένωση.

Η μεγαλύτερη επανάσταση ήταν του **1866–1869**. Οι επαναστάτες συγκεντρώθηκαν σε συνέλευση, κήρυξαν την ένωση με την Ελλάδα και έστειλαν υπόμνημα στους βασιλιάδες της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια πηγή: οι επαναστατημένοι Κρητικοί γράφουν στους βασιλιάδες των Δυνάμεων (Μάιος 1866)

1. **Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση.** «Παρακαλούμε θερμά τη Μεγαλειότητά σας και τους μονάρχες των άλλων δύο Δυνάμεων που προστατεύουν το ελληνικό έθνος να πραγματοποιήσουν τη μόνη μας επιθυμία, την ένωση με τους αδελφούς μας Έλληνες. Αν όμως αυτό είναι σήμερα αδύνατο, δώστε μας τουλάχιστον πολιτικό οργανισμό, νόμους, τακτικά δικαστήρια, και κάντε τη βαριά φορολογία μας πιο δίκαιη και πιο τακτική.»
2. **Ποιος γράφει σε ποιον.** Δεν γράφουν στον σουλτάνο, που είναι ο κυρίαρχος του νησιού, αλλά στις τρεις Δυνάμεις που είχαν δημιουργήσει το ελληνικό κράτος. Ξέρουν ότι εκεί παίρνονται οι αποφάσεις.
3. **Τι ζητούν.** Δύο πράγματα, με σειρά: πρώτα την **ένωση**. Αν δεν γίνεται, ένα **σχέδιο Β**: νόμους, δικαστήρια, δικαιότερους φόρους. Το δεύτερο αίτημα δείχνει τι έλειπε στην καθημερινή ζωή.
4. **Τι μας δείχνει.** Οι επαναστάτες είναι ρεαλιστές. Η ιστορία του νησιού στα επόμενα σαράντα χρόνια είναι ακριβώς αυτό: κάθε επανάσταση ζητά την ένωση και κερδίζει ένα κομμάτι από το «σχέδιο Β».

Τον **Νοέμβριο του 1866** ο οθωμανικός στρατός πολιόρκησε τη **Μονή Αρκαδίου**, κοντά στο Ρέθυμνο, όπου είχαν κλειστεί εκατοντάδες επαναστάτες και γυναικόπαιδα. Όταν τα τείχη έπεσαν, οι πολιορκημένοι, με τον ηγούμενο **Γαβριήλ**, ανατίναξαν την πυριτιδαποθήκη. Σκοτώθηκαν οι περισσότεροι μέσα στη μονή, και πολλοί από τους επιτιθέμενους.

*Η εκκλησία της Μονής Αρκαδίου, κοντά στο Ρέθυμνο. Η πρόσοψή της χτίστηκε τον 16ο αιώνα και στέκεται ακόμα, παρά την πολιορκία του 1866. Τα νέα της ανατίναξης ταξίδεψαν σε όλη την Ευρώπη και έκαναν το κρητικό ζήτημα γνωστό έξω από τα Βαλκάνια.*

Το **ολοκαύτωμα του Αρκαδίου** συγκίνησε την Ευρώπη. Ο Βίκτωρ Ουγκό έγραψε υπέρ των Κρητικών, και εθελοντές ήρθαν από την Ιταλία, τη Γαλλία, τις ΗΠΑ. Η επανάσταση όμως έσβησε το 1869. Ο σουλτάνος παραχώρησε τον **Οργανικό Νόμο** (1868), ένα είδος τοπικού συντάγματος: χριστιανοί υπάλληλοι και αντιπρόσωποι στη διοίκηση, ίση θέση για την ελληνική και την τουρκική γλώσσα, μεικτά δικαστήρια.

## Από τη Χαλέπα στην Κρητική Πολιτεία

| Χρονιά        | Γεγονός                                                   | Τι κέρδισε ή έχασε το νησί                                                                                                                   |
| ------------- | --------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **1878**      | νέα επανάσταση, την ώρα του ρωσοτουρκικού πολέμου         | η **Σύμβαση της Χαλέπας**: ο γενικός διοικητής μπορεί να είναι χριστιανός, και στη διοίκηση πλειοψηφούν οι χριστιανοί. Μια **ημιαυτονομία**. |
| **1889**      | αποτυχημένη επανάσταση                                    | ο σουλτάνος καταργεί στην πράξη τη Σύμβαση της Χαλέπας                                                                                       |
| **1896–1897** | νέα επανάσταση· ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στο νησί   | ο **ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897**, που η Ελλάδα χάνει στη Θεσσαλία                                                                      |
| **1898**      | οι Δυνάμεις επεμβαίνουν και διώχνουν τον οθωμανικό στρατό | η **αυτόνομη Κρητική Πολιτεία**                                                                                                              |

Το παράδοξο του 1897: η Ελλάδα **έχασε τον πόλεμο**, κι όμως η Κρήτη κέρδισε την αυτονομία της. Οι Δυνάμεις είχαν ήδη στείλει στόλους και στρατό στο νησί, και δεν ήθελαν να αφήσουν το ζήτημα ανοιχτό. Τον Αύγουστο του 1898, σε ταραχές στο Ηράκλειο, σκοτώθηκαν εκατοντάδες χριστιανοί, και μαζί ο Βρετανός υποπρόξενος και Βρετανοί στρατιώτες. Μετά από αυτό, οι Δυνάμεις έβγαλαν τον οθωμανικό στρατό από το νησί.

## Η Κρητική Πολιτεία (1898–1913)

Η **Κρητική Πολιτεία** ήταν ένα ιδιόμορφο κράτος. Είχε δική της Βουλή, σύνταγμα, σημαία, χωροφυλακή, νόμισμα και γραμματόσημα. Τυπικά όμως έμενε υπό την **κυριαρχία του σουλτάνου**, και στρατεύματα των Δυνάμεων έμεναν στο νησί.

Ύπατος αρμοστής, δηλαδή γενικός διοικητής, έγινε ο **πρίγκιπας Γεώργιος**, δευτερότοκος γιος του βασιλιά της Ελλάδας. Υπουργός Δικαιοσύνης διορίστηκε ένας νέος δικηγόρος από τα Χανιά, ο **Ελευθέριος Βενιζέλος**.

Οι δύο συγκρούστηκαν γρήγορα. Ο πρίγκιπας κυβερνούσε όλο και πιο αυταρχικά και πίστευε ότι η ένωση θα έρθει με τις καλές του σχέσεις με τις αυλές της Ευρώπης. Ο Βενιζέλος πίστευε ότι οι Δυνάμεις δεν θα δέχονταν ακόμα την ένωση, και ότι η Κρήτη έπρεπε πρώτα να χτίσει δικούς της θεσμούς και να μην εξαρτάται από τη διάθεση ενός ανθρώπου. Ο πρίγκιπας τον απέλυσε.

Τον **Μάρτιο του 1905** ο Βενιζέλος, με τον Κωνσταντίνο Φούμη και τον Κωνσταντίνο Μάνο, συγκέντρωσε ένοπλους στο χωριό **Θέρισο**, κοντά στα Χανιά, και κήρυξε την ένωση. Το **κίνημα του Θερίσου** δεν έφερε την ένωση, γιατί οι Δυνάμεις αντέδρασαν, αλλά ανάγκασε τον πρίγκιπα Γεώργιο να παραιτηθεί το 1906. Τη θέση του πήρε ο **Αλέξανδρος Ζαΐμης**, και ο Βενιζέλος έγινε ο ισχυρότερος πολιτικός του νησιού.

## Η ένωση

Το **1908**, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε κρίση, η Κρητική Βουλή **κήρυξε μόνη της την ένωση** με την Ελλάδα. Οι κυβερνήσεις της Αθήνας δεν τόλμησαν να τη δεχτούν επίσημα, από φόβο για νέο πόλεμο. Το 1910 ο Βενιζέλος κλήθηκε στην Αθήνα και έγινε πρωθυπουργός της Ελλάδας.

Η ένωση έγινε τελικά με τους **Βαλκανικούς πολέμους**. Το 1912 Κρητικοί βουλευτές μπήκαν στην ελληνική Βουλή. Με τις συνθήκες του 1913 ο σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα στο νησί, και την **1η Δεκεμβρίου 1913** η ελληνική σημαία υψώθηκε στο φρούριο **Φιρκά**, στο λιμάνι των Χανίων.

*Ο Φιρκάς, το φρούριο στην είσοδο του λιμανιού των Χανίων. Εδώ υψώθηκε η ελληνική σημαία την 1η Δεκεμβρίου 1913, ογδόντα δύο χρόνια μετά την πρώτη επανάσταση του νησιού. Η σημαία κυματίζει και σήμερα στο ίδιο σημείο.*

Οι μουσουλμάνοι Κρητικοί, που είχαν αρχίσει να φεύγουν ήδη από τα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας, έφυγαν σχεδόν όλοι με την **ανταλλαγή πληθυσμών** του 1923. Εγκαταστάθηκαν σε πόλεις της Μικράς Ασίας και της Συρίας, και κάποιοι από τους απογόνους τους μιλούσαν ακόμα κρητικά δεκαετίες αργότερα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το 1821 στον Φιρκά*

> **Κλειδί**
>
> Η Κρήτη δεν πήρε την ένωση με μία επανάσταση, αλλά **σκαλί σκαλί**: προνόμια, Οργανικός Νόμος, Χαλέπα, αυτονομία, ένωση. Κάθε επανάσταση ζητούσε το τελευταίο σκαλί και κέρδιζε το επόμενο.
>
> Το κλειδί ήταν σχεδόν πάντα οι **Μεγάλες Δυνάμεις**. Χωρίς τη συμφωνία τους η ένωση δεν γινόταν, και η Ελλάδα του 1897 το έμαθε με τον πιο σκληρό τρόπο. Όταν το 1913 η Ελλάδα είχε πια νικήσει στο πεδίο, οι Δυνάμεις αναγνώρισαν αυτό που η Κρητική Βουλή είχε κηρύξει πέντε χρόνια νωρίτερα.

> **Πρόσεχε**
>
> Το κρητικό ζήτημα συχνά λέγεται σαν ιστορία «Ελλήνων εναντίον Τούρκων». Στο νησί όμως συγκρούονταν **Κρητικοί με Κρητικούς**: χριστιανοί και μουσουλμάνοι με την ίδια γλώσσα, συχνά από τα ίδια χωριά.
>
> Αυτό δεν αλλάζει το ότι οι χριστιανοί, η μεγάλη πλειονότητα, ζούσαν χωρίς ίσα δικαιώματα και ζητούσαν την ένωση. Εξηγεί όμως γιατί η βία ήταν τόσο σκληρή και από τις δύο πλευρές, και γιατί το τέλος του ζητήματος σήμαινε για μια ολόκληρη κοινότητα τον ξεριζωμό.

> **Θυμήσου**
>
> - **1821–1824:** η Κρήτη στην Επανάσταση· την καταπνίγει ο Μοχάμετ Άλι. Αιγυπτιακή διοίκηση ως το **1840**.
> - **1866–1869:** η μεγάλη επανάσταση· **Αρκάδι** (Νοέμβριος 1866)· **Οργανικός Νόμος** (1868).
> - **1878:** **Σύμβαση της Χαλέπας**, ημιαυτονομία· καταργείται μετά το **1889**.
> - **1897–1898:** πόλεμος, επέμβαση των Δυνάμεων, **Κρητική Πολιτεία** με αρμοστή τον πρίγκιπα Γεώργιο.
> - **1905:** κίνημα του **Θερίσου**, με τον Βενιζέλο.
> - **1908:** η Κρητική Βουλή κηρύσσει την ένωση· **1913:** η ένωση, η σημαία στον Φιρκά.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η Κρήτη έμεινε έξω από τα σύνορα του ελληνικού κράτους το 1830;
   - Οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν ήθελαν η Ελλάδα να ελέγχει ένα νησί σε τόσο σημαντική θέση
   - Οι Κρητικοί δεν είχαν πάρει μέρος στην Επανάσταση του 1821 και δεν ζήτησαν την ένωση
   - Ο Καποδίστριας αρνήθηκε να συμπεριλάβει νησιά με μουσουλμανικό πληθυσμό στο νέο κράτος
   - Το νησί είχε ήδη γίνει αυτόνομη πολιτεία με δική της Βουλή και σημαία
2. Ποιος κατέπνιξε την επανάσταση του 1821 στην Κρήτη και κράτησε το νησί ως το 1840;
   - Ο Μοχάμετ Άλι, ο ηγεμόνας της Αιγύπτου
   - Ο βρετανικός στόλος της Μεσογείου
   - Ο πρίγκιπας Γεώργιος με τους χωροφύλακές του
   - Ο Ιμπραήμ, στο Μεσολόγγι και στο Ναβαρίνο
3. Γιατί το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου (1866) ήταν σημαντικό για το κρητικό ζήτημα;
   - Έκανε το ζήτημα γνωστό στην Ευρώπη και έφερε συμπάθεια για τους Κρητικούς
   - Έφερε αμέσως την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα με απόφαση των Δυνάμεων
   - Ήταν η μάχη όπου ο ελληνικός στρατός νίκησε τους Οθωμανούς στο νησί
   - Εκεί υπογράφηκε η Σύμβαση της Χαλέπας με τον σουλτάνο
4. Τι έδωσε στην Κρήτη η Σύμβαση της Χαλέπας (1878);
   - Ημιαυτονομία, με χριστιανική πλειοψηφία στη διοίκηση
   - Πλήρη ανεξαρτησία, με δικό της βασιλιά
   - Ένωση με την Ελλάδα, που ακυρώθηκε μετά
   - Αιγυπτιακή διοίκηση, όπως πριν από το 1840
5. Η Ελλάδα έχασε τον πόλεμο του 1897. Τι έγινε όμως με την Κρήτη αμέσως μετά;
   - Έγινε αυτόνομη Κρητική Πολιτεία, μετά από επέμβαση των Δυνάμεων
   - Πέρασε ολόκληρη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, χωρίς καμία αυτονομία
   - Ενώθηκε με την Ελλάδα ως αποζημίωση για την ήττα της
   - Έγινε βρετανική αποικία, όπως η Κύπρος και η Μάλτα
6. Ποιο ήταν το κίνημα του Θερίσου (1905);
   - Ένοπλο κίνημα του Βενιζέλου, που κήρυξε την ένωση, κατά του πρίγκιπα Γεώργιου
   - Εξέγερση των μουσουλμάνων του νησιού για να επιστρέψει ο οθωμανικός στρατός
   - Κίνημα αξιωματικών στην Αθήνα, που κάλεσαν τον Βενιζέλο να γίνει πρωθυπουργός
   - Η επανάσταση όπου ανατινάχτηκε η Μονή Αρκαδίου
7. Πότε έγινε τελικά η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα;
   - Το 1913, μετά τους Βαλκανικούς πολέμους
   - Το 1908, όταν την κήρυξε η Κρητική Βουλή
   - Το 1898, μαζί με την Κρητική Πολιτεία
   - Το 1923, με την ανταλλαγή πληθυσμών
8. Ποια φράση για τους μουσουλμάνους της Κρήτης είναι σωστή;
   - Οι περισσότεροι μιλούσαν ελληνικά, την ίδια κρητική διάλεκτο
   - Ήταν όλοι στρατιώτες που είχαν έρθει από την Ανατολία
   - Έμειναν στο νησί και μετά το 1923
   - Ήταν η πλειονότητα των κατοίκων το 1900

## Ασκήσεις

1. Ποια χρονιά ιδρύθηκε η Κρητική Πολιτεία, και ποιος έγινε ο πρώτος ύπατος αρμοστής της;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει τι έγινε το 1866, όταν οι πολιορκημένοι μιας μονής ανατίναξαν την πυριτιδαποθήκη της. Ποια ήταν η μονή;
   *Γραμμή χρόνου του Κρητικού ζητήματος από το 1821 ως το 1913· το όνομα του γεγονότος του 1866 λείπει.*
3. Εξήγησε γιατί χρειάστηκαν τόσες επαναστάσεις, από το 1821 ως το 1913, για να ενωθεί η Κρήτη με την Ελλάδα.
4. «Εμείς, που αποτελούμε την αντιπολίτευση στην Κρήτη, συγκεντρωμένοι στα Χανιά στις 26 Φεβρουαρίου 1905, για να εκπληρώσουμε το Εθνικό Πρόγραμμα, αποφασίζουμε: Πρώτη και κύρια φροντίδα μας να είναι η πραγματοποίηση του σκοπού που επιδιώκεται εδώ και έναν αιώνα, της ένωσης της Κρήτης με την ελεύθερη Ελλάδα.» — Απόφαση των αντιπάλων του πρίγκιπα Γεώργιου, λίγο πριν από το Θέρισο (ελεύθερη απόδοση). Τι ζητούν οι υπογράφοντες, και γιατί το λένε «σκοπό που επιδιώκεται εδώ και έναν αιώνα»;
5. Ο πρίγκιπας Γεώργιος πίστευε ότι η ένωση θα έρθει με τη διπλωματία και τις σχέσεις του με τις αυλές της Ευρώπης· ο Βενιζέλος ότι η Κρήτη έπρεπε πρώτα να χτίσει δικούς της θεσμούς και να πιέσει τις Δυνάμεις. Ποια στρατηγική δικαιώθηκε, κατά τη γνώμη σου, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/cretan-question
