# Αποικιοκρατία και ιμπεριαλισμός

> Πώς οι βιομηχανικές δυνάμεις μοίρασαν Αφρική και Ασία τον 19ο αιώνα, και γιατί αυτό οδήγησε στον πόλεμο.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/colonialism-imperialism

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τη διαφορά ανάμεσα στην αποικιοκρατία και στον ιμπεριαλισμό, και γιατί η «νέα» επέκταση μετά το 1870 έγινε τόσο γρήγορα.
- Να ξεχωρίζεις τα οικονομικά, τα στρατηγικά και τα ιδεολογικά κίνητρα των αποικιακών δυνάμεων.
- Να περιγράφεις τι σήμαινε η αποικιοκρατία για τους αποικισμένους λαούς: βία, καταναγκαστική εργασία, νέα σύνορα, αλλά και αντίσταση.
- Να εξηγείς πώς οι αποικιακοί ανταγωνισμοί έφεραν τις Μεγάλες Δυνάμεις σε σύγκρουση πριν από το 1914.

## Ένας χάρτης που άλλαξε μέσα σε τριάντα χρόνια

Γύρω στο **1870** οι Ευρωπαίοι έλεγχαν περίπου το **10%** της Αφρικής, κυρίως
λιμάνια και παράλια. Το **1914** ανεξάρτητα είχαν μείνει μόνο δύο κράτη: η
**Αιθιοπία** και η **Λιβερία**. Όλη η υπόλοιπη ήπειρος είχε μοιραστεί ανάμεσα
στη Βρετανία, στη Γαλλία, στη Γερμανία, στο Βέλγιο, στην Ιταλία, στην
Πορτογαλία και στην Ισπανία.

Αποικίες υπήρχαν από τον 16ο αιώνα: οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι στην
Αμερική, οι Βρετανοί στην Ινδία. Αυτό που άλλαξε μετά το 1870 ήταν η
**ταχύτητα** και η **έκταση**. Οι ιστορικοί λένε αυτή την περίοδο «νέα
αποικιοκρατία» ή **εποχή του ιμπεριαλισμού**.

> **Δύο λέξεις**
>
> **Αποικιοκρατία:** μια χώρα κατακτά και κυβερνά μια άλλη περιοχή, συνήθως
> μακρινή, και εκμεταλλεύεται τη γη, τους πόρους και τους ανθρώπους της.
> **Ιμπεριαλισμός:** η πολιτική ενός κράτους να απλώνει την κυριαρχία του σε
> άλλους λαούς, με κατάκτηση, αλλά και με οικονομική ή πολιτική εξάρτηση.

## Γιατί τόσο γρήγορα; Τρία είδη κινήτρων

Η Βιομηχανική Επανάσταση έδωσε στις ευρωπαϊκές χώρες και τη **δύναμη** και τον
**λόγο** να επεκταθούν.

| Κίνητρο        | Τι σήμαινε στην πράξη                                                                                                                                                                                                     |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Οικονομικό** | Πρώτες ύλες για τα εργοστάσια (βαμβάκι, καουτσούκ, χαλκός, φοινικέλαιο), αγορές για τα βιομηχανικά προϊόντα, κέρδη για τα κεφάλαια που περίσσευαν.                                                                        |
| **Στρατηγικό** | Λιμάνια και σταθμοί ανεφοδιασμού για τους στόλους, έλεγχος των θαλάσσιων δρόμων, όπως η **Διώρυγα του Σουέζ** (1869). Μια αποικία συχνά κατακτιόταν για να μην την πάρει ο αντίπαλος.                                     |
| **Ιδεολογικό** | Ο εθνικισμός («μια μεγάλη χώρα χρειάζεται αυτοκρατορία»), η πεποίθηση ότι οι Ευρωπαίοι είχαν «αποστολή» να «εκπολιτίσουν» τους άλλους, και ο **ρατσισμός** που χώριζε τους ανθρώπους σε «ανώτερες» και «κατώτερες» φυλές. |

Και η τεχνολογία έκανε την κατάκτηση εύκολη: τα ατμόπλοια ανέβαιναν τα
ποτάμια, το τηλεγράφημα έφερνε τις διαταγές σε ώρες, το **κινίνο** προστάτευε
από την ελονοσία, και το **πολυβόλο** έδινε σε λίγους στρατιώτες συντριπτική
υπεροχή απέναντι σε στρατούς χωρίς σύγχρονα όπλα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κίνητρο;*

### Παράδειγμα 1: Διάβασε μια αντιπαράθεση του 1885: Φερί και Κλεμανσό

1. **Το πλαίσιο.** Τον Ιούλιο του 1885 η γαλλική Βουλή συζητούσε τα έξοδα για
   την κατάκτηση της Ινδοκίνας. Ο πρώην πρωθυπουργός **Ζιλ Φερί** υπερασπίστηκε
   την αποικιακή πολιτική (28 Ιουλίου). Ο βουλευτής **Ζορζ Κλεμανσό** του
   απάντησε δύο μέρες αργότερα.
2. **Ο Φερί, σε δική μας απόδοση.** Η βιομηχανία μας χρειάζεται **αγορές**. Ο
   στόλος μας χρειάζεται **λιμάνια και σταθμούς ανεφοδιασμού** σε όλο τον
   κόσμο, αλλιώς η Γαλλία θα πέσει από την πρώτη θέση στην τρίτη ή στην
   τέταρτη. Και οι «ανώτερες φυλές» έχουν **δικαίωμα**, γιατί έχουν και
   **χρέος**: να εκπολιτίσουν τις «κατώτερες».
3. **Ο Κλεμανσό, σε δική μας απόδοση.** Ανώτερες φυλές, κατώτερες φυλές: εύκολο
   να το λες. Με αυτή τη θεωρία κάθε κατάκτηση γίνεται «πολιτισμός» και κάθε
   λεηλασία «καθήκον». Είναι αντίθετη με τα **δικαιώματα του ανθρώπου**. Και ενώ
   στέλνουμε στρατό στην άκρη του κόσμου, η Αλσατία και η Λωρραίνη μένουν στα
   χέρια της Γερμανίας.
4. **Τι βλέπουμε.** Ο Φερί δίνει και τα τρία κίνητρα του πίνακα: οικονομικό,
   στρατηγικό, ιδεολογικό. Ο Κλεμανσό αμφισβητεί το ιδεολογικό ως πρόσχημα, και
   προσθέτει ένα δικό του, εθνικό επιχείρημα: η Γαλλία έπρεπε να κοιτάζει τη
   Γερμανία, όχι την Ασία. Η πηγή δείχνει ότι η αποικιοκρατία **είχε επικριτές
   και μέσα στις ίδιες τις αποικιακές δυνάμεις**. Δείχνει όμως και κάτι άλλο: και
   οι δύο μιλούν για τη Γαλλία· κανείς στην αίθουσα δεν μιλά για τους ανθρώπους
   της Ινδοκίνας.

## Το μοίρασμα της Αφρικής και της Ασίας

Το **1884–1885**, στη **Διάσκεψη του Βερολίνου**, που κάλεσε ο Γερμανός
καγκελάριος **Μπίσμαρκ**, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις συμφώνησαν τους κανόνες με
τους οποίους θα «διεκδικούσαν» την Αφρική. Κανένας Αφρικανός δεν ήταν
καλεσμένος. Τα σύνορα χαράχτηκαν συχνά με τον χάρακα πάνω στον χάρτη: χώρισαν
λαούς που ζούσαν μαζί και έβαλαν στο ίδιο κράτος αντιπάλους. Πολλά από αυτά τα
σύνορα ισχύουν ακόμα.

*Η Διάσκεψη του Βερολίνου σε χαλκογραφία της εποχής. Στο κέντρο, με τη στρατιωτική στολή, ο Μπίσμαρκ, και πίσω στον τοίχο ο χάρτης της Αφρικής, σχεδόν άδειος στο εσωτερικό. Μέτρησε τους ανθρώπους γύρω από το τραπέζι: διπλωμάτες της Ευρώπης, των ΗΠΑ και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κανένας από αυτούς δεν ζούσε στην ήπειρο που μοίραζαν.*

- **Βρετανία.** Η μεγαλύτερη αυτοκρατορία: η **Ινδία** (υπό το Στέμμα από το
  1858\), η **Αίγυπτος** (από το 1882), μεγάλο μέρος της ανατολικής και της
  νότιας Αφρικής, η Αυστραλία, ο Καναδάς. Το όνειρο ήταν μια γραμμή «από το
  Κάιρο ως το Κέιπ Τάουν».
- **Γαλλία.** Η βόρεια και η δυτική Αφρική (Αλγερία από το 1830, Τυνησία,
  Μαρόκο), η Μαδαγασκάρη, και η **Ινδοκίνα** (σημερινά Βιετνάμ, Λάος,
  Καμπότζη).
- **Γερμανία και Ιταλία,** κράτη που ενώθηκαν το 1870–1871, ήρθαν αργά και
  πήραν ό,τι είχε μείνει: η Γερμανία τη σημερινή Ναμίμπια, την Τανζανία και το
  Καμερούν, η Ιταλία την Ερυθραία, τη Σομαλία και, το 1911–1912, τη Λιβύη.
- **Βέλγιο.** Το **Κονγκό** ήταν από το 1885 ως το 1908 προσωπική ιδιοκτησία
  του βασιλιά **Λεοπόλδου Β΄**.
- **Κίνα.** Δεν έγινε αποικία, αλλά μετά τους **Πολέμους του Οπίου**
  (1839–1842 και 1856–1860) αναγκάστηκε να ανοίξει λιμάνια, να δώσει το
  **Χονγκ Κονγκ** στη Βρετανία και να δεχτεί ξένες «ζώνες επιρροής».
- Ιμπεριαλιστικές δυνάμεις έγιναν και δύο μη ευρωπαϊκές χώρες: οι **ΗΠΑ**
  (Φιλιππίνες, 1898) και η **Ιαπωνία** (Ταϊβάν 1895, Κορέα 1910).

*Ο μεγάλος σιδηροδρομικός σταθμός της Βομβάης, που τον έχτισαν οι Βρετανοί στα τέλη του 19ου αιώνα και τον ονόμασαν «Victoria Terminus», από τη βασίλισσα Βικτωρία, που είχε πάρει τον τίτλο «αυτοκράτειρα της Ινδίας». Το ύφος είναι ευρωπαϊκό γοτθικό, με στοιχεία ινδικής τέχνης. Σήμερα ο σταθμός έχει το όνομα ενός Ινδού ηγεμόνα του 17ου αιώνα, του Σιβάτζι.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια δύναμη, ποια κτήση;*

## Η αποικιοκρατία από την άλλη πλευρά

Οι αποικιακές δυνάμεις έφεραν σιδηροδρόμους, λιμάνια, σχολεία και νοσοκομεία,
αλλά τα έφτιαχναν κυρίως για να εξυπηρετούν τη δική τους οικονομία και τους
δικούς τους ανθρώπους. Για τους αποικισμένους λαούς η εμπειρία ήταν συχνά
βίαιη:

- **Καταναγκαστική εργασία.** Στο Κονγκό του Λεοπόλδου οι κάτοικοι
  υποχρεώνονταν να μαζεύουν καουτσούκ. Όσοι δεν έφερναν την ποσότητα
  τιμωρούνταν με ξυλοδαρμό, ομηρία των οικογενειών τους, ακόμα και ακρωτηριασμό.
  Η έκθεση του Βρετανού προξένου **Ρότζερ Κέισμεντ** (1904) έκανε τις
  πρακτικές γνωστές στην Ευρώπη. Τα θύματα υπολογίζονται σε εκατομμύρια· ο
  ακριβής αριθμός είναι αβέβαιος και συζητιέται ακόμα.
- **Εξόντωση.** Στη γερμανική Νοτιοδυτική Αφρική η εξέγερση των **Χερέρο** και
  των **Νάμα** (1904–1908) καταπνίγηκε με εξόντωση μεγάλου μέρους τους. Το
  2021 η γερμανική κυβέρνηση την αναγνώρισε επίσημα ως **γενοκτονία**.
- **Στρατόπεδα.** Στον **Πόλεμο των Μπόερ** (1899–1902) ανάμεσα στη Βρετανία και
  στους Ολλανδούς αποίκους της Νότιας Αφρικής, οι Βρετανοί έκλεισαν αμάχους,
  λευκούς και μαύρους, σε στρατόπεδα όπου πέθαναν δεκάδες χιλιάδες.
- **Η γη και ο πολιτισμός.** Οι καλύτερες γαίες πήγαιναν σε Ευρωπαίους
  αποίκους· οι γλώσσες, οι θρησκείες και οι θεσμοί των ντόπιων θεωρούνταν
  «κατώτεροι».

Υπήρξε και **αντίσταση**. Στην Ινδία το 1857 στρατιώτες και αγρότες ξεσηκώθηκαν
εναντίον της Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών. Στην Κίνα η εξέγερση των
**Μπόξερ** (1899–1901) στράφηκε εναντίον των ξένων. Και στην **Αντουά**, το
**1896**, ο στρατός της Αιθιοπίας νίκησε τον ιταλικό: η Αιθιοπία έμεινε
ανεξάρτητη, σύμβολο για όλη την Αφρική.

*Ο ανδριάντας του αυτοκράτορα Μενελίκ Β΄, του νικητή της Αντουά, στην Αντίς Αμπέμπα. Στήθηκε το 1930. Πρόσεξε τι φορά: το στέμμα και τον μανδύα ενός Αιθίοπα αυτοκράτορα, όχι ευρωπαϊκή στολή. Για πολλούς Αφρικανούς του 20ού αιώνα, η Αντουά απέδειχνε ότι ένας ευρωπαϊκός στρατός μπορούσε να νικηθεί.*

> **Κλειδί**
>
> Η αποικιοκρατία του 19ου αιώνα ήταν **παιδί της Βιομηχανικής Επανάστασης**:
> χρειαζόταν πρώτες ύλες και αγορές, και είχε τα όπλα και τα ατμόπλοια για να
> τις πάρει. Δικαιολογήθηκε ως «εκπολιτιστική αποστολή», αλλά στηριζόταν στην
> ιδέα ότι κάποιοι λαοί είναι **ανώτεροι** από άλλους. Ένας ιστορικός την
> εξετάζει και από τις δύο πλευρές: από τις πρωτεύουσες που την αποφάσιζαν, και
> από τα χωριά που τη ζούσαν.

## Από τις αποικίες στον πόλεμο

Όσο λιγόστευε η «ελεύθερη» γη, οι δυνάμεις άρχισαν να συγκρούονται μεταξύ
τους:

- **Φασόντα, 1898.** Μια γαλλική και μια βρετανική αποστολή συναντήθηκαν στον
  Άνω Νείλο, στο σημερινό Νότιο Σουδάν. Για λίγες εβδομάδες Βρετανία και
  Γαλλία έφτασαν κοντά στον πόλεμο· τελικά η Γαλλία υποχώρησε. Το 1904 οι δύο
  χώρες συμφώνησαν, με την **Εγκάρδια Συνεννόηση**, να μοιράσουν τις
  διεκδικήσεις τους: η Αίγυπτος στους Βρετανούς, το Μαρόκο στους Γάλλους.
- **Μαρόκο, 1905 και 1911.** Η Γερμανία αμφισβήτησε δύο φορές τη γαλλική
  επιρροή στο Μαρόκο. Και τις δύο φορές η Βρετανία στάθηκε δίπλα στη Γαλλία.
  Αντί να τις χωρίσει, η Γερμανία τις έφερε πιο κοντά.
- **Ο ναυτικός ανταγωνισμός.** Η Γερμανία ήθελε «μια θέση στον ήλιο» και ένα
  στόλο αντάξιο. Η Βρετανία, που ζούσε από τους θαλάσσιους δρόμους της
  αυτοκρατορίας, απάντησε ναυπηγώντας περισσότερα θωρηκτά.

Έτσι, οι αποικιακοί ανταγωνισμοί βοήθησαν να σχηματιστούν οι δύο συνασπισμοί
που θα συγκρούονταν το 1914.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη Διώρυγα του Σουέζ στο Μαρόκο*

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις τη «φυλή» των κειμένων της εποχής με επιστημονικό όρο. Οι
> θεωρίες για «ανώτερες» και «κατώτερες» φυλές παρουσιάζονταν τότε σαν επιστήμη,
> αλλά η σύγχρονη βιολογία έχει δείξει ότι δεν υπάρχουν τέτοιες ιεραρχίες
> ανάμεσα στους ανθρώπους. Όταν τις συναντάς σε μια πηγή, είναι **στοιχείο για
> το πώς σκέφτονταν** οι άνθρωποι της εποχής, όχι περιγραφή του κόσμου.

> **Θυμήσου**
>
> - Μετά το **1870** οι βιομηχανικές δυνάμεις μοίρασαν σχεδόν όλη την Αφρική και
>   μεγάλο μέρος της Ασίας. Το 1914 ανεξάρτητες στην Αφρική: μόνο **Αιθιοπία** και
>   **Λιβερία**.
> - Κίνητρα: **οικονομικά** (πρώτες ύλες, αγορές), **στρατηγικά** (λιμάνια,
>   θαλάσσιοι δρόμοι), **ιδεολογικά** (εθνικισμός, «εκπολιτιστική αποστολή»,
>   ρατσισμός).
> - **Διάσκεψη του Βερολίνου** (1884–1885): κανόνες για το μοίρασμα, χωρίς
>   Αφρικανούς.
> - Για τους αποικισμένους: καταναγκαστική εργασία, βία, χαμένη γη, αλλά και
>   αντίσταση (Ινδία 1857, Αντουά 1896).
> - Οι ανταγωνισμοί (**Φασόντα**, **Μαρόκο**, ναυτικός ανταγωνισμός) έφεραν τις
>   δυνάμεις σε σύγκρουση πριν από το 1914.

## Ερωτήσεις

1. Αποικίες είχαν οι Ευρωπαίοι από τον 16ο αιώνα. Τι ήταν καινούργιο στην αποικιοκρατία μετά το 1870;
   - Η ταχύτητα και η έκταση: σχεδόν όλη η Αφρική μοιράστηκε σε τριάντα χρόνια
   - Ότι για πρώτη φορά ευρωπαϊκές χώρες απέκτησαν κτήσεις έξω από την Ευρώπη
   - Ότι οι αποικίες άρχισαν να κερδίζουν την ανεξαρτησία τους με διαπραγματεύσεις
   - Ότι οι αποικίες ήταν πια μόνο λιμάνια και εμπορικοί σταθμοί στα παράλια
2. Τι αποφάσισε η Διάσκεψη του Βερολίνου (1884–1885);
   - Τους κανόνες με τους οποίους οι ευρωπαϊκές δυνάμεις θα διεκδικούσαν την Αφρική
   - Την ανεξαρτησία των αφρικανικών βασιλείων με εγγύηση των Μεγάλων Δυνάμεων
   - Το τέλος του δουλεμπορίου και την επιστροφή της γης στους αφρικανικούς λαούς
   - Τα σύνορα της Γερμανίας μετά τον πόλεμο με τη Γαλλία του 1870–1871
3. Ποια αφρικανικά κράτη είχαν μείνει ανεξάρτητα το 1914;
   - Η Αιθιοπία και η Λιβερία
   - Η Αίγυπτος και το Μαρόκο
   - Το Κονγκό και η Ναμίμπια
   - Η Αλγερία και η Λιβύη
4. Η Βρετανία κατέλαβε την Αίγυπτο το 1882. Ποιο κίνητρο έπαιξε τον κύριο ρόλο;
   - Στρατηγικό: ο έλεγχος της Διώρυγας του Σουέζ και του δρόμου για την Ινδία
   - Ιδεολογικό: η διάδοση του χριστιανισμού στους λαούς της βόρειας Αφρικής
   - Οικονομικό: η αναζήτηση χρυσού και διαμαντιών στις όχθες του Νείλου
   - Δημογραφικό: η εγκατάσταση Βρετανών αγροτών στις εύφορες γαίες της
5. Ποιο ζευγάρι εφευρέσεων έκανε την κατάκτηση του εσωτερικού της Αφρικής πιο εύκολη για τους Ευρωπαίους;
   - Το κινίνο κατά της ελονοσίας και το πολυβόλο
   - Η τυπογραφία και η πυξίδα των ναυτικών
   - Το αεροπλάνο και το ραδιόφωνο
   - Ο ηλεκτρικός λαμπτήρας και το τηλέφωνο
6. Γιατί το Κονγκό του Λεοπόλδου Β΄ έγινε σκάνδαλο στην Ευρώπη στις αρχές του 20ού αιώνα;
   - Γιατί οι κάτοικοι εξαναγκάζονταν να μαζεύουν καουτσούκ με τρομερή βία
   - Γιατί ο Λεοπόλδος το πούλησε κρυφά στη Γερμανία χωρίς να ρωτήσει κανέναν
   - Γιατί οι κάτοικοι νίκησαν τον βελγικό στρατό και κήρυξαν ανεξαρτησία
   - Γιατί εκεί ξεκίνησε η πρώτη σύγκρουση ανάμεσα σε Βρετανία και Γαλλία
7. Η κρίση της Φασόντα (1898) έφερε τη Βρετανία και τη Γαλλία κοντά στον πόλεμο. Τι ακολούθησε το 1904;
   - Συμφώνησαν να μοιράσουν τις διεκδικήσεις τους και έγιναν εταίροι
   - Πολέμησαν στον Νείλο, και η Γαλλία έχασε όλες τις αφρικανικές κτήσεις
   - Η Γαλλία συμμάχησε με τη Γερμανία εναντίον της Βρετανίας στην Αφρική
   - Παραχώρησαν την ανεξαρτησία στο Σουδάν για να αποφύγουν νέα κρίση
8. Η Γερμανία αμφισβήτησε τη γαλλική επιρροή στο Μαρόκο το 1905 και το 1911. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα;
   - Η Βρετανία στάθηκε δίπλα στη Γαλλία και οι δύο ήρθαν ακόμα πιο κοντά
   - Το Μαρόκο έγινε γερμανική αποικία και η Γαλλία αποσύρθηκε από την Αφρική
   - Ξέσπασε αμέσως πόλεμος ανάμεσα στη Γερμανία και στη Γαλλία στη βόρεια Αφρική
   - Η Βρετανία και η Γερμανία υπέγραψαν συμμαχία για να μοιράσουν το Μαρόκο

## Ασκήσεις

1. Σε ποια μάχη, και ποια χρονιά, η Αιθιοπία νίκησε τον ιταλικό στρατό και κράτησε την ανεξαρτησία της;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η διάσκεψη του 1884–1885 όπου οι ευρωπαϊκές δυνάμεις όρισαν τους κανόνες για το μοίρασμα της Αφρικής. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της αποικιοκρατίας από το 1869 ως το 1911· το όνομα του γεγονότος του 1884 λείπει.*
3. Εξήγησε γιατί η αποικιοκρατία του 19ου αιώνα λέγεται «παιδί της Βιομηχανικής Επανάστασης».
4. «Σήκωσε το φορτίο του λευκού ανθρώπου· στείλε τα καλύτερα παιδιά σου· δέσε τους γιους σου στην εξορία, για να υπηρετήσουν τις ανάγκες των αιχμαλώτων σου.» — Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, «Το φορτίο του λευκού ανθρώπου» (1899), πρώτη στροφή σε δική μας απόδοση. Το ποίημα γράφτηκε όταν οι ΗΠΑ κατακτούσαν τις Φιλιππίνες. Πώς παρουσιάζει την αποικιοκρατία, και τι αφήνει έξω;
5. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η αποικιοκρατία «έφερε την πρόοδο», γιατί έφτιαξε σιδηροδρόμους, λιμάνια και σχολεία. Πώς θα απαντούσες, με επιχειρήματα από την ενότητα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/colonialism-imperialism
