# Μικρασιατική Καταστροφή και προσφυγιά

> Από τη Συνθήκη των Σεβρών στη Σμύρνη και στην ανταλλαγή πληθυσμών.

Ιστορία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/asia-minor

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την πορεία από τη Συνθήκη των Σεβρών (1920) ως την καταστροφή της Σμύρνης (1922) και να εξηγείς τις αιτίες της ήττας.
- Να παρουσιάζεις τα γεγονότα και από την τουρκική οπτική, και να αναγνωρίζεις τα δεινά των αμάχων και των δύο πλευρών.
- Να εξηγείς τι όριζε η Σύμβαση ανταλλαγής πληθυσμών της Λωζάννης (1923) και ποιο ήταν το κριτήριό της.
- Να αξιολογείς με αριθμούς και παραδείγματα την εγκατάσταση των προσφύγων και τη συμβολή τους στην Ελλάδα.

## Από τη Σμύρνη στις Σέβρες

Τον Οκτώβριο του 1918 η Οθωμανική Αυτοκρατορία, ηττημένη, υπέγραψε την
ανακωχή του **Μούδρου**. Οι νικητές συζητούσαν πώς θα τη μοιράσουν, και στη
δυτική Μικρά Ασία ζούσαν εκατοντάδες χιλιάδες ορθόδοξοι Έλληνες, με κέντρο τη
**Σμύρνη**, μια από τις πλουσιότερες πόλεις της Ανατολικής Μεσογείου.

Στις **15 Μαΐου 1919**, με άδεια των Βρετανών, των Γάλλων και των Αμερικανών,
ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη. Οι σύμμαχοι ήθελαν και να
προλάβουν την Ιταλία, που διεκδικούσε την ίδια περιοχή. Οι Έλληνες της πόλης
υποδέχτηκαν τον στρατό με ενθουσιασμό. Την ίδια μέρα όμως υπήρξαν επεισόδια
με θύματα Τούρκους στρατιώτες και αμάχους, και μια διασυμμαχική επιτροπή
απέδωσε αργότερα ευθύνες και στον ελληνικό στρατό. Ο Ύπατος Αρμοστής
**Αριστείδης Στεργιάδης** προσπάθησε να κυβερνήσει αυστηρά και απέναντι στις
δύο κοινότητες.

Στις **10 Αυγούστου 1920** υπογράφηκε η **Συνθήκη των Σεβρών**:

| Περιοχή                          | Τι όριζε η συνθήκη                                                                             |
| -------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Ανατολική Θράκη, Ίμβρος, Τένεδος | στην Ελλάδα                                                                                    |
| Περιοχή της Σμύρνης              | ελληνική διοίκηση για πέντε χρόνια· μετά οι κάτοικοι μπορούσαν να ζητήσουν ένωση με την Ελλάδα |
| Κωνσταντινούπολη                 | έμενε οθωμανική                                                                                |

Ήταν η στιγμή της «Ελλάδας των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών». Αλλά η
συνθήκη **δεν εφαρμόστηκε ποτέ**: την υπέγραψε η κυβέρνηση του σουλτάνου, που
δεν έλεγχε πια την Ανατολία, και την απέρριψε όποιος την έλεγχε.

*Ο Βενιζέλος υπογράφει τη Συνθήκη των Σεβρών, στις 10 Αυγούστου 1920. Γύρω του, οι αντιπροσωπείες των νικητών. Η υπογραφή ήταν η κορυφή μιας πολιτικής· η συνθήκη όμως έμεινε στο χαρτί.*

## Η άλλη πλευρά: το τουρκικό εθνικό κίνημα

Λίγες μέρες μετά την απόβαση στη Σμύρνη, ο στρατηγός **Μουσταφά Κεμάλ**
έφτασε στη Σαμψούντα και άρχισε να οργανώνει την αντίσταση. Το 1920
συνεδρίασε στην **Άγκυρα** μια νέα εθνοσυνέλευση, που δεν αναγνώριζε ούτε τη
Συνθήκη των Σεβρών ούτε τις αποφάσεις του σουλτάνου.

Για τους Τούρκους, η ελληνική απόβαση ήταν **κατοχή** της πατρίδας τους και
τα χρόνια 1919–1922 είναι ο **Πόλεμος της Ανεξαρτησίας**. Η 9η Σεπτεμβρίου
γιορτάζεται στη Σμύρνη (Ιζμίρ) ως μέρα απελευθέρωσης. Για τους Έλληνες η
εκστρατεία ήταν η **Μικρασιατική εκστρατεία**, για την προστασία και την
ένωση ενός ελληνικού πληθυσμού που ζούσε εκεί από την αρχαιότητα. Ο ιστορικός
οφείλει να ξέρει και τις δύο αφηγήσεις, για να καταλάβει γιατί κάθε λαός
θυμάται διαφορετικά τα ίδια γεγονότα.

## Από τις εκλογές του 1920 στον Σαγγάριο

Τον Νοέμβριο του 1920, μέσα στον πόλεμο, ο **Βενιζέλος έχασε τις εκλογές**, και
με δημοψήφισμα επέστρεψε ο βασιλιάς **Κωνσταντίνος**. Ο Διχασμός είχε
συνέπειες στο μέτωπο: η νέα κυβέρνηση απομάκρυνε πολλούς βενιζελικούς
αξιωματικούς. Η Γαλλία και η Ιταλία, που είχαν ήδη τους δικούς τους λόγους να αλλάξουν
πολιτική, χρησιμοποίησαν την επιστροφή του Κωνσταντίνου για να απομακρυνθούν
από την Ελλάδα, και ήρθαν σε συνεννόηση με την Άγκυρα· η Βρετανία δεν έδωσε
στρατιωτική βοήθεια.

Η κυβέρνηση αποφάσισε να συνεχίσει. Το 1921 ο ελληνικός στρατός προχώρησε
βαθιά στην Ανατολία και τον Αύγουστο έφτασε στον ποταμό **Σαγγάριο**, κοντά
στην Άγκυρα. Ύστερα από τρεις εβδομάδες σκληρών μαχών δεν μπόρεσε να
προχωρήσει και οπισθοχώρησε. Επί έναν χρόνο το μέτωπο έμεινε ακίνητο, σε μια
τεράστια γραμμή μακριά από τη θάλασσα, με στρατιώτες που πολεμούσαν χρόνια.

## Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1922

Στις **26 Αυγούστου 1922** ο τουρκικός στρατός επιτέθηκε. Το μέτωπο κατέρρευσε
μέσα σε λίγες μέρες και ο ελληνικός στρατός υποχώρησε προς τις ακτές. Στην
υποχώρηση τμήματα του στρατού και ατάκτων έκαψαν πόλεις και χωριά, με θύματα
**Τούρκους αμάχους**. Πίσω από τον στρατό έμεινε ο ελληνικός και αρμενικός
πληθυσμός χωρίς προστασία.

Στις **9 Σεπτεμβρίου** ο τουρκικός στρατός μπήκε στη Σμύρνη. Ακολούθησαν
σφαγές, λεηλασίες και βιασμοί **Ελλήνων και Αρμενίων αμάχων**. Ο μητροπολίτης
**Χρυσόστομος** παραδόθηκε σε όχλο και θανατώθηκε. Στις 13 Σεπτεμβρίου
ξέσπασε **πυρκαγιά**, που κατέστρεψε τις αρμενικές και ελληνικές συνοικίες,
ενώ οι τουρκικές και οι εβραϊκές γλίτωσαν. Οι περισσότερες ελληνικές,
αρμενικές και ξένες μαρτυρίες αποδίδουν τη φωτιά σε τουρκικούς στρατιώτες· η
τουρκική πλευρά την απέδωσε σε Αρμενίους και Έλληνες. Χιλιάδες άνθρωποι
στριμώχτηκαν στην προκυμαία περιμένοντας πλοία, ενώ συμμαχικά πολεμικά
παρακολουθούσαν από το λιμάνι. Πόσοι σκοτώθηκαν δεν είναι γνωστό με ακρίβεια·
οι εκτιμήσεις διαφέρουν πολύ.

Άνδρες σε ηλικία στράτευσης δεν τους άφησαν να φύγουν: στάλθηκαν στα **τάγματα
εργασίας** στο εσωτερικό, όπου πολλοί πέθαναν από κακουχίες. Είχαν
προηγηθεί, από το 1914, οι διωγμοί στη Θράκη, στη Μικρά Ασία και στον
**Πόντο**. Το ελληνικό κράτος τιμά σήμερα τη μνήμη αυτών των θυμάτων με δύο
ημέρες μνήμης, στις 19 Μαΐου για τον Πόντο και στις 14 Σεπτεμβρίου για τη
Μικρά Ασία.

Στην Ελλάδα, τον Σεπτέμβριο του 1922, στρατιωτικό κίνημα με τον
**Νικόλαο Πλαστήρα** ανάγκασε τον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί. Οκτώ πολιτικοί
και στρατιωτικοί δικάστηκαν για την ήττα, και οι έξι, ανάμεσά τους ο πρώην
πρωθυπουργός Γούναρης και ο αρχιστράτηγος Χατζηανέστης, εκτελέστηκαν: η **δίκη των Έξι**, που πολλοί ιστορικοί θεωρούν πολιτική δίκη,
έκανε τον Διχασμό ακόμα βαθύτερο.

> **Πρόσεχε**
>
> Η Καταστροφή **δεν είχε μία αιτία**. Όποιος λέει «φταίει μόνο ο Βενιζέλος που
> ξεκίνησε» ή «φταίνε μόνο οι αντιβενιζελικοί που συνέχισαν» μεταφέρει τον
> Διχασμό μέσα στο μάθημα της Ιστορίας. Οι ιστορικοί συνδυάζουν πολλές αιτίες:
> έναν στρατό απλωμένο βαθιά στην ενδοχώρα, μακριά από τη θάλασσα· την
> **οργάνωση και την αποφασιστικότητα** του τουρκικού εθνικού κινήματος· την
> **απομάκρυνση των συμμάχων** μετά το 1920· και τον **Διχασμό**, που
> αποδυνάμωσε τον στρατό και την κυβέρνηση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την απόβαση στη Λωζάννη*

## Η Λωζάννη και η ανταλλαγή

Στη **Λωζάννη** της Ελβετίας η Ελλάδα, με διαπραγματευτή τον Βενιζέλο, και η
Τουρκία υπέγραψαν δύο κείμενα:

- Στις **30 Ιανουαρίου 1923** τη **Σύμβαση για την ανταλλαγή πληθυσμών**, την
  πρώτη υποχρεωτική ανταλλαγή τέτοιας κλίμακας. Την ιδέα είχε προτείνει ο
  Νορβηγός **Φρίντγιοφ Νάνσεν**, Ύπατος Αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών για
  τους πρόσφυγες.
- Στις **24 Ιουλίου 1923** τη **Συνθήκη της Λωζάννης**, που όρισε τα σύνορα: η
  Ανατολική Θράκη, η Ίμβρος και η Τένεδος έμειναν στην Τουρκία.

*Ο Φρίντγιοφ Νάνσεν σε νεότερη ηλικία. Πριν γίνει διπλωμάτης ήταν διάσημος εξερευνητής της Αρκτικής. Για τη δουλειά του με τους πρόσφυγες πήρε το Νόμπελ Ειρήνης του 1922.*

Το κριτήριο της ανταλλαγής ήταν η **θρησκεία**, όχι η γλώσσα: οι ορθόδοξοι
υπήκοοι της Τουρκίας ανταλλάχτηκαν με τους μουσουλμάνους υπηκόους της
Ελλάδας. Έτσι ήρθαν στην Ελλάδα και τουρκόφωνοι ορθόδοξοι από την
Καππαδοκία, και έφυγαν για την Τουρκία και ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι της
Κρήτης. Εξαιρέθηκαν οι Έλληνες της **Κωνσταντινούπολης**, της Ίμβρου και της
Τενέδου, και οι μουσουλμάνοι της **Δυτικής Θράκης**.

Η Σύμβαση ήρθε όταν οι περισσότεροι ορθόδοξοι της Μικράς Ασίας είχαν ήδη
φύγει· αυτό που πρόσθεσε ήταν ότι **κανείς δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω**.
Προς την αντίθετη κατεύθυνση, περίπου **350.000–400.000 μουσουλμάνοι**
εγκατέλειψαν τη Μακεδονία, την Ήπειρο, την Κρήτη και άλλες περιοχές της
Ελλάδας, αφήνοντας κι αυτοί σπίτια και τάφους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανταλλάσσεται ή εξαιρείται;*

## Οι πρόσφυγες στην Ελλάδα

Οι πρόσφυγες έφτασαν με ό,τι μπορούσαν να κουβαλήσουν. Τα πρώτα χρόνια
έμειναν σε σκηνές, σε παραπήγματα, σε σχολεία, σε αποθήκες, ακόμα και στα
θεωρεία του Δημοτικού Θεάτρου της Αθήνας. Πολλοί πέθαναν από ελονοσία, φυματίωση και φτώχεια. Συχνά
οι ντόπιοι τους αντιμετώπισαν με καχυποψία: ήταν ανταγωνιστές για γη και
δουλειά, μιλούσαν αλλιώς, είχαν άλλες συνήθειες.

Το κράτος, με δάνεια και με την **Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων** υπό την
αιγίδα της Κοινωνίας των Εθνών (1923–1930), εγκατέστησε πολλούς στην ύπαιθρο,
κυρίως στη **Μακεδονία** και στη **Θράκη**, στα κτήματα που άφησαν οι
μουσουλμάνοι και σε μεγάλα τσιφλίκια που απαλλοτριώθηκαν. Άλλοι έχτισαν
συνοικίες στις πόλεις, με ονόματα που θυμούνται τον τόπο τους: **Νέα Σμύρνη,
Νέα Ιωνία, Νέα Φιλαδέλφεια, Καλαμαριά, Καισαριανή**.

Η συμβολή τους φαίνεται παντού:

- **Οικονομία.** Νέες καλλιέργειες και τεχνικές στον κάμπο, ταπητουργία,
  εργατικά χέρια για τη βιομηχανία του Μεσοπολέμου.
- **Πολιτισμός.** Το σμυρναίικο τραγούδι επηρέασε βαθιά το ρεμπέτικο. Ο
  **Γιώργος Σεφέρης**, που γεννήθηκε στα Βουρλά κοντά στη Σμύρνη, πήρε το
  Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1963· ο **Ηλίας Βενέζης** από το Αϊβαλί έγραψε για τα
  τάγματα εργασίας στο «Νούμερο 31328», η **Διδώ Σωτηρίου** από το Αϊδίνι τα
  «Ματωμένα χώματα».
- **Καθημερινή ζωή.** Φαγητά, λέξεις, συνήθειες, ακόμα και αθλητικά σωματεία:
  ο Πανιώνιος ήρθε από τη Σμύρνη, η ΑΕΚ και ο ΠΑΟΚ ιδρύθηκαν από πρόσφυγες
  της Κωνσταντινούπολης.
- **Πολιτική.** Οι πρόσφυγες ψήφισαν κυρίως τον Βενιζέλο στον Μεσοπόλεμο, και
  αργότερα πολλοί στράφηκαν προς την Αριστερά.

> **Κλειδί**
>
> Η Μικρασιατική Καταστροφή έκλεισε μια ιστορία τριών χιλιάδων χρόνων
> ελληνικής παρουσίας στην Ιωνία και έβαλε τέλος στη **Μεγάλη Ιδέα**. Ήταν
> τραγωδία για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους, ορθόδοξους αλλά και
> μουσουλμάνους, που έχασαν τα σπίτια τους. Ταυτόχρονα, οι πρόσφυγες
> **μεταμόρφωσαν την Ελλάδα**: την έκαναν πιο ομοιογενή, πιο αστική, και της
> έδωσαν ανθρώπους, δεξιότητες και πολιτισμό. Το 1930 ο Βενιζέλος πήγε στην
> Άγκυρα και υπέγραψε με την Τουρκία του Κεμάλ σύμφωνο φιλίας: οι αντίπαλοι του
> 1922 προσπάθησαν να χτίσουν ειρήνη.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε έναν αριθμό: η απογραφή του 1928

1. **Τα δεδομένα.** Η απογραφή του 1928 μέτρησε στην Ελλάδα περίπου
   **6.200.000** κατοίκους. Από αυτούς περίπου **1.220.000** δήλωσαν πρόσφυγες,
   οι περισσότεροι από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη.
2. **Ο λόγος.** Διαιρούμε: 1.220.000 / 6.200.000 ≈ 0,2, δηλαδή περίπου **20%**.
   Ένας στους πέντε κατοίκους της χώρας ήταν πρόσφυγας.
3. **Κάνε τον αριθμό κατανοητό.** Αν η σημερινή Ελλάδα, με περίπου 10.400.000
   κατοίκους, δεχόταν την ίδια αναλογία, θα χρειαζόταν να υποδεχτεί περίπου
   **2.000.000** ανθρώπους μέσα σε λίγους μήνες.
4. **Το συμπέρασμα.** Ένα κράτος φτωχό, βγαλμένο από δέκα χρόνια πολέμων,
   χρειάστηκε να στεγάσει, να θρέψει και να βρει δουλειά για το ένα πέμπτο του
   πληθυσμού του. Γι' αυτό η αποκατάσταση κράτησε χρόνια, και γι' αυτό η
   Ελλάδα του 1930 ήταν μια άλλη χώρα από την Ελλάδα του 1920.

### Παράδειγμα 2: Μία ημερομηνία, δύο μνήμες: 9 Σεπτεμβρίου 1922

1. **Η τουρκική μνήμη.** Στην Τουρκία η 9η Σεπτεμβρίου γιορτάζεται ως η μέρα που
   απελευθερώθηκε η Σμύρνη και ουσιαστικά κρίθηκε ο Πόλεμος της Ανεξαρτησίας.
2. **Η ελληνική μνήμη.** Στην Ελλάδα οι ίδιες μέρες θυμίζουν σφαγές αμάχων, την
   πυρκαγιά, την ξενιτιά. Το ελληνικό κράτος τιμά τη μνήμη των θυμάτων στις 14
   Σεπτεμβρίου.
3. **Τι μένει σταθερό.** Και οι δύο μνήμες συμφωνούν σε ορισμένα γεγονότα: ο
   τουρκικός στρατός μπήκε στην πόλη, ο ελληνικός στρατός είχε φύγει, η
   ελληνική και η αρμενική παρουσία στη Σμύρνη τελείωσε. Διαφέρει το **νόημα**
   που δίνει ο καθένας.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο ιστορικός δεν διαλέγει μία μνήμη και σβήνει την άλλη.
   Εξηγεί γιατί η ίδια μέρα είναι γιορτή για τον έναν και πένθος για τον άλλον,
   και ελέγχει με τις πηγές τι έγινε. Η κατανόηση της άλλης πλευράς δεν σημαίνει
   ότι δικαιολογούμε τη βία εναντίον αμάχων, από όποιον κι αν έγινε.

> **Θυμήσου**
>
> - **1919**: απόβαση στη Σμύρνη· **1920**: Συνθήκη των Σεβρών, που δεν
>   εφαρμόστηκε, και ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές.
> - **1921**: Σαγγάριος· **Αύγουστος 1922**: κατάρρευση του μετώπου·
>   **Σεπτέμβριος 1922**: καταστροφή της Σμύρνης.
> - Για την Τουρκία, 1919–1922 είναι ο **Πόλεμος της Ανεξαρτησίας**. Θύματα
>   αμάχων υπήρξαν και στις δύο πλευρές.
> - **Λωζάννη 1923**: υποχρεωτική ανταλλαγή με κριτήριο τη **θρησκεία**·
>   εξαιρέσεις η Κωνσταντινούπολη, η Ίμβρος, η Τένεδος και η Δυτική Θράκη.
> - Περίπου **1.200.000** πρόσφυγες, ένας στους πέντε κατοίκους, που
>   μεταμόρφωσαν την οικονομία, τις πόλεις και τον πολιτισμό της Ελλάδας.

## Ερωτήσεις

1. Πότε και με ποια άδεια αποβιβάστηκε ο ελληνικός στρατός στη Σμύρνη;
   - Τον Μάιο του 1919, με άδεια των μεγάλων συμμάχων
   - Τον Αύγουστο του 1920, μετά τη Συνθήκη των Σεβρών
   - Το 1914, στην αρχή του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου
   - Το 1919, χωρίς να ενημερώσει κανέναν σύμμαχο
2. Τι όριζε η Συνθήκη των Σεβρών (1920) για την περιοχή της Σμύρνης;
   - Ελληνική διοίκηση για πέντε χρόνια και μετά δυνατότητα ένωσης με την Ελλάδα
   - Άμεση και οριστική προσάρτηση στην Ελλάδα, χωρίς μεταβατική περίοδο ή άλλους όρους
   - Παραχώρηση στην Ιταλία, που διεκδικούσε τη Σμύρνη και τη νοτιοδυτική Μικρά Ασία
   - Υποχρεωτική ανταλλαγή των ορθόδοξων και των μουσουλμάνων κατοίκων της
3. Πώς ονομάζει η τουρκική ιστοριογραφία τον πόλεμο του 1919–1922;
   - Πόλεμο της Ανεξαρτησίας
   - Μικρασιατική εκστρατεία
   - Β΄ Βαλκανικό πόλεμο
   - Μεγάλη Ιδέα
4. Ποια από τις παρακάτω εξηγήσεις της ήττας του 1922 είναι η πιο πλήρης ιστορικά;
   - Συνδυασμός αιτιών: στρατός βαθιά στην ενδοχώρα, ισχυρό τουρκικό κίνημα, απομάκρυνση συμμάχων, Διχασμός
   - Έφταιγε μόνο ο Βενιζέλος, που ξεκίνησε την εκστρατεία το 1919 και άφησε τον στρατό εκτεθειμένο στην Ανατολία
   - Έφταιγαν μόνο οι αντιβενιζελικοί, που μετά τις εκλογές του 1920 συνέχισαν τον πόλεμο και προχώρησαν ως τον Σαγγάριο
   - Έφταιγε μόνο η κακή τύχη σε μία μάχη, όταν η τουρκική επίθεση του Αυγούστου 1922 βρήκε το μέτωπο απροετοίμαστο
5. Ποια ήταν μια συνέπεια των ελληνικών εκλογών του Νοεμβρίου 1920 για τον πόλεμο;
   - Η Γαλλία και η Ιταλία απομακρύνθηκαν από την Ελλάδα
   - Ο πόλεμος σταμάτησε αμέσως και ο στρατός γύρισε από τη Μικρά Ασία
   - Υπογράφηκε η Συνθήκη της Λωζάννης
   - Ο Βενιζέλος ανέλαβε αρχηγός του στρατού
6. Ποιο ήταν το κριτήριο της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών του 1923;
   - Η θρησκεία
   - Η μητρική γλώσσα
   - Η επιθυμία του καθενός
   - Ο τόπος γέννησης των γονιών
7. Το 1923 ζουν τέσσερις άνθρωποι: ένας ορθόδοξος της Κωνσταντινούπολης εγκατεστημένος εκεί από το 1900, ένας ορθόδοξος της Σμύρνης, ένας μουσουλμάνος της Κρήτης, ένας ορθόδοξος της Καππαδοκίας. Ποιος δεν υποχρεώνεται να φύγει;
   - Ο ορθόδοξος της Κωνσταντινούπολης
   - Ο ορθόδοξος της Σμύρνης
   - Ο μουσουλμάνος της Κρήτης
   - Ο ορθόδοξος της Καππαδοκίας, επειδή μιλούσε τουρκικά
8. Ποια φράση για το 1919 περιέχει αναχρονισμό;
   - Οι κάτοικοι της Νέας Σμύρνης υποδέχτηκαν τα νέα της απόβασης
   - Ο Μουσταφά Κεμάλ έφτασε στη Σαμψούντα
   - Η Ιταλία διεκδικούσε περιοχές της νοτιοδυτικής Μικράς Ασίας, γύρω από την Αττάλεια
   - Ο Αριστείδης Στεργιάδης ανέλαβε Ύπατος Αρμοστής στη Σμύρνη
9. Στην απογραφή του 1928 η Μακεδονία είχε περίπου 1.410.000 κατοίκους, από τους οποίους περίπου 640.000 πρόσφυγες. Τι σημαίνει αυτό;
   - Σχεδόν ένας στους δύο κατοίκους της Μακεδονίας ήταν πρόσφυγας
   - Περίπου ένας στους πέντε κατοίκους της Μακεδονίας ήταν πρόσφυγας
   - Οι πρόσφυγες ήταν η μεγάλη πλειοψηφία, τρεις στους τέσσερις κατοίκους
   - Στη Μακεδονία εγκαταστάθηκαν λιγότεροι πρόσφυγες από ό,τι σε κάθε άλλη περιοχή
10. Ποια πρόταση για τους πρόσφυγες λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις, κάτι που δεν ισχύει;
   - Οι ντόπιοι τούς υποδέχτηκαν παντού χωρίς καμία δυσκολία ή καχυποψία
   - Πολλοί εγκαταστάθηκαν σε αγροτικές περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης
   - Έχτισαν νέες συνοικίες, όπως η Νέα Ιωνία και η Καλαμαριά
   - Επηρέασαν τη μουσική, τη λογοτεχνία και την οικονομία

## Ασκήσεις

1. Σε ποια πόλη της Ελβετίας υπογράφηκαν η Σύμβαση ανταλλαγής και η συνθήκη ειρήνης του 1923;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η μάχη του καλοκαιριού του 1921, όπου ο ελληνικός στρατός έφτασε κοντά στην Άγκυρα αλλά δεν κατάφερε να προχωρήσει. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της Μικρασιατικής εκστρατείας από το 1919 ως το 1922· το όνομα της μάχης του 1921 λείπει.*
3. Η Συνθήκη των Σεβρών (1920) έδινε στην Ελλάδα την Ανατολική Θράκη και τη διοίκηση της Σμύρνης. Εξήγησε γιατί δεν εφαρμόστηκε ποτέ.
4. «Από την 1η Μαΐου 1923 θα γίνει υποχρεωτική ανταλλαγή των Τούρκων υπηκόων ελληνορθόδοξου θρησκεύματος που είναι εγκατεστημένοι στα εδάφη της Τουρκίας και των Ελλήνων υπηκόων μουσουλμανικού θρησκεύματος που είναι εγκατεστημένοι στα εδάφη της Ελλάδας. Τα πρόσωπα αυτά δεν θα μπορούν να επιστρέψουν για να ζήσουν στην Τουρκία ή στην Ελλάδα χωρίς την άδεια της τουρκικής ή της ελληνικής κυβέρνησης.» — Σύμβαση για την ανταλλαγή πληθυσμών, Λωζάννη, 30 Ιανουαρίου 1923, άρθρο 1. Τι σήμαινε η δεύτερη πρόταση για έναν πρόσφυγα της Σμύρνης που είχε ήδη φύγει το 1922, και από ποια ματιά είναι γραμμένο το κείμενο;
5. Οι πρόσφυγες του 1922–1923 ήταν για την Ελλάδα βάρος ή δύναμη; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/history/asia-minor
