# Στενότητα, επιλογή και κόστος ευκαιρίας

> Δεν φτάνουν όλα για όλα: τι χάνεις όταν διαλέγεις κάτι.

Οικονομικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/economics/scarcity-opportunity-cost

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τη στενότητα ως τη σύγκρουση απεριόριστων αναγκών και περιορισμένων πόρων.
- Να διατυπώνεις τα τρία βασικά ερωτήματα κάθε οικονομίας: τι, πώς και για ποιον.
- Να βρίσκεις το κόστος ευκαιρίας μιας επιλογής, ως την καλύτερη εναλλακτική που θυσιάζεις.
- Να διαβάζεις έναν πίνακα παραγωγικών δυνατοτήτων και να υπολογίζεις από αυτόν κόστος ευκαιρίας.

## Ένα Σάββατο απόγευμα

Έχεις ελεύθερο το Σάββατο από τις 4 ως τις 7. Οι φίλοι σου παίζουν μπάσκετ στο γήπεδο, η ξαδέρφη σου σε καλεί σινεμά, και την Τρίτη γράφεις διαγώνισμα στα Μαθηματικά. Θα ήθελες και τα τρία. Ο χρόνος σου φτάνει για ένα.

Αυτό το μικρό δίλημμα είναι, σε μικρογραφία, το κεντρικό πρόβλημα όλης της Οικονομικής επιστήμης.

## Στενότητα

Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι οι ανάγκες είναι **απεριόριστες**. Τα μέσα που τις καλύπτουν όμως —γη, νερό, πρώτες ύλες, μηχανές, ανθρώπινη εργασία, χρόνος— είναι **περιορισμένα**. Αυτή η σύγκρουση λέγεται **στενότητα**.

Στενότητα δεν σημαίνει φτώχεια. Και η πιο πλούσια χώρα του κόσμου έχει περιορισμένη γη, περιορισμένους εργαζόμενους και 24 ώρες τη μέρα. Και ένας εκατομμυριούχος πρέπει να διαλέξει πού θα περάσει το απόγευμά του.

## Αφού δεν φτάνουν, διαλέγουμε

Επειδή οι πόροι δεν φτάνουν για όλα, κάθε άνθρωπος, κάθε επιχείρηση και κάθε κράτος **επιλέγει**. Για μια ολόκληρη οικονομία, οι επιλογές συνοψίζονται σε τρία βασικά ερωτήματα:

1. **Τι** θα παραχθεί, και σε ποια ποσότητα; Περισσότερα σχολεία ή περισσότεροι δρόμοι; Περισσότερο σιτάρι ή περισσότερο βαμβάκι;
2. **Πώς** θα παραχθεί; Με πολλούς εργάτες και λίγες μηχανές, ή με λίγους εργάτες και πολλές μηχανές;
3. **Για ποιον** θα παραχθεί; Πώς θα μοιραστεί ό,τι παράχθηκε ανάμεσα στους ανθρώπους;

## Το κόστος ευκαιρίας

Κάθε επιλογή έχει ένα κόστος που δεν φαίνεται στην απόδειξη. Αν διαλέξεις μπάσκετ, χάνεις την ευκαιρία να διαβάσεις ή να πας σινεμά.

**Κόστος ευκαιρίας** μιας επιλογής είναι η **καλύτερη** εναλλακτική που θυσιάζεις για να την κάνεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Το κόστος ευκαιρίας είναι **μία** εναλλακτική, η καλύτερη από όσες άφησες, και **όχι** όλες μαζί. Αν διαλέξεις μπάσκετ, και ανάμεσα σε διάβασμα και σινεμά θα προτιμούσες το διάβασμα, τότε το κόστος ευκαιρίας του μπάσκετ είναι **το διάβασμα**. Δεν είναι «διάβασμα και σινεμά», γιατί και τα δύο δεν θα τα έκανες ποτέ σε τρεις ώρες.

Το κόστος ευκαιρίας δεν μετριέται πάντα σε χρήματα. Μετριέται σε ό,τι έχασες: ώρες, βαθμούς, ένα άλλο αγαθό. Όταν ένα κράτος ξοδεύει ένα ποσό για έναν νέο δρόμο, το κόστος ευκαιρίας είναι ό,τι καλύτερο θα μπορούσε να φτιαχτεί με τα ίδια χρήματα, π.χ. ένα νοσοκομείο.

## Ο πίνακας των δυνατοτήτων

Ας φανταστούμε ένα μικρό νησί, που με όλους τους πόρους του μπορεί να παράγει μόνο δύο αγαθά: ψάρια και λάδι. Οι αριθμοί είναι **φανταστικοί**, για να φανεί η ιδέα.

| Συνδυασμός | Ψάρια (τόνοι) | Λάδι (τόνοι) |
| ---------- | ------------- | ------------ |
| Α          | 0             | 100          |
| Β          | 10            | 90           |
| Γ          | 20            | 70           |
| Δ          | 30            | 40           |
| Ε          | 40            | 0            |

Κάθε γραμμή είναι ένας συνδυασμός που μπορεί να πετύχει το νησί αν χρησιμοποιήσει **όλους** τους πόρους του. Για περισσότερα ψάρια, οι ψαράδες πρέπει να είναι περισσότεροι, οπότε κάποιοι αφήνουν τα λιόδεντρα. Κάθε τόνος ψάρι πληρώνεται με λάδι.

Αν σχεδιάσεις τους συνδυασμούς σε ένα διάγραμμα, βγαίνει μια καμπύλη: η **καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων**. Δοκίμασέ την:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ψάρια ή λάδι;*

Γιατί μεγαλώνει το κόστος; Τα πρώτα ψάρια τα πιάνουν όσοι είναι καλύτεροι στο ψάρεμα και χειρότεροι στις ελιές, οπότε χάνεται λίγο λάδι. Όσο προχωράς, στη βάρκα μπαίνουν και οι καλύτεροι ελαιοπαραγωγοί, και κάθε νέος τόνος ψάρι κοστίζει όλο και περισσότερο λάδι.

> **Κλειδί**
>
> Οι ανάγκες είναι απεριόριστες και οι πόροι περιορισμένοι: αυτή είναι η **στενότητα**, και αναγκάζει κάθε άνθρωπο και κάθε οικονομία να **επιλέγει**. Κάθε επιλογή έχει **κόστος ευκαιρίας**: την καλύτερη εναλλακτική που θυσιάζεις. Σε έναν πίνακα δυνατοτήτων, είναι όσο από το άλλο αγαθό χάνεις για να πάρεις περισσότερο από αυτό που διάλεξες.

> **Θυμήσου**
>
> - **Στενότητα:** απεριόριστες ανάγκες, περιορισμένοι πόροι. Αφορά και τους πλούσιους.
> - Τρία βασικά ερωτήματα: **τι**, **πώς**, **για ποιον** θα παραχθεί.
> - **Κόστος ευκαιρίας** = η καλύτερη εναλλακτική που θυσιάζεις. Μία, όχι όλες.
> - Στον πίνακα: κόστος ευκαιρίας = πόσο **χάνεις** από το ένα αγαθό, για όσο **κερδίζεις** από το άλλο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Με τον πίνακα του νησιού: (α) Ποιο είναι το κόστος ευκαιρίας αν το νησί περάσει από τον συνδυασμό Β στον Γ; (β) Και από τον Γ στον Δ; (γ) Μπορεί το νησί να παράγει 20 τόνους ψάρι και 90 τόνους λάδι;

1. **(α) Από Β σε Γ.** Τα ψάρια ανεβαίνουν από 10 σε 20 τόνους: κερδίζει **10 τόνους** ψάρι. Το λάδι πέφτει από 90 σε 70: χάνει **20 τόνους** λάδι. Το κόστος ευκαιρίας των 10 τόνων ψαριού είναι **20 τόνοι λάδι**, δηλαδή 2 τόνοι λάδι για κάθε τόνο ψάρι.
2. **(β) Από Γ σε Δ.** Και πάλι +10 τόνοι ψάρι. Το λάδι πέφτει από 70 σε 40: χάνονται **30 τόνοι**. Τώρα κάθε τόνος ψάρι κοστίζει 3 τόνους λάδι. Το κόστος **μεγάλωσε**, όπως στην καμπύλη.
3. **(γ) 20 ψάρι και 90 λάδι;** Με 20 τόνους ψάρι το νησί φτάνει το πολύ στους 70 τόνους λάδι (συνδυασμός Γ). Για 90 τόνους λάδι πρέπει να μείνει στους 10 τόνους ψάρι (Β). Ο συνδυασμός 20 και 90 θέλει περισσότερους πόρους από όσους έχει: είναι **ανέφικτος**, ένα σημείο έξω από την καμπύλη.

## Ερωτήσεις

1. Τι ονομάζουμε **στενότητα** στην Οικονομική;
   - Απεριόριστες ανάγκες απέναντι σε περιορισμένους πόρους
   - Την κατάσταση μιας χώρας με πολύ χαμηλά εισοδήματα
   - Την έλλειψη ενός προϊόντος από τα ράφια για λίγες μέρες
   - Την προσπάθεια να ξοδεύει κανείς όσο λιγότερα μπορεί
2. Αντιμετωπίζει στενότητα μια πολύ πλούσια οικογένεια;
   - Ναι, γιατί και ο χρόνος και οι πόροι της έχουν όριο
   - Όχι, γιατί μπορεί να αγοράσει ό,τι χρειάζεται
   - Όχι, η στενότητα αφορά μόνο τα κράτη
   - Μόνο αν ξοδέψει όλα της τα χρήματα
3. Ένα εργοστάσιο αποφασίζει αν θα πακετάρει το προϊόν του με εργάτες ή με ρομπότ. Ποιο βασικό ερώτημα απαντά;
   - Πώς θα παραχθεί
   - Τι θα παραχθεί
   - Για ποιον θα παραχθεί
   - Πόσο θα κοστίζει
4. Η Νεφέλη έχει ένα ελεύθερο απόγευμα. Μπορεί να κάνει **ένα** από τρία: κολύμβηση, διάβασμα ή βόλτα. Προτιμά κολύμβηση, και ανάμεσα στα άλλα δύο θα προτιμούσε τη βόλτα. Ποιο είναι το κόστος ευκαιρίας της κολύμβησης;
   - Η βόλτα
   - Η βόλτα και το διάβασμα
   - Το διάβασμα
   - Η κολύμβηση
5. Σε τι μετριέται το κόστος ευκαιρίας;
   - Σε ό,τι θυσιάζεις: χρόνο, αγαθά ή χρήματα
   - Πάντα σε ευρώ, όπως η τιμή ενός αγαθού
   - Μόνο σε ώρες, γιατί αφορά τον χρόνο
   - Στο σύνολο όλων των αγαθών της οικονομίας
6. Μια χώρα μπορεί να παράγει 50 τόνους σιτάρι και 30 τόνους βαμβάκι, ή 60 τόνους σιτάρι και 24 τόνους βαμβάκι. Ποιο είναι το κόστος ευκαιρίας των 10 επιπλέον τόνων σιταριού;
   - 6 τόνοι βαμβάκι
   - 24 τόνοι βαμβάκι
   - 10 τόνοι σιτάρι
   - 30 τόνοι βαμβάκι
7. Ένα σημείο βρίσκεται **μέσα** στην καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων. Τι σημαίνει;
   - Υπάρχουν πόροι που μένουν αχρησιμοποίητοι
   - Ο συνδυασμός δεν μπορεί να παραχθεί
   - Η οικονομία χρησιμοποιεί όλους τους πόρους
   - Το κόστος ευκαιρίας είναι πολύ μεγάλο
8. Στο νησί της ενότητας, γιατί κάθε νέος τόνος ψάρι κοστίζει **περισσότερο** λάδι από τον προηγούμενο;
   - Γιατί στο ψάρεμα μπαίνουν όλο και καλύτεροι ελαιοπαραγωγοί
   - Γιατί η τιμή του ψαριού ανεβαίνει όσο ψαρεύουν περισσότερο
   - Γιατί τα ψάρια της θάλασσας κάποια στιγμή τελειώνουν
   - Γιατί οι ψαράδες δουλεύουν λιγότερες ώρες από τους αγρότες

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η καλύτερη εναλλακτική που θυσιάζεις όταν κάνεις μια επιλογή;
2. Ένας δήμος έχει χρήματα για ένα μόνο έργο: γήπεδο, βιβλιοθήκη ή πάρκο. Διαλέγει το γήπεδο. Από τα άλλα δύο, οι κάτοικοι θα προτιμούσαν το πάρκο. Ποιο είναι το κόστος ευκαιρίας του γηπέδου;
3. Ένα εργαστήριο (φανταστικοί αριθμοί) φτιάχνει με όλο του το προσωπικό καρέκλες και τραπέζια.

   Συνδυασμοί που μπορεί να φτιάξει σε μια εβδομάδα.

   | Συνδυασμός | Τραπέζια | Καρέκλες |
   | --- | --- | --- |
   | Α | $0$ | $60$ |
   | Β | $5$ | $50$ |
   | Γ | $10$ | $35$ |
   | Δ | $15$ | $0$ |

   α) Πόσες καρέκλες θυσιάζει για να περάσει από τον Α στον Β;
   β) Πόσες καρέκλες θυσιάζει για να περάσει από τον Γ στον Δ;
   γ) Είναι εφικτά $10$ τραπέζια και $50$ καρέκλες;
4. Για το ίδιο εργαστήριο, βρες το κόστος ευκαιρίας **ενός** τραπεζιού σε κάθε βήμα.

   Συνδυασμοί που μπορεί να φτιάξει σε μια εβδομάδα (φανταστικοί αριθμοί).

   | Συνδυασμός | Τραπέζια | Καρέκλες |
   | --- | --- | --- |
   | Α | $0$ | $60$ |
   | Β | $5$ | $50$ |
   | Γ | $10$ | $35$ |
   | Δ | $15$ | $0$ |

   α) Από τον Α στον Β
   β) Από τον Β στον Γ
   γ) Από τον Γ στον Δ
   δ) Τι κάνει το κόστος όσο φτιάχνει περισσότερα τραπέζια;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/economics/scarcity-opportunity-cost
