# Η παραγωγή

> Πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής τομέας, και η μετατόπιση της εργασίας.

Οικονομικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/economics/production

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την παραγωγή ως δημιουργία αγαθών και υπηρεσιών που καλύπτουν ανάγκες.
- Να κατατάσσεις μια δραστηριότητα στον πρωτογενή, στον δευτερογενή ή στον τριτογενή τομέα.
- Να περιγράφεις με πραγματικά στοιχεία πώς μετακινήθηκε η απασχόληση στην Ελλάδα από τη γεωργία στις υπηρεσίες.
- Να εξηγείς δύο αιτίες αυτής της μετατόπισης.

## Από το δέντρο στο τραπέζι

Ένα μπουκάλι ελαιόλαδο στο ράφι του σούπερ μάρκετ φαίνεται απλό πράγμα. Για να φτάσει εκεί, κάποιος κλάδεψε τα δέντρα και μάζεψε τις ελιές, ένα ελαιοτριβείο τις έκανε λάδι, ένα εργοστάσιο το εμφιάλωσε, ένα φορτηγό το μετέφερε, ένας υπάλληλος το έβαλε στο ράφι, μια ταμίας το χτύπησε στο ταμείο. Όλοι αυτοί **παρήγαγαν** κάτι.

## Τι είναι παραγωγή

**Παραγωγή** είναι κάθε δραστηριότητα που δημιουργεί **αγαθά ή υπηρεσίες** για να καλυφθούν ανάγκες. Για να γίνει, συνδυάζονται εργασία, φυσικοί πόροι, μηχανές και η οργάνωση κάποιου που αναλαμβάνει την ευθύνη. Αυτά λέγονται **συντελεστές παραγωγής** και θα τα δεις στις επόμενες ενότητες.

Παραγωγή δεν είναι μόνο να φτιάχνεις κάτι που πιάνεις. Ο οδηγός του φορτηγού δεν άλλαξε το λάδι, αλλά το έφερε εκεί που το χρειάζεσαι· ο υπάλληλος του σούπερ μάρκετ σού επιτρέπει να το βρεις και να το αγοράσεις. Και η μεταφορά και το εμπόριο είναι **παραγωγή υπηρεσιών**.

## Οι τρεις τομείς

Οι παραγωγικές δραστηριότητες χωρίζονται σε τρεις μεγάλους **τομείς**:

| Τομέας           | Τι κάνει                               | Παραδείγματα                                               |
| ---------------- | -------------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| **Πρωτογενής**   | παίρνει αγαθά κατευθείαν από τη φύση   | γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία, δασοκομία                    |
| **Δευτερογενής** | μεταποιεί πρώτες ύλες σε άλλα προϊόντα | βιομηχανία, βιοτεχνία, κατασκευές, παραγωγή ενέργειας      |
| **Τριτογενής**   | προσφέρει υπηρεσίες                    | εμπόριο, μεταφορές, τουρισμός, τράπεζες, υγεία, εκπαίδευση |

Το ελαιόλαδο περνά και από τους τρεις: ελιές (πρωτογενής), λάδι και εμφιάλωση (δευτερογενής), μεταφορά και πώληση (τριτογενής).

*Ελιές λίγο πριν γίνουν λάδι, στη χοάνη ενός ελαιοτριβείου στην Ελλάδα. Ως το μάζεμα ήταν δουλειά του πρωτογενή τομέα· από τη στιγμή που μπαίνουν στις μηχανές και γίνονται λάδι, αρχίζει ο δευτερογενής.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιον τομέα;*

## Η μεγάλη μετακίνηση

Πριν από εκατό χρόνια, οι περισσότεροι Έλληνες ζούσαν στα χωριά και δούλευαν στη γεωργία. Σήμερα οι περισσότεροι δουλεύουν σε υπηρεσίες. Αυτή η αλλαγή λέγεται **μετατόπιση του εργατικού δυναμικού** και έχει γίνει, με διαφορετικό ρυθμό, σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες.

Ακόμα και στα τελευταία τριάντα χρόνια, η αλλαγή στην Ελλάδα είναι μεγάλη:

| Τομέας       | 1995        | 2025        |
| ------------ | ----------- | ----------- |
| Πρωτογενής   | περίπου 19% | περίπου 9%  |
| Δευτερογενής | περίπου 18% | περίπου 13% |
| Τριτογενής   | περίπου 63% | περίπου 78% |

*Ποσοστό των απασχολουμένων σε κάθε τομέα, στρογγυλεμένο. Πηγή: Eurostat, εθνικοί λογαριασμοί, απασχόληση ανά κλάδο (nama\_10\_a10\_e). Τα ορυχεία μετρούν εδώ μαζί με τη βιομηχανία.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού δουλεύουν οι Έλληνες, 1995 και 2025 (%)*

Γιατί έγινε αυτή η μετακίνηση; Δύο αιτίες είναι οι σημαντικότερες:

1. **Οι μηχανές στη γεωργία.** Με τρακτέρ, θεριζοαλωνιστικές και άρδευση, λιγότεροι αγρότες παράγουν όσα παρήγαγαν πολλοί. Όσοι δεν χρειάζονται πια στα χωράφια ψάχνουν δουλειά αλλού, συνήθως στις πόλεις.
2. **Οι ανάγκες αλλάζουν με το εισόδημα.** Όταν τα βασικά (τροφή, ρούχα) είναι καλυμμένα, οι άνθρωποι ξοδεύουν όλο και περισσότερο σε υπηρεσίες: σπουδές, υγεία, ταξίδια, ψυχαγωγία. Στην Ελλάδα, ο **τουρισμός** έκανε τις υπηρεσίες ακόμη μεγαλύτερες.

> **Πρόσεχε**
>
> Μικρότερο ποσοστό απασχολουμένων **δεν** σημαίνει απαραίτητα μικρότερη παραγωγή. Ένας πρωτογενής τομέας με λιγότερους αλλά καλύτερα εξοπλισμένους αγρότες μπορεί να παράγει το ίδιο ή περισσότερο. Ο πίνακας μετρά **ανθρώπους**, όχι τόνους.

> **Κλειδί**
>
> **Παραγωγή** είναι κάθε δραστηριότητα που δημιουργεί αγαθά ή υπηρεσίες, και η μεταφορά και το εμπόριο μαζί. Χωρίζεται σε **πρωτογενή** (από τη φύση), **δευτερογενή** (μεταποίηση, κατασκευές, ενέργεια) και **τριτογενή** τομέα (υπηρεσίες). Με τον καιρό το εργατικό δυναμικό μετακινείται από τον πρώτο προς τον τρίτο: στην Ελλάδα σήμερα σχεδόν οκτώ στους δέκα δουλεύουν σε υπηρεσίες.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρωτογενής:** γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία, δασοκομία.
> - **Δευτερογενής:** βιομηχανία, βιοτεχνία, κατασκευές, ενέργεια.
> - **Τριτογενής:** εμπόριο, μεταφορές, τουρισμός, υγεία, εκπαίδευση, τράπεζες.
> - Ποσοστό ενός τομέα = απασχολούμενοι του τομέα ÷ όλοι οι απασχολούμενοι × 100.
> - Αιτίες της μετατόπισης: **μηχανοποίηση** της γεωργίας, **νέες ανάγκες** με υψηλότερα εισοδήματα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το 1995 στην Ελλάδα δούλευαν περίπου 4.153.000 άνθρωποι, από τους οποίους περίπου 768.000 στον πρωτογενή τομέα (Eurostat). Τι ποσοστό ήταν αυτό; Το 2025 στον πρωτογενή δούλευαν περίπου 454.000. Πόσοι λιγότεροι ήταν;

1. **Ποσοστό του 1995.** Διαιρούμε τους απασχολούμενους του τομέα με το σύνολο και πολλαπλασιάζουμε επί 100:
   $$
   \frac{768\,000}{4\,153\,000} \cdot 100 \approx 18{,}5
   $$
   δηλαδή περίπου **18,5%**, σχεδόν ένας στους πέντε εργαζόμενους.
2. **Η διαφορά σε ανθρώπους.** 768.000 − 454.000 = 314.000. Σε τριάντα χρόνια, ο πρωτογενής τομέας έχασε περίπου **314.000 εργαζόμενους**, δηλαδή περίπου 4 στους 10 από όσους είχε.
3. **Τι δείχνει.** Δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα σταμάτησε να παράγει λάδι, φρούτα ή γάλα. Σημαίνει ότι η ίδια δουλειά γίνεται με λιγότερους ανθρώπους, και ότι πολλοί βρήκαν δουλειά στις υπηρεσίες.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω δραστηριότητες είναι **παραγωγή**;
   - Η μεταφορά φρούτων από την Κρήτη στην Αθήνα
   - Το φαγητό που τρως στο σπίτι το βράδυ
   - Τα χρήματα που κρατάς στον κουμπαρά
   - Ένα ηλιόλουστο πρωινό στην παραλία
2. Ποια δραστηριότητα ανήκει στον **πρωτογενή** τομέα;
   - Η συγκομιδή πορτοκαλιών στην Αργολίδα
   - Η παρασκευή χυμού πορτοκάλι σε εργοστάσιο
   - Η πώληση πορτοκαλιών στη λαϊκή αγορά
   - Η εξαγωγή πορτοκαλιών με πλοίο στην Ιταλία
3. Σε ποιον τομέα ανήκει η **κατασκευή ενός σπιτιού**;
   - Στον δευτερογενή
   - Στον πρωτογενή
   - Στον τριτογενή
   - Σε κανέναν, γιατί δεν πουλιέται
4. Σε ποιον τομέα δουλεύει σήμερα η **μεγαλύτερη** ομάδα των εργαζομένων στην Ελλάδα;
   - Στον τριτογενή, περίπου οκτώ στους δέκα
   - Στον πρωτογενή, περίπου έξι στους δέκα
   - Στον δευτερογενή, περίπου πέντε στους δέκα
   - Ίσα μοιρασμένοι στους τρεις τομείς
5. Ποια είναι **μία** αιτία που λιγότεροι άνθρωποι δουλεύουν σήμερα στη γεωργία;
   - Οι μηχανές επιτρέπουν σε λίγους να παράγουν πολλά
   - Οι άνθρωποι χρειάζονται σήμερα πολύ λιγότερα τρόφιμα
   - Η Ελλάδα σταμάτησε να παράγει αγροτικά προϊόντα
   - Ο νόμος απαγόρευσε τα μικρά χωράφια
6. Σε μια περιοχή δουλεύουν 2.000 άνθρωποι, από τους οποίους 300 στον πρωτογενή τομέα. Τι ποσοστό είναι αυτό;
   - 15%
   - 30%
   - 6,7%
   - 1.700
7. Οι εργαζόμενοι στη γεωργία μιας χώρας μειώθηκαν στο μισό. Τι μπορούμε να πούμε με **σιγουριά**;
   - Τίποτα για την παραγωγή, χωρίς στοιχεία για τις ποσότητες
   - Η αγροτική παραγωγή μειώθηκε κι αυτή στο μισό
   - Η χώρα αγοράζει πλέον όλα τα τρόφιμα από αλλού
   - Οι υπόλοιποι αγρότες δουλεύουν διπλάσιες ώρες
8. Ένας ξενοδόχος στη Ρόδο αγοράζει ντομάτες από έναν αγρότη του νησιού για το εστιατόριο του ξενοδοχείου. Σε ποιους τομείς ανήκουν οι δύο;
   - Ο αγρότης στον πρωτογενή, ο ξενοδόχος στον τριτογενή
   - Ο αγρότης στον πρωτογενή, ο ξενοδόχος στον δευτερογενή
   - Και οι δύο στον τριτογενή, γιατί πουλάνε κάτι
   - Και οι δύο στον πρωτογενή, γιατί πρόκειται για τρόφιμα

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο τομέας που μεταποιεί πρώτες ύλες σε άλλα προϊόντα;
2. Ο αγρότης καλλιεργεί σιτάρι, ο μύλος το κάνει αλεύρι, ο φούρνος ψήνει ψωμί και ο διανομέας το φέρνει σε ένα καφέ. Σε ποιον τομέα ανήκει ο μύλος και σε ποιον ο διανομέας;
3. Ο πίνακας δείχνει πόσοι δούλευαν σε κάθε τομέα στην Ελλάδα το $2025$.

   Απασχολούμενοι σε χιλιάδες, στρογγυλεμένοι. Πηγή: Eurostat (nama_10_a10_e).

   | Τομέας | Χιλιάδες άτομα |
   | --- | --- |
   | Πρωτογενής | $454$ |
   | Δευτερογενής | $707$ |
   | Τριτογενής | $4.065$ |
   | Σύνολο | $5.226$ |

   α) Τι ποσοστό των απασχολουμένων δούλευε στον πρωτογενή τομέα;
   β) Τι ποσοστό δούλευε στον τριτογενή;
   γ) Πόσοι περισσότεροι δούλευαν στον δευτερογενή απ' ό,τι στον πρωτογενή;
4. Σε ένα νησί (φανταστικοί αριθμοί) το $1990$ δούλευαν $4.000$ άνθρωποι, από τους οποίους $2.000$ στη γεωργία. Το $2020$ δούλευαν $5.000$, από τους οποίους $750$ στη γεωργία. Η παραγωγή λαδιού έμεινε περίπου ίδια.
   α) Ποιο ήταν το ποσοστό της γεωργίας το $1990$ και ποιο το $2020$;
   β) Πώς παράγεται το ίδιο λάδι με λιγότερους αγρότες;
   γ) Πού είναι πιθανό να δουλεύουν οι περισσότεροι από τους νέους εργαζόμενους;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/economics/production
