# Φυσικοί πόροι, κεφάλαιο και επιχειρηματικότητα

> Οι υπόλοιποι συντελεστές της παραγωγής και ο ρόλος του επιχειρηματία.

Οικονομικά, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/economics/factors-of-production

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τους τέσσερις συντελεστές παραγωγής και να βρίσκεις τον καθένα σε μια επιχείρηση.
- Να ξεχωρίζεις τους ανανεώσιμους από τους μη ανανεώσιμους φυσικούς πόρους.
- Να εξηγείς γιατί κεφάλαιο στην Οικονομική είναι τα μέσα παραγωγής και όχι τα χρήματα.
- Να περιγράφεις τι κάνει ο επιχειρηματίας: συνδυάζει, αποφασίζει, αναλαμβάνει κίνδυνο, καινοτομεί.

## Τι χρειάζεται για να ανοίξει ένα μαγαζί

Η Δήμητρα θέλει να ανοίξει ένα μικρό εργαστήριο παγωτού στο λιμάνι του νησιού της. Χρειάζεται έναν χώρο, γάλα, φρούτα και νερό, μια μηχανή παγωτού και έναν καταψύκτη, δύο υπαλλήλους για το καλοκαίρι. Και χρειάζεται κάποιον να τα σκεφτεί όλα αυτά, να τα βάλει μαζί και να ρισκάρει τα χρήματά του: την ίδια.

Αυτά τα τέσσερα είδη μέσων είναι οι **συντελεστές παραγωγής**. Στην προηγούμενη ενότητα είδες την **εργασία**. Εδώ βλέπεις τους άλλους τρεις.

## Φυσικοί πόροι

**Φυσικοί πόροι** (στα παλιότερα βιβλία λέγονται και «έδαφος» ή «γη») είναι ό,τι δίνει η φύση και χρησιμοποιείται στην παραγωγή: η γη για καλλιέργεια ή για να χτιστεί ένα κτίριο, το νερό, τα δάση, τα ψάρια της θάλασσας, τα ορυκτά, ο ήλιος και ο άνεμος.

Χωρίζονται σε δύο ομάδες:

| Ανανεώσιμοι                      | Μη ανανεώσιμοι                                  |
| -------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| ξαναγεννιούνται ή δεν τελειώνουν | υπάρχουν σε σταθερή ποσότητα και τελειώνουν     |
| ήλιος, άνεμος, δάση, ψάρια, νερό | πετρέλαιο, φυσικό αέριο, λιγνίτης, μεταλλεύματα |

Ακόμα και οι ανανεώσιμοι μπορούν να εξαντληθούν αν τους χρησιμοποιείς γρηγορότερα απ' όσο ξαναγεννιούνται: ένα δάσος που κόβεται χωρίς αναδάσωση, μια θάλασσα με υπεραλίευση, ένας υδροφόρος ορίζοντας που αδειάζει από τις γεωτρήσεις.

Η Ελλάδα έχει άφθονο ήλιο και άνεμο. Το **2024**, περίπου το **51%** της ηλεκτρικής ενέργειας που κατανάλωσε η χώρα προερχόταν από ανανεώσιμες πηγές, έναντι περίπου 47,5% στην ΕΕ συνολικά (Eurostat, nrg\_ind\_ren). Πριν από είκοσι χρόνια, το μεγαλύτερο μέρος του ρεύματος έβγαινε από λιγνίτη, μη ανανεώσιμο πόρο.

## Κεφάλαιο

Στην καθημερινή γλώσσα, «κεφάλαιο» λέμε τα χρήματα. Στην Οικονομική, **κεφάλαιο** είναι τα **μέσα παραγωγής που έχουν φτιαχτεί από ανθρώπους** για να παράγουν άλλα αγαθά: μηχανές, εργαλεία, κτίρια, οχήματα, υπολογιστές και λογισμικό. Η μηχανή παγωτού της Δήμητρας είναι κεφάλαιο. Το παγωτό που θα πουλήσει δεν είναι.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα **χρήματα** που έχει η Δήμητρα στην τράπεζα **δεν** είναι από μόνα τους συντελεστής παραγωγής: με χρήματα δεν φτιάχνεις παγωτό. Γίνονται κεφάλαιο όταν αγοράσουν μια μηχανή ή έναν καταψύκτη. Η αγορά νέου κεφαλαίου λέγεται **επένδυση**.

Το κεφάλαιο έχει ένα κόστος ευκαιρίας: για να φτιαχτεί μια μηχανή σήμερα, χρησιμοποιούνται πόροι που θα μπορούσαν να φτιάξουν αγαθά για να καταναλωθούν τώρα. Θυσιάζεις λίγη κατανάλωση σήμερα για περισσότερη παραγωγή αύριο. Μαζί με τις μηχανές μετρά και η **τεχνογνωσία** (know-how): το να ξέρεις πώς χρησιμοποιείται η μηχανή και πώς οργανώνεται η παραγωγή.

*Ψαράς στη Σκάλα Καλλονής της Λέσβου καθαρίζει τα δίχτυα του. Η θάλασσα και τα ψάρια της είναι φυσικός πόρος. Η βάρκα, η μηχανή και τα δίχτυα είναι κεφάλαιο: τα έφτιαξαν άνθρωποι για να πιάνουν ψάρια. Και η δουλειά που κάνει τώρα είναι εργασία.*

## Επιχειρηματικότητα

Τρεις συντελεστές μόνοι τους δεν φτιάχνουν τίποτα. Κάποιος πρέπει να αποφασίσει **τι** θα παραχθεί, **πώς**, με ποιους συνδυασμούς. Αυτός ο τέταρτος συντελεστής είναι η **επιχειρηματικότητα**, και ο άνθρωπος που την ασκεί είναι ο **επιχειρηματίας**. Κάνει τέσσερα πράγματα:

1. **Συνδυάζει** τους άλλους συντελεστές: βρίσκει χώρο, αγοράζει μηχανές, προσλαμβάνει εργαζόμενους.
2. **Αποφασίζει** τι, πόσο και πώς θα παραχθεί, και σε ποια τιμή θα πουληθεί.
3. **Αναλαμβάνει τον κίνδυνο**: αν το παγωτό δεν πουληθεί, τα χρήματα που έβαλε χάνονται.
4. **Καινοτομεί**: δοκιμάζει ένα νέο προϊόν, έναν νέο τρόπο παραγωγής, μια νέα αγορά.

Επιχειρηματίας δεν είναι μόνο ο ιδιοκτήτης ενός μεγάλου εργοστασίου. Είναι και η Δήμητρα με το παγωτό της, και ένας νέος προγραμματιστής που φτιάχνει μια εφαρμογή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος συντελεστής;*

> **Κλειδί**
>
> Οι **συντελεστές παραγωγής** είναι τέσσερις: **εργασία**, **φυσικοί πόροι** (ό,τι δίνει η φύση, ανανεώσιμο ή όχι), **κεφάλαιο** (μέσα παραγωγής φτιαγμένα από ανθρώπους, όχι τα χρήματα) και **επιχειρηματικότητα** (αυτός που τους συνδυάζει, αποφασίζει, ρισκάρει και καινοτομεί). Καμία παραγωγή δεν γίνεται με έναν μόνο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ανανεώσιμοι** πόροι: ήλιος, άνεμος, δάση, ψάρια. **Μη ανανεώσιμοι**: πετρέλαιο, λιγνίτης, μεταλλεύματα.
> - **Κεφάλαιο** = μηχανές, εργαλεία, κτίρια, λογισμικό. Τα χρήματα γίνονται κεφάλαιο μόνο με **επένδυση**.
> - **Επιχειρηματίας:** συνδυάζει, αποφασίζει, αναλαμβάνει τον κίνδυνο, καινοτομεί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας ψαράς στην Κάλυμνο έχει δική του βάρκα με μηχανή και δίχτυα. Ψαρεύει μαζί με έναν βοηθό, που τον πληρώνει. Αποφασίζει μόνος του πού και πότε θα βγει, και αν η μέρα δεν φέρει ψάρια, τα καύσιμα έχουν χαθεί. Βρες τους τέσσερις συντελεστές παραγωγής.

1. **Φυσικοί πόροι:** η θάλασσα και τα ψάρια της. Είναι ανανεώσιμος πόρος, αν δεν ψαρεύονται περισσότερα απ' όσα γεννιούνται.
2. **Κεφάλαιο:** η βάρκα, η μηχανή και τα δίχτυα. Τα έφτιαξαν άνθρωποι, και χρησιμεύουν για να πιαστούν ψάρια.
3. **Εργασία:** η δουλειά του βοηθού, αλλά και η δουλειά του ίδιου του ψαρά, που τραβάει τα δίχτυα.
4. **Επιχειρηματικότητα:** ο ψαράς αποφασίζει πού και πότε θα ψαρέψει, και αναλαμβάνει τον κίνδυνο να χάσει τα καύσιμα. Ο ίδιος άνθρωπος προσφέρει δύο συντελεστές: εργασία και επιχειρηματικότητα. Αυτό είναι συνηθισμένο στις μικρές επιχειρήσεις.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι είναι οι τέσσερις **συντελεστές παραγωγής**;
   - Εργασία, φυσικοί πόροι, κεφάλαιο, επιχειρηματικότητα
   - Εργασία, χρήματα, μηχανές, πρώτες ύλες
   - Πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής τομέας
   - Μισθός, γαιοπρόσοδος, τόκος, κέρδος
2. Ποιος φυσικός πόρος είναι **μη ανανεώσιμος**;
   - Ο λιγνίτης
   - Ο άνεμος
   - Τα δάση
   - Η ηλιακή ενέργεια
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι **κεφάλαιο** με την έννοια της Οικονομικής;
   - Ο φούρνος ενός αρτοποιείου
   - Οι αποταμιεύσεις του αρτοποιού στην τράπεζα
   - Το αλεύρι που αγοράζει ο αρτοποιός
   - Το ψωμί που πουλάει ο αρτοποιός
4. Πώς λέγεται η αγορά νέου κεφαλαίου, π.χ. μιας νέας μηχανής;
   - Επένδυση
   - Αποταμίευση
   - Κατανάλωση
   - Καινοτομία
5. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** είναι δουλειά του επιχειρηματία;
   - Να εξασφαλίζει ότι η επιχείρηση δεν θα έχει ποτέ ζημιά
   - Να συνδυάζει εργασία, πόρους και κεφάλαιο
   - Να αποφασίζει τι και πόσο θα παραχθεί
   - Να δοκιμάζει ένα νέο προϊόν ή μια νέα μέθοδο
6. Μπορεί ένας **ανανεώσιμος** πόρος να εξαντληθεί;
   - Ναι, αν τον χρησιμοποιείς γρηγορότερα απ' όσο ξαναγεννιέται
   - Όχι, γιατί οι ανανεώσιμοι πόροι δεν τελειώνουν ποτέ
   - Ναι, αλλά μόνο αν είναι ορυκτός πόρος
   - Όχι, αν τον έχει στην κατοχή του το κράτος
7. Τι μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας που κατανάλωσε η Ελλάδα το 2024 προερχόταν από ανανεώσιμες πηγές;
   - Περίπου το μισό
   - Περίπου το ένα δέκατο
   - Σχεδόν όλη
   - Περίπου το ένα τέταρτο
8. Η κυρία Ρένα έχει ένα μικρό κομμωτήριο, όπου κουρεύει η ίδια πελάτες. Ποιους συντελεστές προσφέρει **η ίδια**;
   - Εργασία και επιχειρηματικότητα
   - Μόνο επιχειρηματικότητα
   - Μόνο εργασία
   - Κεφάλαιο και φυσικούς πόρους μαζί

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο συντελεστής παραγωγής που περιλαμβάνει μηχανές, εργαλεία και κτίρια;
2. Ένα αιολικό πάρκο στην Εύβοια και ένα παλιό ορυχείο λιγνίτη στην Πτολεμαΐδα παράγουν ρεύμα. Ποιο χρησιμοποιεί ανανεώσιμο και ποιο μη ανανεώσιμο πόρο;
3. Ένα μικρό οινοποιείο στη Νεμέα έχει: αμπέλια, πιεστήρια και δεξαμενές, $4$ εργάτες για τον τρύγο, και μια ιδιοκτήτρια που αποφάσισε φέτος να βγάλει ένα νέο αφρώδες κρασί. Βρες:
   α) τον φυσικό πόρο
   β) το κεφάλαιο
   γ) την επιχειρηματικότητα, και ποια από τις δουλειές της φαίνεται
4. Ο Παύλος έχει $20.000$ € στην τράπεζα. Αγοράζει με $15.000$ € ένα φορτηγάκι για να κάνει μεταφορές, και τα υπόλοιπα τα κρατά στην άκρη.
   α) Ποιο ποσό έγινε κεφάλαιο με την έννοια της Οικονομικής;
   β) Πώς λέγεται η αγορά του φορτηγού;
   γ) Ποιο ήταν το κόστος ευκαιρίας της επένδυσης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/economics/factors-of-production
